Europa i świat w II połowie XIX wieku i na początku XX wieku
Zjednoczenie Włoch w XIX wieku
Jednym z efektów wojny krymskiej zakończonej w 1856 r. była izolacja Austrii. Naddunajska monarchia w czasie jej trwania prowadziła politykę zdecydowanie przekraczającą jej możliwości. Jednak klęski okresu Wiosny Ludów podkopały też pozycję zwolenników zjednoczenia Włoch w drodze rewolucji.
Premier Królestwa Sardynii, hrabia Camillo Cavour, chciał stworzenia federacji państw włoskich pod egidą Piemontu (jak nazywano Królestwo Sardynii) poszerzonego o północne Włochy. Nie było to jednak możliwe bez pokonania Austrii, a na to Piemont był zbyt słaby. Jak się jednak okazało, mógł liczyć na wsparcie francuskiego sąsiada.
Wskażesz przyczyny sojuszu Królestwa Sardynii z Napoleonem III.
Opiszesz, jak doszło do zjednoczenia Włoch.
Wyjaśnisz, dlaczego Włochy po zjednoczeniu nie stały się republiką.
Zjednoczenie Włoch
W sukurs Królestwu Sardynii przyszedł Napoleon III, który w pognębieniu Austrii widział najprostszą drogę do ostatecznego przekreślenia dzieła kongresu wiedeńskiego. Ingerencję we Włoszech uzasadniał misją pomocy europejskim narodom uciśnionym. Przy okazji cesarz liczył na poszerzenie terytorium Francji. W 1858 r. zawarto tajny sojusz piemoncko‑francuski. Jego celem było przyłączenie do Piemontu północnych Włoch, w zamian za co Francja miała uzyskać od Sardynii Sabaudię. Ograniczenie celów do północnej Italii było na rękę Napoleonowi III, ponieważ od 1849 r. w Rzymie stacjonowały wojska francuskie, które przywróciły władzę papieża po Wiośnie Ludów. Utrzymanie Państwa Kościelnego było dla Napoleona ważne, gdyż, stawiając się w roli opiekuna papieża, zdobywał przychylność katolickiej ludności Francji. Cesarz liczył ponadto, że nowy Piemont w obawie przed zemstą Austrii będzie musiał pozostawać w sojuszu z Francją. W ten sposób zwierzchność austriacka nad północnymi Włochami zamieniłaby się w zwierzchność francuską.
Nie przeczuwając zamiarów francuskich, Austria w 1859 r. wypowiedziała wojnę Piemontowi. Na placu boju pojawiła się niespodziewanie armia francuska, przerzucona błyskawicznie dzięki wykorzystaniu kolei. Siły austriackie rozbito w bitwach pod Magentą i Solferino. Jednak zaraz potem, niespodziewanie dla Cavoura, Napoleon III zawarł z Austrią rozejm. Nagła zmiana planów Napoleona III była efektem wydarzeń we Włoszech, które przeszły jego oczekiwania. W poszczególnych ich częściach − także w Państwie Kościelnym − władzę przejmowali włoscy patrioci i w drodze referendów ogłaszali chęć przyłączenia do Królestwa Sardynii. W 1860 r. na terenie rządzonego przez Burbonów Królestwa Obojga Sycylii wylądował liczący nieco ponad tysiąc ludzi oddział Giuseppe Garibaldiego, radykała i rewolucjonisty, w przeszłości uczestnika ruchów spiskowych spod znaku Mazziniego. Garibaldi pokonał wojska neapolitańskie i dzięki obietnicom poprawy doli chłopów doprowadził do wybuchu powstania. Ostatni król Obojga Sycylii zbiegł, a na teren Królestwa oraz niezajęte dotąd ziemie Państwa Kościelnego wkroczyły wojska piemonckie. Władza papieża ograniczona została do Rzymu, gdzie stacjonował francuski garnizon.
