Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Udostępnij materiał Dodaj całą stronę do teczki
R1S9xbxbrQnwL
Na zdjęciu tłum mężczyzn w garniturach i kapeluszach na głowie zebranych w biurze pracy - 1916 rok. Na drewnianej ścianie wiszą ogłoszenia z ofertami pracy.

Zrozumieć rynek pracy

Employment office, 1916
Źródło: a. nn. - Seattle Municipal Archives Photograph Collection, dostępny w internecie: http://clerk.seattle.gov/~o_images/94_020/1130.TIF [dostęp 13.11.2015 r.], licencja: CC BY 4.0.

Zapoznaj się z zamieszczonym materiałem źródłowym.

RnNLmqpgHxdbw
zadanie interaktywne
ĆWICZENIE: Wykres ilustrujący wyniki badania opinii publicznej
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie: Raportu opracowanego dla Przedstawicielstwa Komisji Europejskiej w Polsce - Standardowy Eurobarometr 82, Opinia publiczna w Unii Europejskiej, Raport krajowy Polska, 2014, licencja: CC BY-SA 3.0.

Materiał źródłowy - W jakim stopniu zgadza się Pan(i) lub nie zgadza z każdym z następujących stwierdzeń:

UE wyjdzie z kryzysu bardziej sprawiedliwa: zdecydowanie się zgadzam 9%; raczej się zgadzam 41%; raczej się nie zgadzam 18%; zdecydowanie się nie zgadzam 5%; trudno powiedzieć 27%.

UE zmusza sektor finansowy do płacenia tyle, ile powinien płacić:  zdecydowanie się zgadzam 12%; raczej się zgadzam 45%; raczej się nie zgadzam 16%; zdecydowanie się nie zgadzam 5%; trudno powiedzieć 22%.

UE generuje zbyt wiele demokracji:  zdecydowanie się zgadzam 23%; raczej się zgadzam 45%; raczej się nie zgadzam 13%; zdecydowanie się nie zgadzam 3%; trudno powiedzieć 16%.

UE ponosi odpowiedzialność za politykę oszczędnościową w Europie:  zdecydowanie się zgadzam 18%; raczej się zgadzam 51%; raczej się nie zgadzam 12%; zdecydowanie się nie zgadzam 2%; trudno powiedzieć 17%.

UE pomaga stawiać czoła globalnym zagrożeniom i wyzwaniom:  zdecydowanie się zgadzam 14%; raczej się zgadzam 58%; raczej się nie zgadzam 12%; zdecydowanie się nie zgadzam 3%; trudno powiedzieć 13%.

UE sprawia, że jakość życia w Europie jest lepsza:  zdecydowanie się zgadzam 13%; raczej się zgadzam 59%; raczej się nie zgadzam 14%; zdecydowanie się nie zgadzam 5%; trudno powiedzieć 9%.

UE sprawia, że prowadzenie interesów w Europie jest łatwiejsze:  zdecydowanie się zgadzam 21%; raczej się zgadzam 53%; raczej się nie zgadzam 11%; zdecydowanie się nie zgadzam 2%; trudno powiedzieć 13%.

UE stwarza warunki dla większej liczby miejsc pracy w Europie:  zdecydowanie się zgadzam 25%; raczej się zgadzam 60%; raczej się nie zgadzam 8%;    zdecydowanie się nie zgadzam 2%; trudno powiedzieć 5%.

Polecenie 1

Na podstawie materiału źródłowego rozstrzygnij, czy podane twierdzenie jest prawdziwe. Zbuduj dwa argumenty.

  • Polacy w zdecydowanej większości uważają, że funkcjonowanie Unii Europejskiej sprzyja rozwojowi społeczno‑gospodarczemu zintegrowanej Europy.

R1XBqrtoXfZY6
(Uzupełnij) -.
R1eosbW3TJDKK
Współczesne biuro w godzinach pracy pracowników
Źródło: pixabay, domena publiczna.
Co potrafię?
  • wyjaśnić, czym w ekonomii jest rynek;

  • przeanalizować prawa popytu i podaży;

  • scharakteryzować politykę makroekonomiczną;

  • wymienić mierniki makroekonomiczne.

Nauczysz się
  • opisywać zasady funkcjonowania rynku pracy;

  • jaki sens ma praca zarobkowa;

  • omawiać problem pracy niewolniczej;

  • definiować pojęcie „wynagrodzenie” („płaca”);

  • definiować termin „bezrobocie”;

  • rozróżniać bezrobocie od bierności na rynku pracy (bezrobotni nie są definiowani jako bierni zawodowo).

tHUWSqjvOD_0000001M

Czym jest rynek pracy?

