Życie i twórczość Homera
opowiadać o postaci Homera;
wyjaśniać znaczenie jego twórczości;
charakteryzować poematy homerowe;
wypowiadać się na temat kwestii homeryckiej.
Wychowawca Hellady
Jest czymś niesamowitym, że historia greckiej literatury zaczyna się od tak wielkiego autora i tak wspaniałych arcydzieł, jakimi bez wątpienia są „Iliada” oraz „Odyseja” Homera. Sam Homer, rozpoczynając dzieje europejskiej literatury, miał ogromny wpływ na jej rozwój. Jego twórczość przez wieki stanowiła wzór i była naśladowana nie tylko przez twórców epikiepiki. Wpływy Homera odnajdujemy w wielu gatunkach. Można zaryzykować również stwierdzenie, że bez tego pierwszego wielkiego twórcy kultura grecka (a nawet europejska) nie byłaby taka sama. Na czym polega fenomen tego autora?
Uznaje się, że Homer żył w VIII wieku przed Chrystusem. Opiewana przez niego wojna trojańska i tułaczka OdyseuszaOdyseusza miały mieć miejsce pomiędzy XIII a XII wiekiem p.n.e. Poeta opisywał więc wydarzenia odległe o kilkaset lat. Będąc najbardziej znanym współcześnie aojdem, jego działalność ukoronowała wielowiekową tradycję wędrownych pieśniarzy. Dla Greków eposy Homera stanowiły rodzaj świętych ksiąg. Czyny herosów, opisane na kartach „Iliady” i „Odysei”, były dla mieszkańców Hellady wzorem postępowania. Uznawali oni treść obu dzieł za najprawdziwsze historie i skarbnicę mądrości minionych wieków. Na nich wychowywała się grecka młodzież. Sam poeta stał się legendą i określany był „wychowawcą Greków”. W rzeczywistości posiadamy bardzo niewiele pewnych informacji o jego życiu. Liczne, niejednokrotnie sprzeczne, doniesienia na jego temat sprawiają, że jawi się nam jako postać tajemnicza, ale przez to jeszcze bardziej inspirująca. Czy w takiej sytuacji niezbędne jest, by dotrzeć do prawdy o życiu poety?
Nie wiadomo, gdzie urodził się Homer. Już w starożytności siedem miast (Smyrna, Rodos, Kolofon, Salamina, Chios, Argos i Ateny) miały ubiegać się o miano jego miasta ojczystego. Czasami wśród słynnych „siedmiu miast” pojawia się również Pylos i Itaka. Według tradycji Homer miał być niewidomy. Analizie poddawano również jego imię, starając się udowodnić, że w różnych dialektach może ono oznaczać „ślepca”, „kompozytora” lub „towarzysza”.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D167ZAe85
Wymień prawdopodobne miejsca pochodzenia Homera.
Odpowiedz na pytanie: Dlaczego, Twoim zdaniem nie jest jednoznaczne z jakiego dokładnie miejsca pochodził Homer.
Odpowiedz na pytanie: które z podanych w multimedium miast powstało już ok. 3000 r. p.n.e.?
Francuski malarz Jean‑Auguste‑Dominique Ingres (1780 – 1867) ukazał na obrazie apoteozę Homera. Poeta przedstawiony został w otoczeniu przeróżnych postaci historycznych oraz alegorii. Kliknij na postać z obrazu, by wyświetlić jej imię.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D167ZAe85
Wyjaśnij dlaczego Homer znajduje się w centrum obrazu.
Zwróć uwagę, jakie rodzaje postaci zostały przedstawione na obrazie. Wyjaśnij, co łączy je wszystkie z Homerem.
Wskaż przedstawione na obrazie osoby, które nie są postaciami historycznymi. Wyjaśnij, dlaczego autor zdecydował się na ich ukazanie.