W lutym 1861 r. w Turynie zebrał się parlament ogólnowłoski, by ogłosić króla Sardynii, Wiktora Emanuela, królem Włoch. Po raz pierwszy od czasów rzymskich Półwysep Apeniński został zjednoczony politycznie.
Wysłuchaj mowy tronowej Wiktora Emanuela II:
Mowa tronowa Wiktora Emanuela II wygłoszona w Rzymie 27 listopada 1871 r.
Dzieło, któremu poświęciliśmy nasze życie, jest już zakończone. Po długich przejściach Włochy są całkowicie samodzielne, a Rzym odzyskany. Tutaj, gdzie po stuletniej rozłące, lud nasz, w osobach swych przedstawicieli, po raz pierwszy jest zgromadzony; tutaj, gdzie rozpoznaje znów upragnioną Ojczyznę, przemawia do nas wszystko, co wielkie. Jednocześnie wszystko przypomina nam nasze obowiązki. Radość, jaką odczuwamy, nie pozwoli nam o nich zapomnieć. Odzyskaliśmy, przez obronę praw narodu, nasze miejsce na świecie.
Dzisiaj, kiedy zjednoczenie narodowe jest dokonane i rozpoczyna się nowy okres w życiu Italii, pozostaniemy wiernymi naszym zasadom. Odrodzeni przez wolność, szukać będziemy w wolności i porządku tajemnicy siły i zgody. Ogłosiliśmy rozdział Kościoła od Państwa. Że zaś uznaliśmy bezwarunkową niezależność władzy duchownej, możemy być przekonani, że Rzym, stolica Włoch, pozostanie nadal spokojnym i szanowanym miejscem pobytu Papieża. [...]
Zakończone dzisiaj zjednoczenie narodowe wywrze, mam nadzieję, wpływ i na walki stronnictw, współzawodniczenie których w przyszłości nie będzie miało innego celu, jak rozwinięcie sił wytwórczych narodu, a to czyniąc walki te mniej namiętnymi. Cieszę się, widząc, że ludność nasza daje już obecnie niedwuznaczne dowody zamiłowania do pracy. Rozwój gospodarczy niezadługo towarzyszyć będzie odrodzeniu politycznemu.
Poza państwem włoskim pozostawały już tylko Wenecja (do 1866 r.) oraz Rzym (do 1870 r.). Austria została upokorzona, ale polityka Napoleona III nie odniosła całkowitego sukcesu. Ceną za powiększenie Francji o Sabaudię okazało się załamanie dobrych stosunków francusko‑brytyjskich. Anglików niepokoił francuski ekspansjonizm, przypominający politykę Napoleona I.
Dyplomatyczne szachy
Kryzys porządku wiedeńskiego, który załamał się po zjednoczeniu Włoch i Niemiec, zmusił europejskich dyplomatów do poszukiwania nowego systemu sojuszy międzypaństwowych. Nie było to zadanie łatwe, bo Stary Kontynent stawał się zbyt ciasny dla mocarstw dążących do ekspansji.
Aby zrealizować plan osłabienia Austrii przez usunięcie jej wpływów z Italii, Napoleon III nie tylko związał się przymierzem z Piemontem, lecz także porozumiał z Rosją, przeciw której Francja jeszcze niedawno walczyła w wojnie krymskiej. W następstwie tego porozumienia car Aleksander II powstrzymał się od wspierania Austrii. W zamian liczył jednak na przychylność Francji dla rosyjskich planów ekspansji we wschodniej części kontynentu.
Związek Trzech Cesarzy
Jeszcze sprytniejszym dyplomatą okazał się kanclerz Otto von Bismarck. Aby zabezpieczyć się przed francuskim dążeniem do rewanżu po klęsce w wojnie 1870 r., kanclerz zjednoczonych już Niemiec pozyskał jako sojusznika Austrię, pokonaną przez Prusy w 1866 r. W tajnym układzie dał jej nadzieję na wsparcie w rywalizacji z Rosją na Bałkanach. Mimo to udało mu się doprowadzić również do odnowienia Związku Trzech Cesarzy– Niemiec, Austrii i Rosji – który przypieczętowano na zjeździe w Skierniewicach w 1883 r.