Wiemy już, czym jest rynek w procesie gospodarczym. Wiemy też, że pojęcie rynku jest bardzo szerokie, ponieważ obejmuje różne transakcje kupna i sprzedaży. Gdyby wziąć pod uwagę kryterium przedmiotu transakcji, to obok rynku towarowego, pieniężnego i kapitałowego, wyróżnilibyśmy rynek pracy. Nie ulega przy tym wątpliwości, że jest to rynek specyficzny. Wykształcenie się rynku pracy było konsekwencją traktowania pracy człowieka jako towaru. Ten towar wyróżnia się jednak spośród innych swoimi właściwościami. Jak żaden inny towar charakteryzuje się „własną wolą” i możliwością podejmowania decyzji. To, co jest przedmiotem wymiany na rynku pracy (czyli praca), może szukać nabywcy (pracodawcy) w takim samym stopniu, w jakim nabywca szuka produktu.
Podstawowymi składnikami rynku pracy są zatem:

  • podaż pracy (zasoby pracy), którą tworzą osoby zdolne do pracy i wyrażające chęć jej podjęcia,

  • popyt na pracę, czyli zapotrzebowanie na pracę; to zapotrzebowanie można ujmować zarówno pod względem ilościowym (ilu pracowników potrzeba), jak i jakościowym (jacy pracownicy są potrzebni), co przejawia się w określonej konfiguracji oferowanych na rynku miejsc pracy.

Relacje występujące między podażą a popytem na zasoby pracy określane są przez ich wartość, która w przypadku rynku pracy przybiera formę płacy.

Zasoby pracy, zarówno w skali organizacji gospodarczej, jak i gospodarki narodowej oraz światowej, są bardzo cenne. Ich możliwie pełne i efektywne wykorzystanie – to podstawa rozwoju nie tylko gospodarczego, lecz i cywilizacyjnego.

Uczestnicy rynku pracy

Skoro na rynku znajdują się dwie strony: popytu i podaży, to znaczy, że na rynku pracy musimy także określić podmioty tych stron. Nie jest to trudne: popyt na rynku pracy stanowi pracodawca, który poszukuje kogoś, kto będzie świadczył pracę. Natomiast podaż pracy to pracownik, który tę pracę oferuje.
Równowaga między tymi stronami na rynku występuje bardzo rzadko. Rynek pracy także podlega zmianom gospodarczym. Raz mamy do czynienia z tzw. rynkiem pracodawcy (wówczas podaż przewyższa popyt i mamy do czynienia z występowaniem zjawiska bezrobocia - nierównowaga podażowa). Innym razem jest to rynek pracownika (w tej sytuacji popyt jest większy od podaży i występuje niedobór pracowników, np. w niektórych branżach lub zawodach; nazywa się to nierównowagą popytową). Występuje też nierównowaga z niewielką liczbą osób pozostających bez zatrudnienia, ale chętnych do wykonywania pracy. W ekonomii takie bezrobocie nazywamy bezrobociem naturalnym.

pracujący
pracujący

zgodnie z definicją GUS za pracującą uznaje się każdą osobę w wieku 15 lat i więcej, która w badanym tygodniu:

  • przynajmniej przez godzinę wykonywała pracę przynoszącą zarobek lub dochód jako pracownik najemny, pracujący na własny rachunek lub pomagający członek rodziny,

  • miała pracę, ale jej nie wykonywała z powodu choroby, urlopu macierzyńskiego lub wypoczynkowego, z innych powodów, przy czym długość przerwy w pracy wynosiła:                                                                                                                          - do 3 miesięcy;                                                                                                                - powyżej 3 miesięcy, ale osoba ta była pracownikiem najemnym i w tym               czasie otrzymywała co najmniej 50% dotychczasowego wynagrodzenia

pracownik
pracownik

według Kodeksu pracy pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, wyboru, powołania, mianowania bądź spółdzielczej umowy o pracę; pracownikiem nie jest też osoba fizyczna, która wykonuje usługi na rzecz innej osoby na podstawie umowy‑zlecenia czy innych umów zbliżonych do umowy‑zlecenia, takich jak: umowy o zarządzanie, umowy o świadczenie usług, kontraktu menedżerskiego itp.

pracodawca
pracodawca

zgodnie z art. 3 Kodeksu pracy pracodawcą jest podmiot reprezentujący stronę podaży na rynku pracy; to osoba fizyczna lub osoba prawna, ale także jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, która spełniając wymogi prawne i społeczne, zatrudnia pracowników

