Zasadniczym założeniem przedmiotu język łaciński nauczanego w liceum ogólnokształcącym i technikum jest uczenie rozumienia tekstów w języku łacińskim. Mając na uwadze realizację tego celu, w ramach tego przedmiotu przewidziano nauczanie gramatyki, leksyki i frazeologii (na podstawie słowników frekwencyjnych) oraz kształtowanie umiejętności rozumienia i tłumaczenia tekstu łacińskiego.
Nauczanie języka łacińskiego w oczywisty sposób różni się od nauczania języków obcych nowożytnych, co zostało odzwierciedlone w podstawie programowej w zakresie przedmiotu język łaciński. Należy podkreślić, że języki, wartości, idee, gatunki literackie oraz kultura materialna starożytnej Grecji i starożytnego Rzymu przez wieki wpływały, a w pewnej mierze do dziś wpływają na kształt świata cywilizacji zachodniej i nie tylko zachodniej. Z tego względu nauczanie języka łacińskiego ma uzupełniać i wzbogacać w powyższym zakresie informacje na temat starożytnego świata, które uczniowie uzyskują przede wszystkim na zajęciach z innych przedmiotów humanistycznych. Język łaciński był też pierwszym językiem nauk biologicznych, a jego leksyka jest obecna w pojęciach fizycznych i chemicznych.
Język łaciński jako nośnik ważnej tradycji jest kodem dostępu nie tylko do dziedzictwa grecko—rzymskiego antyku, lecz także do kultury, nauki i literatury czasów późniejszych. W związku z powyższym w podstawie programowej w zakresie przedmiotu język łaciński podkreślono wagę języka łacińskiego nie tylko w średniowieczu i renesansie, lecz także w czasach Isaaca Newtona. W szerszym wymiarze chodzi o podkreślenie, że język łaciński może być traktowany jako przedmiot par excellence humanistyczny, którego podstawowym zadaniem nie jest dostarczenie praktycznych umiejętności gotowych do wykorzystania na rynku pracy albo w życiu codziennym, co nie znaczy, że humanistyka nie jest w ogóle praktyczna.
Język łaciński jako przedmiot humanistyczny ma jednak przede wszystkim poszerzać horyzonty intelektualne, rozwijać myślenie dyskursywne, uczyć wrażliwości na tradycję i szacunku dla kultury i dokonań wieków minionych oraz rozwijać świadomość przynależności do europejskiej wspólnoty kulturowej, której przedstawicielami byli Cyceron, Owidiusz, Tomasz z Akwinu, Erazm z Rotterdamu, Jan Kochanowski, Andrzej Frycz Modrzewski, Mikołaj Kopernik i setki tysięcy innych ludzi przez ponad 2000 lat myślących i piszących w języku łacińskim, a także wybitni Grecy, których dzieła wpłynęły na cywilizację europejską w dużej mierze przez pośrednictwo kultury i języka łacińskiego. Biorąc również pod uwagę fakt, że ogromna część polskiego dorobku kulturowego została spisana i przekazana za pośrednictwem języka łacińskiego, poznawanie go pozwoli na lepsze zrozumienie polskiej historii i literatury.
Przewidziano dwa warianty podstawy programowej w zakresie przedmiotu język łaciński w liceum ogólnokształcącym i technikum - dla uczących się tego języka od podstaw i dla kontynuujących naukę po szkole podstawowej.
1.
Znajomość gramatyki i słownictwa języka łacińskiego oraz umiejętność rozumienia i tłumaczenia tekstu łacińskiego przy pomocy słownika łacińsko-polskiego.
2.
Świadomość relacji między językami używanymi w Europie.
1.
Znajomość faktów dotyczących twórczości wybranych, ważnych autorów piszących po łacinie od starożytności do czasów nowożytnych oraz wybranych autorów starogreckich.
2.
Znajomość wybranych ważnych zjawisk z zakresu kultury antycznej oraz tradycji antyku w kulturze polskiej i światowej.
3.
Znajomość wybranych pojęć i terminów naukowych oraz ich grecko-rzymskiego rodowodu.
1.
Rozumienie dziedzictwa antyku grecko-rzymskiego jako ideowego i materialnego fundamentu cywilizacji zachodniej i kultury polskiej.
2.
Świadomość długiego trwania wartości zrodzonych na podłożu kultur greckiej i rzymskiej, wzbogaconych o pierwiastek judeochrześcijański.