Już w starożytności dzieła Homera były przedmiotem badań literackich. W Atenach w VI wieku p.n.e. specjalna komisja weryfikowała i dokonała redakcji tekstu obu poematów. Grecy chętnie komentowali i objaśniali ich treść. W epoce hellenistycznejepoce hellenistycznej badania nad poematami homeryckimi przyczyniły się do rozwoju filologiifilologii oraz krytyki tekstukrytyki tekstu. Już wtedy badacze literatury zaczęli spierać się o to, czy oba poematy zostały napisane przez tego samego autora.
Twórczość Homera
Homerowi przypisuje się autorstwo dwóch eposów – „Iliady” i „Odysei”. Oba utwory posiadają jednak dość znaczące różnice, co przez wieki powodowało kontrowersje wśród badaczy literatury. Należy zwrócić uwagę na tytuły: „Iliada” dotyczy losów Ilionu, czyli Troi. „Odyseja” jest dziejami jednostki. Podstawową różnicę stanowi także nastrój obu poematów. „Iliada” jest zasadniczo tragiczna, nastrój „Odysei” jest lżejszy. Pod względem artystycznym „Odyseja” jest bogatsza, kunsztowniejsza. Jeszcze w starożytności zestawiano i analizowano różnice w obu utworach. Zastanawiano się przy tym, czy jest możliwe, by ich twórcą była ta sama osoba. Spór wokół homerowego autorstwa, nazywany dziś powszechnie „kwestią homerycką”, rozgorzał z wielką siłą pod koniec XVIII wieku za sprawą książki „Prolegomena ad Homerum”, autorstwa niemieckiego filologa Friedricha Augusta WolfaFriedricha Augusta Wolfa.
Z czasem mnożono teorie, dotyczące okoliczności powstania poematów. Uważano na przykład, że są one wynikiem pracy wielu pokoleń autorów, którzy przez długi czas ubogacali zasadnicze opowieści, stworzone przez Homera. Według innych „Iliada” miała być połączeniem pieśni stworzonych przez wielu autorów, a sam Homer nigdy nie istniał. Naprzeciw tym teoriom pluralistycznym wychodzili zwolennicy unifikacji. Argumentowali oni, że rozbieżności między poematami nie wykluczają homerowego autorstwa. Wedle jednego z założeń różnice w treści mają wynikać z długiego czasu, jaki upłynął między ułożeniem obu eposów (około 50 lat). Poeta mógł przecież napisać „Iliadę” w młodości, a „Odyseję” w dojrzałym wieku lub nawet na starość. Homerowego autorstwa nie można jednoznacznie odrzucić, a autorytet i legenda poety sprawiają, że dziś powszechnie uznajemy, że był on autorem obu eposów.
Wyjaśnij, czym jest kwestia homerycka. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
Odpowiedz na pytanie w jaki sposób na przestrzeni wieków próbowano wyjaśnić powstanie poematów. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
Opisz dzisiejszy stan wiedzy na temat powstania eposów Homera.
„Iliada” to epos bohaterski składający się z 24 ksiąg (pieśni). Wydarzenia opisane w pieśniach mają miejsce podczas ostatniego roku wojny trojańskiej, akcja rozgrywa się w ciągu 40 dni. Głównym motywem utworu jest gniew AchillesaAchillesa. Ten mityczny heros, skonfliktowany z królem AgamemnonemAgamemnonem, wycofuje się z udziału w wojnie. Niepowodzenia wojsk greckich pod murami Troi nie są w stanie przekonać Achillesa do walki. Dzieje się to dopiero za sprawą śmierci jego bliskiego przyjaciela – PatroklosaPatroklosa. Najbardziej znanym pojedynkiem, opisanym w „Iliadzie” przez Homera, jest walka Achillesa z księciem trojańskim HektoremHektorem. Śmierć, wydanie ciała oraz pogrzeb Hektora stanowią treść ostatnich ksiąg poematu.