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

Pracownikiem może być osoba, która ukończyła 18 lat. Pracownikiem może być również osoba młodociana, czyli osoba, która ukończyła 15 lat, a nie przekroczyła 18 lat. Pracodawca może zatrudnić jedynie tych młodocianych, którzy ukończyli co najmniej ośmioletnią szkołę podstawową oraz przedstawią świadectwo lekarskie stwierdzające, iż danego rodzaju praca nie zagraża ich zdrowiu. Młodociany może zostać zatrudniony na podstawie umowy o pracę przy wykonywaniu lekkich prac. Praca lekka nie może powodować zagrożenia dla życia, zdrowia i rozwoju psychofizycznego młodocianego, a także nie może utrudniać mu wypełniania obowiązku szkolnego. Osoba, która nie ukończyła ośmioletniej szkoły podstawowej i nie ma 15 lat, może zostać zatrudniona na zasadach określonych dla młodocianych wyłącznie w celu przygotowania zawodowego w formie przyuczenia do wykonywania określonej pracy. Natomiast osoba, która ukończyła ośmioletnią szkołę podstawową, ale nie ma jeszcze 15 lat, może zostać zatrudniona na zasadach określonych dla młodocianych w roku kalendarzowym, w którym osiągnie 15. rok życia. Bez wymaganej żadnej zgody ani opinii może być ona zatrudniona na podstawie umowy o naukę zawodu, przyuczenie do wykonywania określonej pracy i o wykonywanie prac lekkich. Jeśli chodzi o osobę, która ukończyła ośmioletnią szkołę podstawową, w okresie poprzedzającym rok, w którym osiągnęła 15 lat, może ona zostać zatrudniona jedynie na podstawie umowy o naukę zawodu, pod warunkiem wyrażenia zgody przez jej przedstawiciela ustawowego lub opiekuna prawnego oraz uzyskania pozytywnej opinii poradni psychologiczno‑pedagogicznej. Osoba, która ukończyła 18 lat w trakcie odbywania nauki w ośmioletniej szkole podstawowej, może zostać zatrudniona na zasadach określonych dla młodocianych w roku kalendarzowym, w którym ukończyła ww. szkołę. Obok ściśle ustanowionych przepisów w zakresie zatrudnienia pracowników młodocianych, prawo pracy umożliwia w określonych sytuacjach i po spełnieniu pewnych warunków zlecenie wykonania pracy albo innych zajęć zarobkowych dziecku przed ukończeniem przez nie 16 lat. Dotyczy to działalności kulturalnej, artystycznej, sportowej lub reklamowej i odbywa się za zgodą przedstawiciela ustawowego lub opiekuna tego dziecka oraz po uzyskaniu zezwolenia inspektora pracy. (Podstawa prawna: Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy; Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 2004 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac; Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie przygotowania zawodowego młodocianych i ich wynagradzania).

Wynagrodzenie

Istotnym elementem rynku pracy jest cena pracy, czyli wynagrodzenie za wykonywaną pracę. Inaczej nazywana jest pensją, płacą, wypłatą, zarobkami. Można przyjąć, że jest to świadczenie, jakie pracodawca zobowiązany jest wypłacać pracownikowi okresowo w zamian za wykonaną przez niego pracę, odpowiednio do rodzaju tej pracy, ilości oraz jakości.

Wynagrodzenia jest pojęciem rozumianym bardzo szeroko. Jest to więc zarówno wynagrodzenie zasadnicze, jak i dodatkowe składniki wynagrodzenia, np. premie, nagrody, wynagrodzenie za godziny nadliczbowe, wynagrodzenie urlopowe, a także różnego rodzaju świadczenia i należności ze stosunku pracy, takie jak odprawa emerytalno‑rentowa, nagroda jubileuszowa, ekwiwalenty pieniężne, odszkodowania itp.

Przepisy traktujące o wynagrodzeniu (Kodeks pracy) wymieniają dwa rodzaje składników wynagrodzenia:

  • składniki obligatoryjne, tzn. stawki wynagrodzenia zasadniczego za pracę określonego rodzaju lub na określonym stanowisku,

  • składniki fakultatywne, tzn. dodatkowe składniki, które zostały przyznane pracownikowi na mocy przepisów płacowych obowiązujących u danego pracodawcy.

Z punktu widzenia pracodawcy to wszystko stanowi koszt zatrudnienia.

premia
premia

składnik wynagrodzenia bieżącego przyznawany pracownikowi jako uzupełnienie płacy zasadniczej, a uzależniony od spełnienia określonych kryteriów; zasady premiowania w firmie powinny być precyzyjnie określone w stosownym regulaminie; premie jednorazowe przyznawane na konkretne dokonania pracownika nazwane są bonusami

Istnieje wiele rodzajów premii, np. za:

  • ilościowy wzrost wykonywanych zadań,

  • poprawę jakości,

  • obniżenie kosztów działalności,

  • oszczędność surowców, energii i innych środków,

  • terminowe lub przedterminowe wykonanie zadań.

asWEEqNjN_00000_FKJ_001 Źródło: http://mfiles.pl/pl/index.php/Premia [dostęp 5.06.2020 r.].

Brutto i netto

Mówiąc o składnikach płacy, należy wyjaśnić, czym jest wynagrodzenie bruttonetto oraz wynagrodzenie nominalnerealne.
Wynagrodzenie brutto to kwota wynagrodzenia, od której pracodawca potrąca należne świadczenia publicznoprawne, takie jak składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne oraz zaliczkę na podatek dochodowy od osób fizycznych.
Płaca netto, czyli inaczej „wynagrodzenie na rękę”, jest tym, co pozostaje po odliczeniu danin publicznoprawnych.
Należy zauważyć, że pojęcie wynagrodzenia brutto lub netto w ogóle nie występuje w przepisach prawa pracy i ma znaczenie potoczne. Przepisy prawne posługują się tylko pojęciem wynagrodzenia za pracę. Dlatego zawartą w umowie o pracę informację o wynagrodzeniu bez dodatkowego określenia słownego, trzeba rozumieć jako wynagrodzenie „brutto”.