3.
Świadomość przynależności do kultury ukształtowanej w dużym stopniu przez tradycję grecko-rzymską.
4.
Świadomość celowości nauczania przedmiotów humanistycznych, nakierowanych na zakorzenienie w tradycji, ocalenie i aktualizowanie istotnych z historycznego punktu widzenia wartości, postaw i idei.
1)
zna około 1000 najczęściej używanych łacińskich wyrazów (według słownika frekwencyjnego opartego na korpusie tekstów klasycznych);
a)
formy fleksyjne rzeczowników regularnych deklinacji I-V oraz najczęściej używanych rzeczowników nieregularnych: deus, locus, domus, Iuppiter, vis, dies,
b)
formy fleksyjne przymiotników deklinacji I–III w stopniu równym, wyższym i najwyższym,
c)
formy przysłówków w stopniu równym, wyższym i najwyższym,
d)
formy fleksyjne zaimków osobowych i dzierżawczych oraz zaimków: hic, ille, iste, is, ipse, qui, quis oraz zna zasady ich użycia,
e)
formy fleksyjne liczebników głównych i porządkowych 1–100 oraz setki i mille,
–
formy trybu rozkazującego czasu teraźniejszego strony czynnej (imperativus praesentis activi),
–
formy bezokolicznika czasu teraźniejszego (infinitivus praesentis activi et passivi) i przeszłego dokonanego (infinitivus perfecti activi et passivi),
–
formy trybu orzekającego w stronie czynnej i biernej czasu: teraźniejszego (indicativus praesentis activi et passivi), przeszłego dokonanego (indicativus perfecti activi et passivi), przeszłego niedokonanego (indicativus imperfecti activi et passivi), przyszłego (indicativus futuri I activi et passivi) i zaprzeszłego (indicativus plusquamperfecti activi et passivi),
–
formy trybu łączącego (coniunctivus) dla wszystkich czasów w stronie czynnej i biernej,
–
formy imiesłowów: participium praesentis activi, participium perfecti passivi, participium futuri passivi,
g)
wymienione w lit. f formy najczęściej używanych czasowników nieregularnych: esse, ire, ferre, velle, nolle oraz ich najczęściej występujące composita,
h)
podstawowe przyimki;
a)
zdania z orzeczeniem imiennym,
b)
strukturę składniową zdania w stronie czynnej i biernej,
c)
konstrukcję składniową accusativus cum infinitivo, nominativus cum infinitivo, ablativus absolutus, coniugatio periphrastica passiva,
d)
funkcje składniowe i semantyczne przypadków: dativus possessivus, ablativus temporis, nominativus i accusativus duplex, dativus auctoris, genetivus partitivus, ablativus comparationis,
e)
zdania podrzędne: zdania okolicznikowe celu, przyczyny, przyzwolenia, czasu, zdania warunkowe, skutkowe i dopełnieniowe,
f)
bezprzyimkowe użycie nazw miast;
4)
potrafi posługiwać się podstawową terminologią gramatyczną;
5)
rozróżnia najważniejsze warianty wymowy łacińskiej;
a)
określa główną myśl tekstu,
b)
znajduje w tekście określone informacje,
c)
rozpoznaje związki między poszczególnymi częściami tekstu,
d)
układa informacje w określonym porządku;
7)
rozumie znaczenie najczęściej używanych łacińskich zwrotów i sentencji;
8)
korzysta ze źródeł informacji dotyczących języka łacińskiego (np. słowników, baz danych), również za pomocą technologii informacyjno-komunikacyjnych;
9)
potrafi przełożyć tekst łaciński na język polski przy pomocy słownika łacińsko-polskiego i z zachowaniem polskiej normy językowej;
10)
posiada świadomość językową (np. podobieństw i różnic między językami oraz wpływu języka łacińskiego na języki nowożytne).
II.