Najważniejsze postacie
Zapoznaj się z mapą przedstawiającą proces zjednoczenia Włoch
Czym była i jaki skutek przyniosła wyprawa tysiąca?
Zapoznaj się z filmami i wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R12CP3712FBDJ
Film na temat zjednoczenia Włoch.
Wyjaśnij, dlaczego doszło do sojuszu z Królestwa Sardynii z Napoleonem III.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RCRXUDS3M5DDL
Film na temat zjednoczenia Włoch.
Wyjaśnij, dlaczego Włochy po zjednoczeniu nie stały się republiką.
Trenuj i ćwicz
W którym roku Rzym stał się stolicą zjednoczonych Włoch?
Na podstawie własnej wiedzy i materiału z lekcji oceń, czy podane zdania są prawdziwe czy fałszywe.
Przyporządkuj postacie do zdjęć.
Na podstawie źródeł wykonaj polecenia:
Źródło 1:
GaribaldiUścisk rąk króla Sardynii i wodza był znakiem zgody pomiędzy monarchią i narodową rewolucją [...]. Kiedy zbliżyli się do siebie na koniach, wódz [...] powiedział: „Pozdrawiam króla Włoch”. Wiktor Emanuel na takie powitanie zdobył się jedynie na banalne: „Jakże się pan miewa [...]?” – „Bardzo dobrze, Wasza Królewska Mość [...]” – odpowiedział równie zdawkowo wódz „czerwonych koszul”. [...] Powody oschłości króla były zrozumiałe. [...] To prastare królestwo składał mu w darze czerwony generał [...]. Przyjmować koronę [...] z rąk takiego człowieka nawet dla bardzo liberalnego monarchy nie było rzeczą zręczną. [...] Gaeta broniła się do lutego 1861 r. i skapitulowała dopiero po wyjeździe Franciszka II Burbona do Rzymu.
Źródło: T. Wituch, Garibaldi, Wrocław 1983, s. 238–239.
Źródło 2:
Odnaleźć przeszłość 2[…] jeszcze przez dwa tygodnie przebywał u boku króla w Neapolu. Przygnębiała go pogarda okazywana jego ludziom przez [...] otoczenie króla. [...] był mocno dotknięty, ale nie umiał odmówić królowi udziału u jego boku w uroczystym wjeździe do Neapolu. W otwartej karecie przejechali obok siebie przez całe miasto do katedry. [...] Żadnych uroczystości religijnych nie było. Wiktor Emanuel był przez [Piusa IX] obłożony klątwą. [...] Ta atmosfera w katedrze, gdzie wyklęty monarcha modlił się w zupełnej ciszy i samotności, bez udziału biskupów i duchowieństwa, bez świec i kadzideł, bez muzyki i chórów, zrobiła na wszystkich przejmujące, żałobne wrażenie.
Źródło: J. Wróbel, Odnaleźć przeszłość 2, Warszawa 2003, s. 103.
Na podstawie poniższych źródeł wykonaj polecenia.
Źródło 1:
Źródło 2:
Teksty źródłowe do nauki historii w szkoleVillafranca, dnia 11 VII 1859 r. Pomiędzy Jego Cesarską Mością Cesarzem Francuzów a Jego Cesarską Mością Cesarzem Austrii ułożone zostało co następuje: Obaj monarchowie popierać będą utworzenie konfederacji włoskiej. [...] Cesarz Austrii odstępuje Cesarzowi Francuzów swoich praw do Lombardii [...]. Cesarz Francuzów przekaże terytorium odstąpione Królowi Sardynii. Wenecja tworzyć będzie część konfederacji włoskiej, pozostając własnością koronną Cesarza Austrii.
Źródło: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, t. 36, 1960, nr 27, s. 28.
Przeanalizuj poniższy rysunek satyryczny z drugiej połowy XIX w., a następnie wykonaj polecenia.
Bandyci, uciekajcie stąd. Na terenie Ojca Świętego się nie poluje!Anglicy trzymający strzelby:
Pozwól, niech Wiktor Emanuel odda ten wspaniały strzał i będziemy bardziej niż zadowoleni.
Zapoznaj się ze źródłami, a następnie wykonaj polecenia.
Źródło 1:
Proces zjednoczenia Włoch oraz zjednoczenia Niemiec w myśli Benedetta CrocegoNiewątpliwie zjednoczenie Włoch B. Croce traktował jako sukces liberalizmu. Podkreślał, iż „gdyby w przypadku historii politycznej można było mówić o arcydziełach, jak w odniesieniu do dzieł sztuki, to proces wybicia się na niepodległość, wolność i zjednoczenie Włoch godne byłyby uznania za takie właśnie arcydzieło w dziedzinie ruchów liberalno‑narodowych XIX wieku”. Na podziw w tym procesie zasługiwało w opinii włoskiego filozofa przede wszystkim współistnienie różnych elementów, duży szacunek dla tradycji, dążenie do głębokiej odnowy, mądrość polityków, zapał rewolucjonistów i ochotników oraz harmonijne współwystępowanie śmiałości i umiaru w dążeniu do celu. W wyniku ustaleń kongresu wiedeńskiego z 1815 r. Włochy pozostały rozbite na szereg państw w różnym stopniu zależnych od Austrii. Niezadowolenie z ówczesnego stanu rzeczy spowodowało, iż wyparcie Austrii i zjednoczenie państw włoskich stało się nadrzędnym problemem politycznym, który przesłonił inne reformy, a zwłaszcza reformy socjalne. Dążenia do połączenia państw włoskich oraz rewindykacje społeczne spowodowały szereg lokalnych rewolucji i powstań we Włoszech w latach 1820–1821, a także w początkach kolejnej dekady.
Źródło: Proces zjednoczenia Włoch oraz zjednoczenia Niemiec w myśli Benedetta Crocego, [w:] A. Jóźwik, Rodzinna Europa. Europejska myśl polityczno-prawna u progu XXI wieku, red. P. Fiktus, H. Malewski, M. Marszał, Wrocław 2015, s. 160.
Źródło 2:
Proces zjednoczenia Włoch oraz zjednoczenia Niemiec w myśli Benedetta CrocegoWłoski liberalizm XIX w. nie był jednak jednolity. Można w nim wyodrębnić (…) trzy zarówno ideowe, jak i polityczne kierunki. Pierwszym z nich był program zwany neogwelfickim, który starał się do przyszłego liberalnego ustroju Włoch na szczególnej pozycji umieścić Kościół katolicki, a papieżowi zapewnić centralne miejsce. Drugi natomiast związany był z typowo burżuazyjnym nurtem umiarkowanym, który reprezentował przede wszystkim Camillo Benso di Cavour. Trzeci z kolei określano jako nurt radykalno‑demokratyczny (republikański), charakterystyczny dla ideologii Giuseppe Mazziniego. Kwestią centralną dla wymienionych powyżej odłamów pozostawał problem zjednoczenia Włoch. Najsłabiej występował on u Cavoura. Polityka pomawiano raczej o chęć powiększenia Piemontu niż podejmowanie działań na rzecz zjednoczenia państw włoskich. B. Croce był jednak przekonany, iż z politycznego punktu widzenia to właśnie Cavour lepiej niż Mazzini ocenił sytuację, ponieważ za ważniejsze uznawał wyzwolenie się od austriackiej dominacji oraz wprowadzenie ustroju liberalnego w północnych Włoszech, aniżeli zjednoczenie narodowe. W ocenie Crocego piemoncki premier w pełni zasługiwał na miano roztropnego polityka, brał pod uwagę bowiem fakt, iż zjednoczenie Italii, czyli powstanie dużego państwa sąsiadującego z Francją, nie znajdowało się w interesie francuskiej polityki. Wobec tego można stwierdzić, iż poglądy Cavoura były bardziej dostosowane do rzeczywistych stosunków politycznych i dlatego zdaniem myśliciela okazały się decydujące w nurcie włoskiego liberalizmu.