Wartość nominalna wynagrodzenia nie uwzględnia zjawiska inflacji. Podając zatem wartość realną, bierzemy pod uwagę, że w gospodarce występuje wzrost cen. Tym samym zawieramy w niej tzw. siłę nabywczą.

Według danych GUS inflacja w Polsce w lipcu 2021 roku wyniosła 5%. W tym samym miesiącu ukazało się Badanie i Raport Koszyk Zakupowy, które wykazało średnią cenę koszyka na poziomie 229,98 zł. Oznacza to wzrost o 2,25% w porównaniu do czerwca 2021 i o 0,42% w porównaniu do lipca 2020 roku.

h7UKWYI8yY_00000_CDS_009 Źródło: ASM Sales Force Agency, dostępny w internecie: https://www.asmsalesforce.pl/badanie-raport-koszyk-zakupowy-lipiec-2021/ [dostęp 2.11.2021 r.].

W zależności od wzrostu przeciętnego wynagrodzenia w kolejnych latach i przy uwzględnieniu jednoczesnego wzrostu cen, można byłoby dokonać kalkulacji, o ile mniej lub więcej tych samych produktów możnaby nabyć za przeciętną pensję w porównaniu do kilku lat wcześniej.

Poniżej udział wydatków w poszczególnych latach wyrażony w %:

Rnu0LzX3gO91x
Skład koszyka inflacyjnego w 2021 roku
Źródło: GUS, dostępny w internecie: https://inwestycje.pl/gospodarka/gus-podal-sklad-koszyka-inflacyjnego-na-2021/ [dostęp 27.10.2021 r.], domena publiczna.

Skład koszyka inflacyjnego 2021

Żywność i napoje bezalkoholowe - rok 2017: 24,28%; rok 2018: 24,36%; rok 2019: 24,89%; rok 2020: 25,24%; rok 2021: 27,77%

Napoje alkoholowe i wyroby tytoniowe - rok 2017: 6,38%; rok 2018: 6,19%; rok 2019: 6,37%; rok 2020: 6,25%; rok 2021: 6,91%

Odzież i obuwie - rok 2017: 5,68%; rok 2018: 5,37%; rok 2019: 4,94%; rok 2020: 4,94%; rok 2021: 4,21%

Użytkowanie mieszkania i nośniki energii - rok 2017: 20,53%; rok 2018: 20,35%; rok 2019: 19,17%; rok 2020: 18,44%; rok 2021: 19.14%

Wyposażenie mieszkania i prowadzenie gospodarstwa domowego - rok 2017: 5,14%; rok 2018: 5,25%; rok 2019: 5,7%; rok 2020: 5,8%; rok 2021: 5,83%

Zdrowie - rok 2017: 5,56%; rok 2018: 5,69%; rok 2019: 5,12%; rok 2020: 5,29%; rok 2021: 5,39%

Transport - rok 2017: 8,63%; rok 2018: 8,74%; rok 2019: 10,34%; rok 2020: 9,89%; rok 2021: 8,88%

Łączność - rok 2017: 5,2%; rok 2018: 4,87%; rok 2019: 4,18%; rok 2020: 4,54%; rok 2021: 5%

Rekreacja i kultura - rok 2017: 6,89%; rok 2018: 6,92%; rok 2019: 6,44%; rok 2020: 6,62%; rok 2021: 5,78%

Edukacja - rok 2017: 0,97%; rok 2018: 1%; rok 2019: 1,07%; rok 2020: 1,15%; rok 2021: 1,02%

Restauracje i hotele - rok 2017: 5,23%; rok 2018: 5,71%; rok 2019: 6,2%; rok 2020: 6,12%; rok 2021: 4,56%

Inne towary i usługi - rok 2017: 5,51%; rok 2018: 5,55%; rok 2019: 5,58%; rok 2020: 5,72%; rok 2021: 5,51%

Miesięczne wynagrodzenie całkowite

Warto podkreślić, że to, ile zarabiamy, zależy od wielu czynników – np. regionu (kraju, w którym pracujemy) czy wykształcenia.

Miesięczne wynagrodzenia całkowite osób z różnym wykształceniem w Polsce w 2019 roku (brutto w PLN)

Poziom wykształcenia

Próba

25% osób zarabia poniżej

<Mediana

25% osób zarabia powyżej

podstawowe

269

2600

3250

4300

gimnazjalne

551

2700

3234

4200

zasadnicze zawodowe

4006

2900

3648

4625

średnie lub pomaturalne

26211

3080

3924

5071

policealne

4346

2919

3700

4938

wyższe zawodowe

21290

3600

4795

6650

wyższe magisterskie

39855

3820

5200

7641

wyższe magisterskie inżynierskie

21696

4500

6300

9200

Źródło: Ogólnopolskie Badanie Wynagrodzeń przeprowadzone przez Sedlak & Sedlak w 2019 roku (Raport płacowy Sedlak & Sedlak 2019)

Płaca minimalna

Specyficznym rodzajem wynagrodzenia jest płaca minimalna. Jest to jednolita na terenie całego kraju kwota, poniżej której nie można opłacać pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu. To swoista „cena minimalna” na rynku.
W Polsce minimalne wynagrodzenietHUWSqjvOD_000tp001minimalne wynagrodzenie ustalane jest corocznie na podstawie ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę. Zgodnie z ustawą jest negocjowane w tzw. Komisji TrójstronnejtHUWSqjvOD_000tp002Komisji Trójstronnej i przyjmowane przez rząd. Po raz pierwszy ustalono je na 2003 r. i wynosiło wówczas 800 zł (brutto).
Od 1 stycznia 2014 r. jest to 1680 zł, w 2015 r. – 1750 zł, zaś w 2021 r. - 2800 zł.