W zakresie kompetencji kulturowych. Uczeń posiada wiedzę na temat kultur i społeczeństw antycznych i późniejszych, korzystających z dorobku antycznego, w następujących obszarach:
1)
bogowie: kanon bóstw greckich i rzymskich (tradycja i recepcja);
2)
herosi, heroiny i inne postacie mitologiczne: Achilles, Antygona, Dedal i Ikar, Edyp, Eneasz, Helena, Herakles, Kasandra, Medea, Meduza, Midas, Narcyz, Niobe, Odyseusz, Orfeusz, Penelopa, Perseusz, Prometeusz, Romulus i Remus, Sfinks, Sybilla, Syzyf, Tezeusz;
3)
wodzowie i politycy: Solon, Perykles, Aleksander Wielki, Hannibal, Scypion Afrykański, Cezar, Cyceron, Oktawian August, Liwia, Konstantyn Wielki;
4)
poeci: Homer, Safona, Ajschylos, Sofokles, Eurypides, Katullus, Wergiliusz, Horacy, Owidiusz, Petrarka, Jan Kochanowski;
5)
prozaicy: Tukidydes, Demostenes, Cyceron, Liwiusz, wybrani polscy kronikarze łacińskojęzyczni;
6)
filozofowie: Pitagoras, Sokrates, Platon, Arystoteles, Epikur, Seneka, Tomasz z Akwinu;
7)
artyści: Fidiasz, Poliklet, Myron, Lizyp;
8)
uczeni: Hipokrates, Erazm z Rotterdamu, Mikołaj Kopernik, Andrzej Frycz Modrzewski, Isaac Newton.
1)
świątynie, sanktuaria, wyrocznie: Delfy, Delos, Eleusis, Epidauros, Kume;
2)
Akropol i agora ateńska;
3)
Kapitol i forum rzymskie;
4)
Biblioteka w Aleksandrii.
1)
święta: Wielkie Dionizje, Saturnalia;
2)
igrzyska olimpijskie;
3)
powstanie demokracji ateńskiej;
4)
upadek republiki rzymskiej;
5)
powstanie cesarstwa rzymskiego.
1)
filologia, retoryka;
2)
virtus (arete), ars (techne), otium i negotium;
3)
demokracja, republika;
4)
mos maiorum, patron i klient;
5)
logos, credo;
6)
kanon i złoty podział;
7)
epos, heksametr, epigram, elegia.
1)
dokonuje samooceny i wykorzystuje techniki samodzielnej pracy nad językiem (np. korzystanie ze słownika, korzystanie z zasobów cyfrowych i narzędzi technologii informacyjno-komunikacyjnych, poprawianie błędów, prowadzenie notatek, stosowanie mnemotechnik);
2)
współdziała w grupie (np. w pracach projektowych);
3)
dostrzega wagę systematyczności i dokładności w poznawaniu języka obcego;
4)
dostrzega i docenia rolę języka łacińskiego oraz kultury starożytnej Grecji i starożytnego Rzymu w kształtowaniu języków i kultur czerpiących z dziedzictwa antyku.
1.
Znajomość gramatyki i słownictwa języka łacińskiego oraz umiejętność rozumienia i tłumaczenia tekstu łacińskiego przy pomocy słownika łacińsko-polskiego.
2.
Świadomość relacji między językami używanymi w Europie.
1.
Znajomość faktów dotyczących twórczości wybranych, ważnych autorów piszących po łacinie od starożytności do czasów nowożytnych oraz wybranych autorów starogreckich.
2.
Znajomość wybranych ważnych zjawisk z zakresu kultury antycznej oraz tradycji antyku w kulturze polskiej i światowej.
3.
Znajomość wybranych pojęć i terminów naukowych oraz ich grecko-rzymskiego rodowodu.
1.
Rozumienie dziedzictwa antyku grecko-rzymskiego jako ideowego i materialnego fundamentu cywilizacji zachodniej i kultury polskiej.
2.
Świadomość długiego trwania wartości zrodzonych na podłożu kultur greckiej i rzymskiej, wzbogaconych o pierwiastek judeochrześcijański.
3.
Świadomość przynależności do kultury ukształtowanej w dużym stopniu przez tradycję grecko-rzymską.
4.
Świadomość celowości nauczania przedmiotów humanistycznych, nakierowanych na zakorzenienie w tradycji, ocalenie i aktualizowanie istotnych z historycznego punktu widzenia wartości, postaw i idei.