”Odyseja” nawiązuje do dziesięcioletniej tułaczki króla Itaki Odyseusza w drodze do domu po zakończeniu wojny trojańskiej. Akcja utworu, podobnie jak w przypadku „Iliady”, obejmuje 40 dni. Rozpoczyna się opisem narady bogów nad dalszymi losami bohatera, który przebywa w tym czasie u nimfy KalipsoKalipso. W zakończeniu utworu Odys dociera do rodzinnej Itaki, rozprawia się z zalotnikami, starającymi się o rękę jego żony i zawiera przymierze z ich rodzinami. Sam Odys, przebywając na dworze króla Feaków AlkinoosaAlkinoosa relacjonuje również przygody swoje i towarzyszy, które miały miejsce przed pobytem u Kalipso.
Jeszcze w starożytności przypisywano Homerowi również autorstwo innych utworów. Spośród nich najbardziej znany jest zbiór 33 hymnów do greckich bogów, tzw. hymnów homeryckichhymnów homeryckich. Już uczeni aleksandryjscy wykluczyli autorstwo Homera, jednak nie ulega wątpliwości, że właśnie na jego twórczości hymny były wzorowane. Późniejsi autorzy z powodzeniem imitowali wielkiego poetę, pisząc również poematy heroikomiczne. Najbardziej znanym utworem tego typu jest „Batrachomyomachia” („Wojna żabio‑mysia”), wzorowana na „Iliadzie”.
Podsumowanie
Wielkość Homera polega na wykorzystaniu dorobku poprzedzających go wielkich pieśniarzy do stworzenia dwóch wielkich eposów bohaterskich. Stały się one inspiracją i niedoścignionym wzorem dla późniejszych twórców. Żyjący prawdopodobnie w VIII wieku p.n.e. poeta spogląda w odległe czasy wielkich greckich bohaterów i z pasją opowiada o nich słuchaczowi. Inspiruje odbiorcę, upomina i poucza. Jego pieśni są rodzajem kodeksu moralnego. Bohaterowie wskazują, jak należy postępować w życiu, wobec wyzwań codzienności, by osiągnąć pośmiertną sławę. Tak skomponowane, w poczuciu Greków doskonale zbudowane eposy, będą stanowiły inspirację dla kolejnych pokoleń i staną się trwałym fundamentem europejskiej literatury.
Ćwiczenia
Ułóż układankę przedstawiającą antyczną mozaikę oraz przeczytaj fragment „Odysei” Homera. Zdecyduj, czy ilustracja i tekst przedstawiają to samo wydarzenie. Swoją odpowiedź uzasadnij.
OdysejaTak śpiewały, a we mnie już żądza się budzi
Słuchać jeszcze tych śpiewów; więc mrugam na ludzi,
By przyszli mnie rozpętać. — Okręt pędzi chyżo.
Wtem Euryloch, Perimed do mnie się przybliżą
I przywiążą do masztu silniej powrozami.
Źródło: Homer, Odyseja, t. ks. XII, tłum. Lucjan Siemieński, Wrocław 2004, s. 261.
Przeczytaj fragmenty inwokacji eposów Homera. Zdecyduj, który fragment pochodzi z „Iliady”, a który z „Odyseji”. Uzasadnij swój wybór.
Słownik pojęć
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D167ZAe85
Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa Achilles, które w języku łacińskim brzmi: Achilles, Achillis.
mityczny heros i jeden z bohaterów wojny trojańskiej. Był synem Peleusa i Tetydy. Spór Achillesa z królem Agamemnonem stanowi główny wątek „Iliady” Homera.
mityczny król Myken i Argos, syn Atreusa, brat Menelaosa. Jest jednym z głównych bohaterów „Iliady” oraz innych ważnych antycznych utworów, między innymi tragedii Ajschylosa pod tytułem „Agamemnon”.
mityczny król Feaków, który ugościł Odyseusza. Został opisany przez Homera w „Odysei”. Za pomoc Odysowi Alkinoos ściągnął na siebie gniew Posejdona.