Według danych Europejskiego Urzędu Statystycznego (European Statistical Office [czyt. Juropijen Statistikal Ofis], Eurostat) na 2021 rok dwadzieścia jeden krajów Unii Europejskiej (UE) dysponowało regulacjami płacy minimalnej. Były to: Belgia, Bułgaria, Chorwacja, Czechy, Estonia, Irlandia, Grecja, Hiszpania, Francja, Łotwa, Litwa, Luksemburg, Niemcy, Węgry, Malta, Holandia, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowenia i Słowacja.

Płaca minimalna wzbudza liczne kontrowersje.
Jej zwolennicy podkreślają znaczenie takiej płacy dla zwalczania ubóstwa i uważają, że im jest wyższa w stosunku do poziomu średniego wynagrodzenia, tym lepsza sytuacja pracowników.
Przeciwnicy akcentują zaś, że płace nie powinny być „narzucane” czy ustalane urzędowo, ale swobodnie kształtowane przez rynek. Istnienie takiego wynagrodzenia - ich zdaniem - powoduje wzrost kosztów pracy, a tracą na tym zwłaszcza ludzie młodzi. Skutkiem wzrostu poziomu płacy minimalnej jest także wzrost bezrobocia.

tHUWSqjvOD_000tp002
tHUWSqjvOD_000tp001

O znaczeniu pracy w XXI wieku

Funkcjonowanie rynku pracy jest istotnym warunkiem i czynnikiem rozwoju gospodarki. Rynek pracy powinien także realizować cele społeczne, tj. prawo człowieka do pracy.

Zgodnie z postanowieniami Powszechnej deklaracji praw człowieka, przyjętej przez Organizację Narodów Zjednoczonych w 1948 r. oraz Konwencji nr 122 dotyczącej polityki zatrudnienia Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) z 1964 r., człowiek ma prawo do swobodnego wyboru rodzaju i miejsca pracy, wykonywanej w warunkach bezpiecznych, sprzyjających wysokiej wydajności, wynagradzanej w sposób zapewniający egzystencję odpowiadającą godności ludzkiej.
Przyjęta natomiast przez MOP w 1998 r. Deklaracja dotycząca fundamentalnych zasad i praw w pracy określa cztery najważniejsze obszary praw pracowniczych:

  • wolność zrzeszania się i skutecznego uznania prawa do rokowań zbiorowych;

  • eliminacja wszystkich form pracy przymusowej lub obowiązkowej;

  • skuteczna likwidacja pracy dzieci;

  • likwidacja dyskryminacji w dziedzinie zatrudnienia i wykonywania zawodu.

Czym jest praca dla współczesnego człowieka?
Praca to działalność człowieka zmierzająca do wytworzenia dóbr i usług, a więc jest to czynność celowa, która ma zapewnić człowiekowi warunki egzystencji i rozwoju. Dzięki pracy wytwarzane są produkty i usługi, które służą zaspokojeniu potrzeb ludzkich. Bez wątpienia zmiana charakteru gospodarki (z przemysłowej na usługową) powoduje, że ulega zmianie także praca, która jest traktowana w ekonomii za jeden z czynników produkcji.
Praca jest także źródłem tworzenia się nowych więzi między ludźmi – więzi współpracy. Powstają nowe relacje, tworzy się nowa społeczność, nowa wspólnota – zakład pracy (przedsiębiorstwo). Dlatego miejsca pracy nie można traktować jedynie w kategoriach ekonomicznych.
Praca dla człowieka jest jednym z najważniejszych elementów w jego życiu, wartością (widać to także z różnych badań ankietowych), ponieważ dzięki niej może funkcjonować w określonym społeczeństwie, może nawiązywać nowe kontakty, a także może zaplanować realizację celów przyszłościowych.
Praca odgrywa istotną rolę w życiu człowieka, ale i społeczeństw. Według badań opinii społecznej to niekwestionowana wartość.

Praca spełnia trzy podstawowe funkcje: ekonomiczną, dochodową i społeczną. Funkcja ekonomiczna - praca jest czynnikiem tworzenia produktu krajowego. Praca tworzy nowe wartości, umożliwia wzrost produkcji dóbr i usług, przyczynia się do wzrostu dobrobytu społecznego. Jest najaktywniejszym czynnikiem procesu gospodarczego, ponieważ to ludzie uruchamiają maszyny, środki transportu czy środki finansowe. Wydajność, sprawność i efekty pracy zależą od wielu czynników:

  • wiedzy, umiejętności, talentów ludzi (to tzw. kapitał ludzki),

  • motywacji do pracy wydajnej i innowacji,

  • materialnych warunków pracy i poziomu technicznego maszyn, urządzeń, środków transportu i łączności.

