Ćwiczenie na rozgrzewkę

Mitologia a początek świata

Jak już wiesz, filozofia narodziła się w starożytnej Grecji jako próba racjonalnego wyjaśnienia całej rzeczywistości. Zanim jednak pojawiła się refleksja filozoficzna, ludzie próbowali zrozumieć świat za pomocą mitów i wierzeń religijnych.
Grecy od najdawniejszych czasów żyli w głębokiej bliskości ze swoimi bogami. Jedną z pierwszych prób systematyzacji tych wierzeń była TeogoniaTeogoniaTeogonia HezjodaHezjodHezjoda — starogrecki poemat, który jednocześnie stanowił teogonię (opis narodzin bogów) i kosmogoniękosmogoniakosmogonię (opis powstania świata). Hezjod przedstawił wyłonienie się ładu z pierwotnego Chaosu, z którego zrodziła się Gaja‑Ziemia, a z niej kolejno bóstwa i wreszcie ludzie. Ten mit nie tylko porządkował świat, ale i nadawał człowiekowi określone w nim miejsce.

Mitologiczne Wizje Świata

Mitologiczne opowieści o początkach świata mają szereg wspólnych, charakterystycznych cech:

Filozofia a początek świata

R1KFOEUL3BAST

Kolorowa ilustracja w stylu drzeworytu przedstawia człowieka w długiej szacie, klęczącego na ziemi i sięgającego poza granice nieba. Po lewej stronie obrazu znajduje się ziemska scena – widoczne są chmury, gwiazdy, księżyc i słońce, a także człowiek częściowo pod kopułą nieba. Mężczyzna sięga poza tę kopułę, która przypomina półkulistą zasłonę pokrytą gwiazdami. Po drugiej stronie tej zasłony znajduje się inny, ukryty świat – z kołami, zębatkami i promieniami, jakby przedstawiający mechanizmy wszechświata. Po stronie ziemskiej widoczny jest krajobraz z drzewami, roślinami i zabudowaniami.

Wraz z narodzinami filozofii w VII/VI wieku p.n.e., myślenie o świecie zaczęło się radykalnie zmieniać. Greccy filozofowie nie zadowalali się już opowieściami o bogach – chcieli zrozumieć samą przyrodę (physis) i zasady, które nią rządzą. 

Słynne zdanie Tales z Miletu<p data‑id=”0cc0f633‑801b‑4a70‑8387‑d529ec905ddd” style=”--placeholder‑color: #9E9E9E;”>Tales z Miletu</p>Tales z Miletu:

odzwierciedlało tradycyjne greckie przekonanie o boskości przyrody,
a także niosło głębszą myśl: że cały świat jest ożywiony duszą ( gr. psyché).

Następcy TalesaTales z MiletuTalesa (HeraklitHeraklit z EfezuHeraklit, AnaksymanderAnaksymander z MiletuAnaksymander, AnaksymenesAnaksymenes z MiletuAnaksymenes i inni) spierali się o to, co jest pierwotną zasadą (arche) świata. Mimo różnic, wszyscy doszli do przełomowego wniosku: u podstaw zmiennej i złożonej rzeczywistości musi znajdować się coś jednego, niezmiennego i odwiecznego. To coś musiało istnieć dzięki sobie, nie będąc uwarunkowane niczym zewnętrznym. Pierwsi filozofowie, wyjaśniając świat, uświadomili sobie konieczność istnienia AbsolutuAbsolutAbsolutu — bytu, który sam siebie warunkuje, a jednocześnie warunkuje istnienie wszystkiego innego.

R15TZX1MJT2FL1

Ilustracja przedstawia starszego mężczyznę w długiej szacie i z założonym czepkiem na głowie. Opiera się o laskę. Ma gęstą brodę z wąsami oraz zmarszczki na twarzy.

Kierunek myślenia o boskości zmienił Ksenofanes z KolofonuKsenofanes z KolofonuKsenofanes z Kolofonu, który ostro skrytykował antropomorfizm greckiej religii:

Ksenofanes był rewolucyjny: twierdził, że istnieje tylko jeden bóg — wieczny, niezmienny i wszechmocny, co zapowiadało drogę ku transcendencji (przekonaniu, że bóstwo przekracza świat) i wpłynęło na ontologię Parmenidesa z EleParmenides z EleiParmenidesa z Elei.
Kluczową zasadą łączącą wszystkich Greków była: ex nihilo nihil (łac. nic nie powstaje z niczego). Oznacza to, że niezależnie od koncepcji, coś (woda, powietrze, ogień, idee czy Demiurg) musiało istnieć przed stworzeniem świata, aby mógł się on z tego budulca wyłonić.

Tak zaczęła się droga ku transcendencjitranscendencja<p data‑id=”f17c80fb‑f6ad‑4d42‑b814‑4fa8a45b64e6” style=”--placeholder‑color: #9E9E9E;” data‑empty‑editable=””></p>transcendencji – przekonaniu, że bóstwo nie jest już tylko częścią świata, lecz go przekracza.

R1BN661dqj1DV

Zdjęcie kosmosu. Przedstawia rozświetlony dysk. W środku jest źródło światła, dookoła struktury przypominające chmury.