(z języka greckiego: ἀomicroniotadeltaός) nadworny lub wędrowny pieśniarz, opiewający czyny bohaterskie przy akompaniamencie instrumentu. Aojdowie byli zawodowymi pieśniarzami w czasach przed Homerem. Powstanie poematów homerowych stanowi zwieńczenie twórczości aojdów.
jeden z trzech rodzajów literackich (obok liryki i dramatu). Epika była rozwijana przez greckich pisarzy jako pierwsza. Do najważniejszych eposów bohaterskich należą poematy homeryckie: „Iliada” oraz „Odyseja”. Następnie wyodrębniły się kolejne gatunki eposu: kosmogoniczny, dydaktyczny, mitologiczny, filozoficzny.
(320 r. p.n.e. – 30 r. p.n.e.), określenie historii starożytnej od śmierci Aleksandra Wielkiego do podboju Egiptu przez Rzymian. Używane najczęściej w odniesieniu do obszaru basenu Morza Śródziemnego oraz Bliskiego Wschodu (terenów podbitych przez Aleksandra, gdzie później rozwijały się monarchie hellenistyczne).
nauka, zajmująca się badaniem języka i literatury.
(1759 – 1824) niemiecki filolog klasyczny, znany przede wszystkim ze swoich badań twórczości Homera.
mityczny bohater trojański, syn Priama i Hekabe. Zginął z rąk Achillesa podczas wojny trojańskiej. W ten sposób Achilles pomścił śmierć swojego przyjaciela Patroklosa.
zbiór 33 antycznych hymnów spisanych heksametrem, skierowanych do greckich bóstw. Przypisywano je Homerowi, powstały prawdopodobnie między VIII i VI wiekiem p.n.e.
mityczna nimfa, mieszkająca na wyspie Ogygii. Przyjęła i gościła Odyseusza po rozbiciu się jego okrętu, co opisał Homer w „Odysei”.
dział filologii, obejmujący prace edytorskie nad dawnymi tekstami, między innymi ich objaśnianie i porównywanie zachowanych rękopisów. Początki krytyki tekstu miały miejsce w epoce hellenistycznej, kiedy aleksandryjscy uczeni zaczęli analizować archaiczne greckie teksty, w tym przede wszystkim eposy Homera.
mityczny król Itaki, syn Leartesa i Antiklei, bohater wojny trojańskiej. Czyny Odyseusza zostały opisane przez Homera zarówno w „Iliadzie” jak i „Odysei”.
mityczny bohater wojny trojańskiej, przyjaciel Achillesa. W zbroi Achillesa wyruszył do walki i zginął, pokonany przez Hektora. Jego śmierć sprawiła, że Achilles powrócił do walki i przyczynił się do zdobycia Troi przez Achajów.
utwór literacki nawiązujący do eposu bohaterskiego, parodiujący go jednak lub poruszający błahe tematy, tworząc efekt komiczny. Za jeden z pierwszych poematów tego typu uznaje się „Wojnę żabio‑mysią” z V w. p.n.e., której autorstwo przypisywano samemu Homerowi. Przykładami poematów heroikomicznych w polskiej literaturze są np. „Myszeida” oraz „Monachomachia” Ignacego Krasickiego.
Notatki ucznia
Galeria
Bibliografia
Homer, Iliada, tłum. K. Jeżewska, Ossolineum, Wrocław 1986.
Homer, Odyseja, tłum. L. Siemieński, Ossolineum, Wrocław 2004.
Homer, Odyseja, tłum. L. Siemieński, Pieśń pierwsza, [w:] https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/homer-odyseja.html [dostęp: 17.05.2022 r.]
Kumaniecki K., Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1965.
Winniczuk L., Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012.
Winniczuk L. (red.), Słownik kultury antycznej, Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 1989.