René Descartes przyszedł na świat we francuskiej miejscowości La Haye, której nazwa w późniejszym czasie została zmieniona na Descartes, aby tym sposobem uczcić pamięć pochodzącego z niej filozofa. Wywodzącego się ze szlacheckiego rodu myśliciela często określa się mianem „ojca filozofii nowożytnej” ze względu na wprowadzenie przez niego nowej perspektywy w obrębie filozofii. Nowa perspektywa polegała na porzuceniu dotychczasowych metod filozofowania stawiając pod znakiem zapytania możliwość prawdziwego poznania.

Kartezjusz był zainteresowany badaniem możliwości poznawczych, a tym samym podstaw i metod wiedzy naukowej. Myśliciel formułuje następujące pytanie: czego i w jaki sposób doświadczamy oraz kim jest ten, kto doświadcza? Rozważania myśliciela wyznaczyły kierunek rozwoju filozofii na kilka kolejnych wieków. Autor Medytacji, jako człowiek wszechstronnie wykształcony, interesował się wieloma zagadnieniami wywodzącymi się z różnych dziedzin. Kartezjusz, za sprawą swojego opisu krążenia krwi, przyczynił się do rozwoju medycyny i fizjologii, miał także wkład w dziedzinę optyki. Zajmował się również matematyką oraz prawem, a także inżynierią i oczywiście filozofią. Najważniejsze rozważania myśliciel przedstawił w dwóch uzupełniających się dziełach: Rozprawie o metodzie oraz Medytacjach o pierwszej filozofii, w których prezentuje specyfikę prowadzonych przez siebie filozoficznych analiz, która wskazywała, że całość wiedzy ludzkiej stoi na wątpliwym fundamencie. Medytacje są dziełem szczególnym, ponieważ składają się na nie również komentarze myślicieli, których Kartezjusz poprosił o uwagi krytyczne dotyczące wyłożonych przez niego treści.

R1AjtcS5cRHBm

Obraz przedstawia portret dojrzałego mężczyzny. Mężczyzna ma owalną twarz. Jego włosy są półdługie, falujące, starannie ułożone. Sięgają ramion. Mężczyzna ma wyraźnie zaznaczone brwi i wyraziste oczy. Jego nos jest duży. Mężczyzna ma niewielkie wąsy i krótką brodę tuż pod dolną wargą. Ubrany jest w obszerną, ciemną szatę, pod szyją ma duży kołnierz.

DualizmdualizmDualizm psychofizyczny

Poszukiwania filozoficzne Kartezjusza rozpoczynają się od podania w wątpienie wszystkiego, co do tej pory myśliciel uważał za oczywiste i niepodważalne. Czy świat na pewno istnieje? A jeżeli tak, to w jaki sposób? Czy jestem tym ciałem, które uznaję za swoje własne? W tym celu autor Medytacji posługuje się sceptycyzmem metodycznymsceptycyzm metodycznysceptycyzmem metodycznym, procedurą, która miała umożliwić mu odkrycie tego, co absolutnie pewne. Metoda Kartezjusza polega na zawieszeniu prawdziwości wszelkich sądów, a więc podania ich w wątpliwość, aby tym sposobem zweryfikować aktualny stan wiedzy, a także ustalić możliwości poznawcze. Filozof opisuje początki oraz przyczyny swoich dociekań tymi słowami:

Za pomocą swojej metody Kartezjusz osiągnął zakładany cel, odnalazł twierdzenie, którego, jak uważał, nie da się podważyć: Myślę, więc jestem (łac. Cogito ergo sum). Filozof argumentował, że wątpienie skierowane wobec własnego istnienia samo w sobie stanowi jego potwierdzenie, czyniąc je faktem niepodważalnym. O odkryciu myśliciela możemy przeczytać w Rozprawie o metodzie.