1)
zna około 1500 najczęściej używanych łacińskich wyrazów (według słownika frekwencyjnego opartego na korpusie tekstów klasycznych);
a)
formy fleksyjne rzeczowników regularnych deklinacji I-V oraz najczęściej używanych rzeczowników nieregularnych: deus, locus, domus, Iuppiter, vis, dies,
b)
formy fleksyjne przymiotników deklinacji I–III w stopniu równym, wyższym i najwyższym,
c)
formy przysłówków w stopniu równym, wyższym i najwyższym,
d)
formy fleksyjne zaimków osobowych i dzierżawczych oraz zaimków: hic, ille, iste, is, ipse, qui, quis oraz zna zasady ich użycia,
e)
formy fleksyjne liczebników głównych i porządkowych 1–100 oraz setki i mille,
–
formy trybu rozkazującego czasu teraźniejszego strony czynnej (imperativus praesentis activi),
–
formy bezokolicznika czasu teraźniejszego (infinitivus praesentis activi et passivi) i przeszłego dokonanego (infinitivus perfecti activi et passivi),
–
formy trybu orzekającego w stronie czynnej i biernej czasu: teraźniejszego (indicativus praesentis activi et passivi), przeszłego dokonanego (indicativus perfecti activi et passivi), przeszłego niedokonanego (indicativus imperfecti activi et passivi), przyszłego (indicativus futuri I activi et passivi) i zaprzeszłego (indicativus plusquamperfecti activi et passivi),
–
formy trybu łączącego (coniunctivus) dla wszystkich czasów w stronie czynnej i biernej,
–
formy imiesłowów: participium praesentis activi, participium perfecti passivi, participium futuri passivi,
g)
wymienione w lit. f formy najczęściej używanych czasowników nieregularnych: esse, ire, ferre, velle, nolle oraz ich najczęściej występujące composita,
h)
podstawowe przyimki;
a)
zdania z orzeczeniem imiennym,
b)
strukturę składniową zdania w stronie czynnej i biernej,
c)
konstrukcję składniową accusativus cum infinitivo, nominativus cum infinitivo, ablativus absolutus, coniugatio periphrastica passiva,
d)
funkcje składniowe i semantyczne przypadków: dativus possessivus, ablativus temporis, nominativus i accusativus duplex, dativus auctoris, genetivus partitivus, ablativus comparationis,
e)
zdania podrzędne: zdania okolicznikowe celu, przyczyny, przyzwolenia, czasu, zdania warunkowe, skutkowe i dopełnieniowe,
f)
bezprzyimkowe użycie nazw miast;
4)
potrafi posługiwać się podstawową terminologią gramatyczną;
5)
rozróżnia najważniejsze warianty wymowy łacińskiej;
a)
określa główną myśl tekstu,
b)
znajduje w tekście określone informacje,
c)
rozpoznaje związki między poszczególnymi częściami tekstu,
d)
układa informacje w określonym porządku;
7)
rozumie znaczenie najczęściej używanych łacińskich zwrotów i sentencji;
8)
korzysta ze źródeł informacji dotyczących języka łacińskiego (np. słowników, baz danych), również za pomocą technologii informacyjno-komunikacyjnych;
9)
potrafi przełożyć tekst łaciński na język polski przy pomocy słownika łacińsko-polskiego i z zachowaniem polskiej normy językowej;
10)
posiada świadomość językową (np. podobieństw i różnic między językami oraz wpływu języka łacińskiego na języki nowożytne).
II.
W zakresie kompetencji kulturowych. Uczeń posiada wiedzę na temat kultur i społeczeństw antycznych i późniejszych, korzystających z dorobku antycznego, w następujących obszarach:
1)
bogowie: kanon bóstw greckich i rzymskich (tradycja i recepcja);
2)
herosi, heroiny i inne postacie mitologiczne: Achilles, Antygona, Dedal i Ikar, Edyp, Eneasz, Helena, Herakles, Kasandra, Medea, Meduza, Midas, Narcyz, Niobe, Odyseusz, Orfeusz, Penelopa, Perseusz, Prometeusz, Romulus i Remus, Sfinks, Sybilla, Syzyf, Tezeusz;
3)
wodzowie i politycy: Solon, Perykles, Demostenes, Aleksander Wielki, Hannibal, Scypion Afrykański, Pompejusz, Cezar, Cyceron, Kleopatra VII, Oktawian August, Liwia, Neron, Trajan, Marek Aureliusz, Konstantyn Wielki;
4)
poeci i utwory poetyckie: Homer, Safona, Ajschylos, Sofokles, Eurypides, Katullus, Wergiliusz, Horacy, Owidiusz, Carmina Burana, Petrarka, Klemens Janicki, Jan Kochanowski, Maciej Kazimierz Sarbiewski;
5)
prozaicy: Herodot, Tukidydes, Demostenes, Cyceron, Liwiusz, Tacyt, wybrani polscy kronikarze łacińskojęzyczni;
6)
filozofowie: Pitagoras, Sokrates, Platon, Arystoteles, Epikur, Seneka, Tomasz z Akwinu;
7)
artyści: Fidiasz, Poliklet, Myron, Lizyp;
8)
uczeni: Archimedes, Hipokrates, Izydor z Sewilli, Erazm z Rotterdamu oraz inni wybrani przedstawiciele humanizmu renesansowego, Mikołaj Kopernik, Andrzej Frycz Modrzewski, Isaac Newton.