Zasada ex nihilo nihil

Niezależnie od przyjmowanego stanowiska wszystkie greckie ujęcia świata i jego ewentualnego początku zgodnie podzielają jedną zasadę, która brzmi: nic nie powstaje z niczego. Nawet w koncepcjach kosmogonicznych jasno widzimy, że przed stworzeniem świata nie istniała próżnia czy nicość. Filozofowie jońscy, którzy jedynie wskazywali arché, uważali je za odwieczne. W koncepcji TalesaTales z MiletuTalesa świat wyłonił się z wody, co oznacza, że istniała ona przed jego zaistnieniem. Nawet u antynaturalisty Platona istnienie DemiurgaDemiurgDemiurga, a także chaotycznej materii i odwiecznych idei, poprzedza istnienie świata.

Teologia a początek świata

Zupełnie odmienną wizję początków świata prezentuje kosmogonia teologicznateologiateologiczna, stanowiąca podwalinę wielkich religii monoteistycznych (judaizmu, chrześcijaństwa, islamu). Opis biblijny, zawarty w Księdze Rodzaju, różni się od greckich założeń:

Stworzenie z Nicości: Opis biblijny jest klasycznym przykładem creatio ex nihilo (kreacja z nicości). Bóg nie potrzebował żadnej istniejącej materii; wcześniej istniał tylko On sam.

Logos i Porządek: Akt twórczy jest racjonalny. Wizja z Ewangelii św. Jana :
„Na początku było Słowo...” odwołuje się do greckiego logosu (rozum, porządek), co oznacza, że Bóg tworzy świat przez rozumne i celowe zaprowadzanie harmonii.

Finityzm: Kosmogonia teologiczna jest finitystyczna — świat ma swój wyraźny początek (akt stworzenia) i będzie miał swój koniec (Sąd Ostateczny).
To kontrastuje z greckim poszukiwaniem odwiecznej zasady.

• Zakładka 1
• Zakładka 2
• Zakładka 3

Zakładka 110

Michał Anioł, Stworzenie Adama, fresk w Kaplicy Sykstyńskiej, 1511.

R15JJRT1TGB3Z

Ilustracja przedstawia leżącego nagiego mężczyznę, który sięga ręką w kierunku palca starszego mężczyzny. Starszy mężczyzna ma siwą brodę oraz długie włosy, ma założoną przewiewną szatę. Unosi się w powietrzu, wokół niego znajdują się nagie postaci.

Zakładka 240

O powstaniu świata pouczają nas dwa fragmenty Księgi Rodzaju. Pierwszy relacjonuje stworzenia świata przez Boga w sześć dni (Rdz 1,1–2,4a), zaś drugi opisuje jego relacje względem człowieka i całości stworzenia (Rdz 2,4‑25). Zgodnie z jej treścią Bóg stworzył kolejno:

• Dnia pierwszego – światłość, którą oddzielił od ciemności.

• Dnia drugiego – sklepienie niebieskie, oddzielające wody dolne od górnych.

• Dnia trzeciego – ląd wraz z roślinnością.

• Dnia czwartego – Słońce, Księżyc i ciała niebieskie.

• Dnia piątego – zwierzęta wodne i podniebne.

• Dnia szóstego – zwierzęta lądowe oraz człowieka.

Drugi, krótszy, opis można uznać za dopełnienie pierwszego. Mniej miejsca poświęca się na krótkie powtórzenie aktu kosmogonicznego (bez przytaczania jego podziału na sześć dni), natomiast większą część tekstu stanowi opis stworzenia Adama, Edenu, a w końcu – Ewy. Można uznać, że właśnie w tym miejscu kończy się biblijna kosmogonia, a zaczyna się opis ludzkich dziejów.

Zakładka 340

Michał Anioł, Stworzenia świata przez Boga, fresk w Kaplicy Sykstyńskiej, 1511.

Biblijna wizja stworzenia świata spełnia wszystkie definicyjne wytyczne, jakie stawiamy kosmogonii - oznacza nie tylko stworzenie świata, lecz także zaprowadzenie w nim porządku:

Wspomniane tutaj Słowo, rozumiane jako jedna z trzech Osób Boskich, jest tłumaczeniem greckiego pojęcia logos, które ma wiele różnych znaczeń, w zależności od kontekstu użycia, a nawet od poglądów i koncepcji osoby, która się nim posługuje. Można je przekładać jako: słowo, rozum, porządek, nauka itp., zawsze jednak powinno się intuicyjnie kojarzyć z rozumnym, racjonalnym wprowadzaniem porządku i harmonii. Na tym polegał zresztą boski akt kreacji.

RK2YlEiaWOYEI

Na zdjęciu kosmos z gwiazdami i galaktyką.

Opis biblijny jest wizją

(świat ma kres). Świat rozpoczął się boskim aktem twórczym, a dobiegnie kresu w dniu Sądu Ostatecznego. Co godne podkreślenia, starotestamentowa kosmogonia jest przykładem kreacji zupełnie przeciwnej do tej z wyobrażeń filozofów greckich. Bowiem tak jak Grecy pozostawali wierni zasadzie

(nic z niczego), tak zapis z Księgi Rodzaju wskazuje, że Stwórca powołał do istnienia swe dzieło na zasadzie

(kreacja z nicości).

Zgodnie z twierdzeniami niektórych teologów, jak Augustyn z Hippony, pytanie o to, co robił Bóg przed stworzeniem świata, jest pytaniem bezzasadnym. Bóg jest bowiem wieczny, zaś czas pojawia się dopiero wraz z zaistnieniem świata, którego przemiany odmierzają jego upływ.

Słownik