Funkcja dochodowa - jest środkiem uzyskiwania przychodów. Ludzie pracują głównie dlatego, aby uzyskiwać fundusze niezbędne do życia. Dochód z pracy jest najważniejszą i najbardziej pożądaną formą dochodu.
Funkcja społeczna - jest środkiem zaspokojenia aspiracji zawodowych i społecznych. Ludzie spędzają w środowisku pracy znaczną część swojego życia. Pracownicy oczekują, aby pracodawcy traktowali ich jako partnerów w procesie pracy i działalności gospodarczej.

Niegodne praktyki w sferze pracy

Jest rzeczą oczywistą, że każda praca może być oceniana różnie. Ten sam rodzaj pracy może być dla jednego dobry, dla drugiego niedobry, dawać radość lub być powodem udręki, cieszyć użytecznością lub stanowić marnotrawstwo czasu, być godziwie wynagradzanym lub nie dawać szans na dotrwanie do pierwszego. Również w nauce przy opisie natury pracy podkreśla się tę dwoistość kryteriów ocen. Ważne jest by w przypadkach, gdy mamy do czynienia z warunkami powodującymi negatywne oceny stosunków pracy, podejmowane były działania umożliwiające ich zmianę na warunki zasługujące na oceny pozytywne.
Jest to istotne przede wszystkim dlatego, że tylko praca, którą można określić jako godną pracę (ang. decent work) [czyt. disent łork], przynosi zadowolenie i prowadzi do samorozwoju, a także do rozwoju przedsiębiorstwa. Termin został stworzony i rozpowszechniony w prawie międzynarodowym przez Międzynarodową Organizację Pracy (1999 r.). Został przyjęty także do prawa europejskiego.
Określenie godna praca opiera się na założeniach, że praca jest źródłem godności osobistej, stabilności rodziny i spokoju w społeczeństwie. Działa na rzecz dobra społeczeństwa i umacniania demokracji. Przyczynia się do wzrostu gospodarczego, który rozszerza możliwości tworzenia miejsc pracy i rozwoju przedsiębiorczości.

Nie zawsze jednak można uznać pracę za godną. Mamy czasem do czynienia na przykład z pracą przymusową lub niewolniczą.

praca przymusowa
praca przymusowa

jej definicja zawarta jest w Konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy nr 29 dotyczącej pracy przymusowej lub obowiązkowej z 1930 r.; określenie „praca przymusowa lub obowiązkowa” oznacza „wszelką pracę lub usługi wymagane od jakiejś osoby pod groźbą jakiejkolwiek kary i do których dana osoba nie zgłosiła się dobrowolnie”

Szacuje się, iż na całym świecie jest 24,9 miliona ofiar pracy przymusowej, z czego około 16 milionów jest wykorzystywanych w  sektorze prywatnym. Podstawową przesłanką powodującą, że ludzie stają się ofiarami pracy przymusowej, jest ich sytuacja ekonomiczna. Świadomość istnienia zjawiska pracy przymusowej jest w Polsce znikoma.

Beata Faracik (red.) Praca przymusowa. Poradnik: Jak ją rozpoznać i jej przeciwdziałać?

Ograniczanie swobody i kontaktów, długie godziny pracy, konfiskata paszportu lub dowodu osobistego, niebezpieczne warunki pracy, niewypłacanie wynagrodzenia, przemoc fizyczna lub zastraszanie. Praca przymusowa to problem nie tylko krajów Globalnego Południa, ale i krajów wysokorozwiniętych, w tym Polski.

okNOMqqNjN_00059_JDFL_001 Źródło: Beata Faracik (red.), Praca przymusowa. Poradnik: Jak ją rozpoznać i jej przeciwdziałać?, dostępny w internecie: https://pihrb.org/wp-content/uploads/2020/10/Poradnik-przeciwdzia%C5%82anie_pracy_przymusowej.pdf [dostęp 2.11.2021 r.].

Natomiast pracę niewolnicząniewolnictwo należy rozumieć jako „stan czy położenie jednostki, względem której stosowane jest postępowanie w całości lub części wynikające z prawa własności” (Konwencja Ligi Narodów w sprawie niewolnictwa z 1926 r.). To prawne sformułowanie oznacza, że jakiś człowiek lub grupa ludzi stanowi przedmiot, który może być swobodnie nabywany lub sprzedawany. Formalnie niewolnictwo jest współcześnie zakazane we wszystkich krajach świata, jednak faktycznie cały czas istnieje, choć najczęściej przybiera formę pracy przymusowej (np. chińskie lub birmańskie obozy pracy, dzieci jako tania siła robocza).
Przenośnie termin „praca niewolnicza” używany jest w odniesieniu do ciężkiej lub źle płatnej pracy, często jedynej dostępnej.

Rl3a5rQGX1zyc
Niewolnicza praca dzieci
Źródło: Krish Dulal, licencja: CC BY-SA 3.0.