1)
świątynie, sanktuaria, wyrocznie: Delfy, Delos, Eleusis, Epidauros, Kume;
2)
Akropol i agora ateńska;
3)
Kapitol i forum rzymskie;
4)
Biblioteka w Aleksandrii.
1)
święta: Wielkie Dionizje, Saturnalia;
2)
igrzyska olimpijskie;
3)
powstanie demokracji ateńskiej;
4)
upadek republiki rzymskiej;
5)
powstanie cesarstwa rzymskiego.
1)
filologia, retoryka;
2)
trivium, quadrivium;
3)
virtus (arete), ars (techne), otium i negotium;
4)
demokracja, republika;
5)
mos maiorum, patron i klient;
6)
logos, credo;
7))
kanon i złoty podział;
8)
epos, heksametr, epigram, elegia.
1)
dokonuje samooceny i wykorzystuje techniki samodzielnej pracy nad językiem (np. korzystanie ze słownika, korzystanie z zasobów cyfrowych i narzędzi technologii informacyjno—komunikacyjnych, poprawianie błędów, prowadzenie notatek, stosowanie mnemotechnik);
2)
współdziała w grupie (np. w pracach projektowych);
3)
dostrzega wagę systematyczności i dokładności w poznawaniu języka obcego;
4)
dostrzega i docenia rolę języka łacińskiego oraz kultury starożytnej Grecji i starożytnego Rzymu w kształtowaniu języków i kultur czerpiących z dziedzictwa antyku.
Podstawowym celem nauczania języka łacińskiego jest możliwie najefektywniejsze obcowanie ucznia z tekstami literackimi i nieliterackimi (np. inskrypcjami) zapisanymi w języku łacińskim. Droga prowadząca do tego celu, a więc metody, które konkretni nauczyciele, jak również autorzy podręczników uznają za najlepsze, nie są określone w podstawie programowej w zakresie przedmiotu język łaciński. Należy pamiętać, że w Polsce, w przeciwieństwie do większości społeczeństw zachodnich, nauczanie języka łacińskiego jest niemal nieobecne, w związku z czym, niezależnie od wybranych metod nauczania, niezwykle istotnym i trudnym zadaniem stojącym przed nauczycielami jest przekonanie uczniów o atrakcyjności i wadze nauki tego języka.
1)
zapewnienie przez szkołę odpowiednio wyposażonej sali z dostępem do pomocy wizualnych, projektora, komputera i słowników;
2)
tworzenie takich zadań, które wykażą aktualność języka łacińskiego jako kodu kulturowego ułatwiającego rozumienie kultury współczesnej;
3)
tworzenie takich zadań językowych, które wykażą pokrewieństwo języków obcych nowożytnych z językiem łacińskim;
4)
uświadomienie uczniom, że nauka języka łacińskiego służy nie tylko wąsko pojmowanym celom pragmatycznym (np. rozwój kariery zawodowej i umiejętności zawodowych), ale przede wszystkim poszerzeniu rozumienia świata oraz spotkaniu z inną kulturą;
5)
zachęcanie uczniów do samooceny własnej pracy i stosowania różnych technik służących uczeniu się.
Teksty do czytania dla uczniów powinny być dobrane tak, aby mogli oni sami przekonać się o tym, że język łaciński był językiem powszechnie używanym przez ponad 2000 lat w literaturze i nauce europejskiej. Materiał kulturowy również powinien zostać opracowany tak, aby wykazać długie trwanie pewnych wzorów kulturowych, instytucji czy idei wykształconych i rozwiniętych w grecko-rzymskim antyku oraz ich dzisiejszą aktualność. W przypadku języka łacińskiego kultura ta jest niezwykle istotna również dla kształtu współczesności, w której żyjemy. Zadaniem nauczycieli jest więc rozwijanie ciekawości, szacunku i otwartości wobec innych kultur – także tych tworzonych przez społeczeństwa w przeszłości.