Źródło: Proces zjednoczenia Włoch oraz zjednoczenia Niemiec w myśli Benedetta Crocego, [w:] A. Jóźwik, Rodzinna Europa. Europejska myśl polityczno-prawna u progu XXI wieku, red. P. Fiktus, H. Malewski, M. Marszał, Wrocław 2015, s. 161–162.
Zapoznaj się z poniższymi źródłami i na ich podstawie wykonaj polecenia.
Źródło 1:
Ludzie wysłani do Mediolanu po odbiór broni znaleźli przy wejściu do magazynów królewskich karabinierów, którzy przeszkodzili zabraniu choćby jednej strzelby! Taki rozkaz wydal Cavour. Ta przeszkoda pokrzyżowała nam plany i bardzo nas rozgniewała, nie na tyle jednak, abyśmy odstąpili od naszych zamiarów. (...)
Byliśmy również zmuszeni odesłać ochotników do domu. Znajdując się w dużej liczbie w Genui, wzbudzali podejrzenie całej policji, nie wyłączając francuskiej i sardyńskiej.
Zdecydowana chęć nieopuszczania naszych braci na Sycylii przezwyciężyła wszelkie przeszkody, zwołano znów chętnych, którzy zjawili się natychmiast, najliczniej z Lombardii. (...) Dwa statki - „Lombardo” i ,,Piemonte”(...) - były zamówione; w nocy z piątego na szósty maja wypłynęły z portu w Genui, aby załadować ludzi, którzy rozdzieleni czekali w Foce i w Villa Spinola. Czternastego maja zajęliśmy San Vito, piętnastego spostrzegliśmy wroga, który (...) umieścił większość swoich sił na wzgórzu zwanym Płacz Rzymian (...).
Wróg, spostrzegłszy niewielu naszych ludzi, którzy byli niejednolicie umundurowani i zmieszani z wieśniakami, śmiało wysunął szeregi swoich strzelców z dwoma działami. (...)
Bitwę rozpoczęła moja ulubiona pobudka, która poderwała na nogi wroga, niespodziewającego się trębaczy w naszym oddziale „rozbójników” (nazwa, którą zaszczycali nas nasi wrogowie). (...) Atak udał się ponad wszelkie przewidywania (...).
Zwycięstwo pod Calatafimi, chociaż bez ważniejszego znaczenia, jeśli chodzi o zdobycz (...), miało olbrzymie znaczenie moralne, dodając odwagi ludności i wzbudzając popłoch we wrogiej armii. Pierwszym ważnym skutkiem było powstanie ludności przeciwko cofającemu się wrogowi. Wszędzie powstawały uzbrojone oddziały, które łączyły się z nami.
Źródło 2:
Słownik
(fr. ambassadeur) daw. poseł, wysłannik; dyplomatyczny przedstawiciel państwa przy rządzie obcego państwa
zajmowanie nowych terenów
(z łac. foederatio – sprzymierzenie, foedus – umowa, związek) kraj, który powstał przez połączenie kilku państw zachowujących autonomię w prawie wszystkich dziedzinach
umowa między państwami, partiami politycznymi lub osobami, które zobowiązują się do współpracy i udzielania sobie wzajemnej pomocy; też: grupa państw, partii politycznych lub osób, które zawarły taką umowę
(definicja na podstawie słownika PWN)
sojusz niemiecko‑austriacko‑rosyjski zawarty dnia 22 października 1873 roku