Bezrobocie

Bezrobocie jest stanem przeciwstawnym pracy jako działalności zarobkowej. To zjawisko społeczne polegające na tym, że część ludzi zdolnych do pracy i pragnących ją podjąć nie znajduje zatrudnienia.

Zjawisko bezrobocia w Polsce mierzy się w dwojaki sposób:

  • jako ogólną liczbę osób zarejestrowanych w instytucjach powołanych do obsługi bezrobotnych (tzw. bezrobocie rejestrowane),

  • jako oszacowaną na podstawie badań sondażowych liczbę osób, które w tygodniu poprzedzającym badanie nie były zatrudnione, aktywnie poszukiwały pracy i były gotowe ją podjąć. W tym wypadku w Polsce mówimy na przykład o bezrobociu wg BAEL.

BAEL
BAEL

badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) przeprowadza Główny Urząd Statystyczny (GUS) w Polsce od 1992 r.:  realizowane jest jako badanie stałe, reprezentacyjne, którego podmiotem są gospodarstwa domowe oraz osoby w wieku 15 lat i więcej, będące członkami tych gospodarstw; prowadzone jest metodą wywiadu bezpośredniego z wykorzystaniem dwóch kwestionariuszy - jednego wspólnego dla wszystkich członków gospodarstwa domowego oraz indywidualnych kwestionariuszy skierowanych do poszczególnych osób gospodarstwa domowego, które ukończyły 15. rok życia

Badanie BAEL opiera się na definicjach dotyczących ludności aktywnej zawodowo, pracujących i bezrobotnych zalecanych do stosowania przez MOP oraz rozporządzenia Rady Europejskiej. BAEL stanowi źródło informacji o wielkości zasobów siły roboczej, ich strukturze według podstawowych cech demograficznych i społecznych, przestrzennego rozmieszczenia zasobów siły roboczej i statusu na rynku pracy. Jest źródłem podstawowych danych do obliczania wskaźników z zakresu rynku pracy, a także do porównań międzynarodowych.

Bierność zawodowa

Analizując rynek pracy, należy uwzględnić 3 grupy ludności według kryterium wieku:

1) grupa w wieku przedprodukcyjnym (17 lat i mniej),
2) grupa w wieku produkcyjnym (dzielona na podgrupy: do 44. roku życia w wieku produkcyjnym mobilnym i powyżej 44 lat do wieku emerytalnego – tzw. niemobilnym),
3) grupa w wieku poprodukcyjnym (czyli po ukończeniu pracy zawodowej – dla mężczyzn - 65 lat i więcej, dla kobiet - 60 lat i więcej).

Aby dowiedzieć się, czy mamy poprawę, czy pogorszenie się sytuacji na tym rynku, można zastosować dodatkowe kryteria. Można się zastanowić: ile osób jest aktywnych zawodowo, ile osób nie pracuje, ale także nie szuka zatrudnienia i jakie są powody takiego stanu, ile jest osób bezrobotnych, jaka jest liczba osób pracujących?
Na rynku pracy znajdują się bowiem zasoby: osób pracujących i bezrobotnych. Oba tworzą tzw. zasób osób aktywnych zawodowo (zasób siły roboczej).

ludność aktywna zawodowo (zasób siły roboczej)
ludność aktywna zawodowo (zasób siły roboczej)

osoby w wieku produkcyjnym pracujące lub wyrażające chęć podjęcia pracy; w skład tej grupy wchodzą zarówno osoby pracujące zawodowo (pracodawcy, pracownicy najemni, pracujący na własny rachunek, nieodpłatnie pomagający członkowie rodzin), jak i osoby bezrobotne, aktywnie poszukujące pracy i zainteresowane jej podjęciem;  do osób aktywnych zawodowo nie zalicza się jednak uczniów odbywających naukę zawodu (np. praktyki zawodowe), gospodyń domowych, osób żyjących wyłącznie z kapitału, funkcjonariuszy i żołnierzy zawodowych jednostek budżetowych prowadzących działalność w zakresie obrony narodowej i bezpieczeństwa publicznego oraz żołnierzy służby zasadniczej

Osoby będące w takim wieku, że mogłyby pracować, ale tej pracy z różnych powodów nie podejmują, zaliczane są do grupy osób biernych zawodowo.

ludność bierna zawodowo
ludność bierna zawodowo

osoby w wieku 15 lat i więcej, które nie zostały zaklasyfikowane jako pracujące lub bezrobotne według poniższych kryteriów, tzn. osoby, które w okresie badanego tygodnia:

  • nie pracowały, nie miały pracy i jej nie poszukiwały,

  • nie pracowały, poszukiwały pracy, ale nie były gotowe do jej podjęcia w ciągu następnych 2 tygodni,

  • nie pracowały i nie poszukiwały pracy, ponieważ miały pracę załatwioną i oczekiwały na jej rozpoczęcie w okresie: 1) dłuższym niż 3 miesiące; 2) do 3 miesięcy, ale nie były gotowe tej pracy podjąć

R1791gkXggiqe
ILUSTRACJA: Zasoby rynku pracy
Źródło: a. nn., domena publiczna.

