RCZTOobr0Ca9V
Ilustracja przedstawia nagiego mężczyznę z rozstawionymi szeroko rękoma i nogami. Sylwetka mężczyzny jest wpisana w okrąg. Ręce i nogi są narysowane podwójnie. Na ilustracji są odręczne zapiski.

Kierunek nowożytność

Dzieje filozofii Zachodu dzieli się najczęściej na cztery okresy: starożytność, średniowiecze, nowożytność i współczesność. Za początek nowożytności w filozofii uważa się zgodnie powstanie systemu KartezjuszaKartezjuszKartezjusza w pierwszej połowie XVII w. Jej koniec zaś przypada mniej więcej na schyłek wieku XIX. Należy jednak pamiętać, że jest to data umowna. 

RKuHoMqhcqhVC1
Okres oświecenia owocował w rozmowy filozoficzne.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY 4.0.

Okres nowożytny w filozofii obejmuje zatem mniej więcej trzy stulecia, tj. wiek XVII, XVIII i XIX. Liczba ta wydaje się skromna, jeśli zestawić ją z długością trwania starożytności i średniowiecza. Jednak ze względu na wielość problemów, stanowisk i systemów filozoficznych czasy nowożytne co najmniej dorównują obu wcześniejszym epokom razem wziętym. Trzeba przy okazji zaznaczyć, że wraz z nowożytnością podział na epoki filozoficzne przestaje się wyraźnie pokrywać z tradycyjnym podziałem na epoki literackie. Wieki XVII−XIX w literaturze to barok, oświecenie i romantyzm. Tymczasem tak jak Kartezjusza niezmiernie trudno uznać za typowego przedstawiciela baroku, podobnie większości filozofów doby romantyzmu nie można wiązać z tym kierunkiem w literaturze. HegelHegel GeorgHegel, by podać tylko jeden przykład, otwarcie romantyzm krytykuje. Znamiennym wyjątkiem od tej reguły jest francuskie oświecenie, ale to przede wszystkim dlatego właśnie, że jest to „wiek filozofów” – filozofia stała się w tym okresie i w tym kraju osią kultury.

Nowożytność w filozofii dzieli się niekiedy na mniejsze okresy; co najmniej cztery z nich wydają się warte wymienienia:

Pierwszy etap

Kartezjański − obejmuje myśl René DescartesaRené Descartesa i reakcję na nią (początkowo głównie w Holandii i Francji: Nicolas Malebranche, Pierre Gassendi). Trwa on mniej więcej trzy dziesięciolecia w środku XVII w.

REiQpoH1AF2rY
Tadeusz Makowski, Maskarada, 1928
Czymże jestem? Rzeczą myślącą; ale co to jest? Jest to rzecz, która wątpi, pojmuje, twierdzi, przeczy, chce, nie chce, ale także wyobraża sobie i czuje.
Źródło: Kartezjusz, przekład zbiorowy, Medytacje o pierwszej filozofii....
Źródło: Galeria Malarstwa Polskiego, domena publiczna.
Drugi etap

Drugi etap to okres wielkich, spekulatywnych systemów racjonalistycznychracjonalizmracjonalistycznych, inspirowanych myślą Kartezjusza. Najbardziej reprezentatywnymi myślicielami tego okresu są Gottfried Wilhelm LeibnizGottfried Wilhelm LeibnizGottfried Wilhelm LeibnizBenedykt SpinozaBenedykt SpinozaBenedykt Spinoza. Jest to mniej więcej druga połowa wieku XVII. Dominuje tu wiara w rozum, w jego zdolność ogarnięcia i wyjaśnienia całości rzeczywistości.

RP5FSPP53RHL8
Peter Paul Rubens, Romulus i Remus, (1615 - 1616)
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Trzeci etap

Trzeci etap to okres oświecenia i krytyki przypadający na wiek XVIII. Rozum zachowuje tu swą siłę, ale w większym stopniu zwraca uwagę na swe ograniczenia i na ograniczenia ludzkiej wiedzy w ogóle. Stąd krytycyzm i antydogmatyzm (tj. walka z przyjmowanymi bezrefleksyjnie dogmatami i przesądami) – zjawiska te najpełniejszy wyraz znajdują w systemie Immanuela KantaImmanuel KantImmanuela Kanta. Głównym przedmiotem krytyki są tradycyjne przekonania moralne i religijne, dotychczasowa filozofia i stosunki społeczne.

RCRPTXK8pjt4u
Portret rodzinny George’a Berkeleya (1685‑1753), irlandzkiego filozofa.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Czwarty etap

Czwarty i ostatni etap obejmuje schyłek wieku XVIII i pierwszą połowę wieku XIX. Powstają wówczas wielkie systemy filozoficzne wywodzące się z idealistycznego przekształcenia myśli Kanta. Najważniejsi przedstawiciele tego okresu to Georg Wilhelm HegelHegel GeorgGeorg Wilhelm Hegel, Johann Gottlieb FichteJohann Gottlieb FichteJohann Gottlieb FichteFriedrich SchellingSchellingFriedrich Schelling. Począwszy od śmierci ostatniego z nich w 1854 r., obserwujemy stopniowy zmierzch nowożytności i nasilanie się zjawisk inaugurujących całkiem nową epokę w historii myśli ludzkiej.

R1IJDd5uA7sOC
Gustave Boulanger, Targ niewolników, 1882
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Polecenie 1

Wysłuchaj wykładu prof. Jacka Migasińskiego poświęconego charakterowi epoki nowożytnej. Zanotuj w mapie myśli, czym się charakteryzowała nowa perspektywa myślowa tego okresu.

R1U3KGEAlWPu8
(Uzupełnij).
R1FfQ2NWhm62s
(Uzupełnij).
RoNqHcUME2FMl
Film z wykładem profesora Jacka Migasińskiego poświęcony charakterowi epoki nowożytnej
1
RinOaRiSxJvx71
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
R1ShQ0l6z6Ep1
(Uzupełnij).
Polecenie 2

Wyjaśnij, co dokładnie oznaczała zmiana paradygmatu?

R19w0W7z4H8sZ
(Uzupełnij).
Ćwiczenie 1

Zaznacz charakterystyczne cechy filozofii nowożytnej.

Rjc21ZPsVEsJH
Możliwe odpowiedzi: 1. zwrot ku podmiotowi ludzkiemu, 2. zacieśnienie związków z teologią, 3. powstanie sztuk wyzwolonych, 4. zwrócenie uwagi na procesy społeczne i gospodarcze
R17PFELHHJ8Z4
Ćwiczenie 2
Na podstawie wykładu przyporządkuj poniżej wymienione cechy do epok rozwoju myśli filzoficznej. filozofia średniowieczna Możliwe odpowiedzi: 1. filozofia rozwijana od XVII do XIX w., 2. sztuki wyzwolone, 3. perspektywa subiektywistyczna, 4. rozwój retoryki, dialektyki, 5. związek filzofii z teologią, 6. przedmiotem refleksji filzoficznej jest całość bytu, 7. kondycja człowieka, 8. inaczej: filozofia renesansu Możliwe odpowiedzi: 1. filozofia rozwijana od XVII do XIX w., 2. sztuki wyzwolone, 3. perspektywa subiektywistyczna, 4. rozwój retoryki, dialektyki, 5. związek filzofii z teologią, 6. przedmiotem refleksji filzoficznej jest całość bytu, 7. kondycja człowieka, 8. inaczej: filozofia nowożytna Możliwe odpowiedzi: 1. filozofia rozwijana od XVII do XIX w., 2. sztuki wyzwolone, 3. perspektywa subiektywistyczna, 4. rozwój retoryki, dialektyki, 5. związek filzofii z teologią, 6. przedmiotem refleksji filzoficznej jest całość bytu, 7. kondycja człowieka, 8. inaczej:
Polecenie 3

Stwórz mem przedstawiający zwrot humanistyczny w filozofii nowożytnej.

R4Xka1bSm5yZ3
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.
Źródło: dostępny w internecie: Pixabay, domena publiczna.
R1eBejnvdce6V
(Uzupełnij).

Słownik

krytycyzm
krytycyzm

(gr. kritikḗ – sztuka rozróżniania)

  1. postawa umysłowa i badawcza postulująca dociekanie racji wszelkich przekonań (również własnych), którą cechuje gotowość do przyjmowania twierdzeń tylko należycie uzasadnionych i sprawdzonych oraz do zmiany uznanych już twierdzeń (lub głoszonych poglądów) wobec nowych, przeczących im faktów; przeciwieństwo dogmatyzmu;

  2. stanowisko Kanta i kantystów, zgodnie z którym krytyka poznania (rozważania teoriopoznawcze) musi wyprzedzać wszelkie inne dociekania filozoficzne.

paradygmat
paradygmat

(gr. parádeigma – wzór, model; łac. paradigma – wzór, przykład) przyjęty sposób widzenia rzeczywistości w danej dziedzinie, doktrynie itp.

racjonalizm
racjonalizm

(łac. rationalis — rozsądny, łac. ratio — rozum) kierunek filozoficzny przyznający rozumowi główną bądź wyłączną rolę w procesie poznania

Kartezjusz
Gottfried Wilhelm Leibniz
Benedykt Spinoza
Immanuel Kant
Johann Gottlieb Fichte
Hegel Georg
Schelling