Kartezjusz uznawał istnienie dwóch rodzajów substancjisubstancjasubstancji: rzeczy myślącej (łac. res cogitans), czyli umysłu, oraz rzeczy rozciągłej (łac. res extensa), czyli ciał rozumianych jako materialne obiekty. Stanowisko filozofa, określające definicje i relacje zachodzące pomiędzy dwoma substancjami, nazywamy dualizmem psychofizycznym. W tym momencie może nasunąć się nam następujące pytanie: czy ciało i umysł, jako dwie różne substancje, są ze sobą powiązane, czy też nie? A jeżeli tak, to w jaki sposób? Odpowiedź, jakiej udziela nam Kartezjusz, jest przecząca. Zdaniem myśliciela ciało i umysł są od siebie oddzielone. Zarówno rzecz rozciągła, jak i rzecz myśląca wykazują odmienne właściwości, które filozof analizuje w swoich rozprawach.

W XVII wieku, a więc w tym samym czasie, w którym Kartezjusz rozwijał swoje stanowisko, inny myśliciel pochodzący z Niderlandów, Baruch Spinoza, zaproponował całkowicie odmienne podejście do relacji ciała i umysłu. W swoim kontrowersyjnym dziele pt. Etyka, podejmującym krytykę dualizmu psychofizycznego francuskiego uczonego, Spinoza twierdzi, że istnieje tylko jedna substancja, natomiast ciało i umysł stanowią jej dwie odmienne jakości. Stanowisko niderlandzkiego filozofa określamy mianem paralelizmuparalelizmparalelizmu, według którego ciało i umysł, metaforycznie ujmując, „stanowią awers i rewers tej samej monety”, a tym samym niemożliwe jest ich rozdzielenie.

Problem psychofizyczny to problem relacji rzeczywistości fizycznej – ciała i rzeczywistości mentalnej – umysłu pozostaje do dzisiaj jednym z istotniejszych problemów filozofii i nauki.

Słownik

Stanowisko rozwijane przez Kartezjusza nazywamy dualizmem psychofizycznymdualizmdualizmem psychofizycznym. Jego podstawowe założenie polega na uznaniu rozdzielenia ciała i umysłu. Rozważania myśliciela zawierają określoną wizję ludzkiego podmiotu, a także właściwych dla niego moralnych wzorców postępowania, opracowanych przez filozofa.

R1U8KXl3dKLDN1

Obraz przedstawia portret dojrzałego mężczyzny. Mężczyzna ma owalną twarz. Jego włosy są półdługie, falujące, starannie ułożone. Sięgają ramion. Mężczyzna ma wyraźnie zaznaczone brwi i wyraziste oczy. Jego nos jest duży. Mężczyzna ma niewielkie wąsy i krótką brodę tuż pod dolną wargą. Ubrany jest w obszerną, ciemną szatę. Pod szyją ma duży, biały kołnierz. W ręku trzyma kapelusz.

Najbardziej rozpoznawalnymi dziełami Kartezjusza są Medytacje o pierwszej filozofii oraz Rozprawa o metodzie, w których przedstawił najważniejsze założenia swoich filozoficznych dociekań. Celem rozważań uczonego było określenie możliwości poznawczych, a tym samym wskazanie podstaw wiedzy naukowej, wytwarzanej za pomocą metody inspirowanej matematyką, a ściślej jedną z jej dziedzin – geometrią, uznawaną za model niezawodnego poznania.

Kartezjusz postanowił zrealizować wyznaczone przez siebie przedsięwzięcie poprzez podanie w wątpliwość wszelkich założeń uprzednio uważanych przez niego za oczywiste. Metodę zastosowaną przez filozofa określa się mianem sceptycyzmu metodycznego. Poprzez zawieszenie prawdziwości wszelkich sądów myśliciel pragnął zweryfikować ich prawdziwość. W ramach swojej procedury przyjął hipotezę istnienia „złego demona”, „potężnego zwodziciela”, który wszelkimi możliwymi sposobami będzie wpływał na osąd myśliciela, tym samym uniemożliwiając mu realizację postawionego sobie zadania. W wyniku metodycznego wątpienia Kartezjusz odkrył formułę, którą uznał za całkowicie niepodważalną: „myślę, więc jestem” (łac. cogito ergo sum). Twierdzenie to kryje w sobie następujące rozumowanie i płynące z niego wnioski: wątpienie podmiotu we własne istnienie stanowi akt myślenia, natomiast myśleć może tylko ktoś, kto istnieje! Z tego powodu pełne rozwinięcie formuły Kartezjusza, uwzględniające metodę, która umożliwiła jej opracowanie, brzmi: dubito ergo cogito, cogito ergo sum, co możemy przetłumaczyć jako: „wątpię, więc myślę, myślę, więc jestem”.

R1CyFTSpCsWor

Zdjęcie przedstawia duże i małe koło zębate napędzane przez wał korbowy.

Twierdzenie stworzone przez filozofa mówi o tym, że podmiotpodmiotpodmiot, który podważa własne istnienie, dokonuje tego poprzez akt myślenia, lecz aby tego dokonać, z konieczności musi istnieć! Za sprawą swojej formuły Kartezjusz doszedł do wniosku, iż świadomy swego istnienia byt należy utożsamić z umysłem, określanym przez uczonego mianem rzeczy myślącej (łac. res cogitans), która, jak uważał, [...] wątpi, pojmuje, twierdzi, przeczy, chce, nie chce, a także wyobraża sobie i czuje (Kartezjusz, Medytacje o pierwszej filozofii, t. 1, tłum. S. Świeżawski, s. 34). Kontynuując swoje rozważania, filozof twierdził, że istnieje również ciało, rzecz rozciągła (łac. res extensia), czyli to, [...] co może być ograniczone jakimś kształtem, określone co do miejsca, wypełniać przestrzeń w taki sposób, że w niej wyłącza każde inne ciało, co może zostać spostrzeżone za pomocą dotyku, wzroku, słuchu, smaku lub zapachu i co może nadto na różne sposoby zostać wprawione w ruch, wprawdzie nie samo przez się, ale przez coś innego, co je dotyka [...] (Kartezjusz, Medytacje o pierwszej filozofii, t. 1, tłum. S. Świeżawski, Warszawa 2010, s. 32).

RvPvDS9TiyEdd

Ilustracja przedstawia schemat ukazujący działanie zmysłu wzroku. Na schemacie znajduje się człowiek z oczami, który porusza ręką. Przed nim znajduje się pionowa strzała. Od oczu, mózgu, rąk i strzały poprowadzone są linie oznaczone literami.

Ludzki/myślący podmiot

Rozważania Kartezjusza przedstawione przez niego w Rozprawie o metodzie oraz Medytacjach o pierwszej filozofii umożliwiają nam przyjrzenie się, w jaki sposób filozof rozumie ludzką podmiotowość. W pierwszym z wymienionych dzieł możemy zapoznać się z dowodem na istnienie Boga, przeprowadzonym przez myśliciela.

Kartezjusz uważał, że idea Boga musiała zostać wpisana w rzecz myślącą – utożsamianą przez tego filozofa z ludzkim podmiotem, człowiekiem – za sprawą jego samego, a więc Istoty doskonałej, która ją stworzyła. W tym kontekście myśliciel uważał zwierzęta za byty jedynie cielesne, pozbawione rozumności automaty, czyli maszyny poruszające się zgodnie z wpisanymi w nie powtarzalnymi schematami. Z rozważań Kartezjusza możemy wywnioskować, że człowiek – jako istota myśląca – znajduje się na skali doskonałości pomiędzy Bogiem i zwierzętami.

Moralne rozważana Kartezjusza

Posługując się sceptycyzmem metodycznym, myśliciel określił reguły moralne, które jemu samemu posłużyły jako wzorzec właściwego postępowania. Kartezjusza przyjmował, iż wskazane przez niego zasady działania mogą przydać się również innym ludziom na drodze poznania. Jak pisze filozof:

Kolejna z zasad moralnego postępowania zaproponowana przez Kartezjusza, która może budzić w nas wątpliwości, odnosi się do konsekwentnego postępowania w działaniu.

Ostatnia z zaproponowanych przez francuskiego filozofa zasad moralnych brzmi:

Ostatnią z reguł proponowanych przez Kartezjusza możemy odczytać jako postulat skłaniający nas do samorozwoju poprzez nieustające zmaganie się z własnymi słabościami oraz weryfikację odczuwanych pragnień.

Słownik