Bierną zawodowo jest osoba, która jest w wieku produkcyjnym, ale nie podejmuje pracy np. z powodu:

  • nauki i uzupełniania kwalifikacji,

  • choroby i niepełnosprawności,

  • obowiązków domowych (np. opieki nad bliską osobą),

  • emerytury.

Powodem bierności zawodowej może być także zniechęcenie długotrwałym poszukiwaniem pracy.
Oczywiście bycie bezrobotnym nie oznacza, że nie znajdziemy pracy. To samo dotyczy osoby biernej zawodowo – nawet ktoś, kto długotrwale poszukiwał pracy bez efektów i zaniechał dalszych poszukiwań, może natrafić na ofertę pracy właśnie skierowaną dla niego.

tHUWSqjvOD_0000009D

Podsumowanie

Rynek pracy to całokształt zagadnień związanych z kształtowaniem podaży i popytu na pracę. Obejmuje m.in. warunki, na jakich dokonuje się kontakt między pracobiorcami a pracodawcami.

Z punktu widzenia rynku pracy istotne jest, jaki jest zasób osób, które w danej chwili pracują lub mogą pracować. Należy także brać pod uwagę, jak zmieni się rynek w przyszłości – ile osób będzie dopiero na ten rynek wkraczać lub jak duża grupa odejdzie na emeryturę i zakończy aktywność zawodową. Podobnie, jak w całej gospodarce, na rynku pracy analizuje się dane bieżące, ale także prognozuje się, jak będzie wyglądała sytuacja w kolejnych miesiącach i latach.

Czynniki zmian na rynkach pracy w ostatnich latach i w perspektywie kolejnych lat to:

  • niezwykle dynamiczny rozwój techniki, a zwłaszcza rewolucja w obszarze technik komunikacyjnych,

  • procesy globalizacyjne,

  • sytuacja demograficzna, która stanowi ogromne wyzwanie dzisiaj i w dającej się przewidzieć przyszłości („starzenie się społeczeństw”),

  • nasilające się tempo zmian na rynkach światowych i lokalnych,

  • ciągle rosnąca rola kapitału wiedzy,

  • nowy typ pracownika, który zaznaczył swoją obecność na międzynarodowym i lokalnym rynku pracy,

  • bardzo wysokie oczekiwania osiągania przez przedsiębiorstwa coraz wyższej efektywności.

Polecenie 2

Znajdź w internecie informacje dotyczące sytuacji na rynku pracy w twoim regionie oraz w Polsce. Ile jest osób bezrobotnych, pracujących czy biernych zawodowo?

Rb0AWcSOjKpiL
(Uzupełnij) -.
Ćwiczenie 1

Podaj przykłady pracy niewolniczej. Czy należy z takim zjawiskiem walczyć? Zastanów się, co sprzyja istnieniu takiego zjawiska.

R184OnRDERgIT
(Uzupełnij) -.
Ćwiczenie 2

Wyjaśnij znaczenie pracy dla współczesnego człowieka.

RUxymWe11AwjK
(Uzupełnij) -.

Projekt edukacyjny: Aktywnie poszukuję pracy

  1. Cel projektu: Kształtowanie umiejętności poszukiwania informacji o możliwościach zatrudnienia oraz prezentacji siebie w kontekście poszukiwania pracy.

  2. Zadanie: Współczesny rynek pracy jest dynamiczny – oznacza to, że ludzie często zmieniają miejsce zatrudnienia. Bardzo ważną umiejętnością jest więc zdolność poszukiwania informacji na temat możliwości zatrudnienia oraz gotowość do własnego rozwoju w związku z podejmowaniem pracy. Zorganizujcie się w 4 kilkuosobowe grupy. Niech każda z grup opracuje zestaw „bank pracowników” - zestaw 5 fikcyjnych postaci poszukujących pracy. Dla każdej postaci napiszcie CV. Następnie wymieńcie się „bankami pracowników” między grupami. Teraz waszym zadaniem jest znalezienie co najmniej 3 ofert pracy dla każdej postaci z otrzymanego „banku pracowników” (poszukujcie ofert z lokalnego, regionalnego i krajowego rynku pracy). Wybierzcie je tak, aby co najmniej jedna oferta wymagała jakiejś formy rozwoju ze strony postaci. Napiszcie listy motywacyjne z perspektywy każdej postaci związane z aplikowaniem na każdą z ofert dla niej wybranych.

  3. Realizacja:

    • praca w grupach,

    • czas trwania: 4 tygodnie,

    • prezentacja na forum klasy.

Polecane linki

Główny Urząd Statystyczny: http://stat.gov.pl/obszary‑tematyczne/rynek‑pracy/

Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej: https://www.gov.pl/web/rodzina

Literatura

Lamri J., Kompetencje XXI wieku, Wolters Kluwer, Warszawa 2020.
Szydlik‑Leszczyńska A., Funkcjonowanie współczesnego rynku pracy. Wybrane uwarunkowania, Difin, Warszawa 2012.
Zieliński M., Rynek pracy w teoriach ekonomicznych, CeDeWu, Warszawa 2017.

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida