„Tłum stał się nagle widoczny” – powstanie społeczeństwa masowego, nowe zjawiska kulturowe i idee polityczne. Uprzemysłowienie i przemiany w strukturze społecznej w Europie i Królestwie Polskim
Postęp przełomu XIX i XX wieku
Przełom XIX i XX wieku to czas nowatorskich odkryć w nauce i technice. Przyczyniły się one w znaczący sposób do rozwoju ludzkiej cywilizacji. Oto opowieść o wynalazkach, które zmieniły świat.
Rewolucja techniczna
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RhtJu84dE5cl1
Film opisujący postęp techniczny i rozwoju przemysłu.
Człowiek od czasów starożytnych wytwarzał przedmioty i rozpoznawał zjawiska, mające na celu poprawienie warunków życiowych i wyjaśnienie tego, jak funkcjonuje świat. Wielokrotnie odkrycia miały podłoże religijne, choćby obserwacje nieba i ruchu gwiazd, czy zmiany pór roku. W kolejnych stuleciach uczeni coraz bardziej zaczęli się interesować samym człowiekiem, jego organizmem i twórczością. Odkrycia geograficzne, powstawanie nowych państw, zakładanie kolonii, ale też wojny tworzyły okoliczności do rozwoju technicznego. Za sprawą pasji i ciężkiej pracy wybitnych umysłów odkrywano nowe zjawiska i powstawały wynalazki, które z czasem zmieniały życie przeciętnego mieszkańca Ziemi. W związku z powyższym wiek XIX jest określany także jako wiek postępu.
Elektryczność
Historia badań nad zjawiskiem elektryczności sięga schyłku XVIII wieku, nie od razu jednak znalazła ona zastosowanie praktyczne. Przełom przyniosły dopiero lata 20. XIX wieku, kiedy odkryto magnetyczne właściwości prądu. W 1831 Anglik Michael Faraday [czyt. majkel faradaj], prowadząc doświadczenia nad związkiem między elektrycznością i magnetyzmem, czyli elektromagnetyzmem, zdołał wytworzyć prąd elektryczny w polu magnetycznym (nazywając go indukcją elektromagnetyczną). Odkrycie to legło u podstaw wszystkich późniejszych wynalazków. Niemal natychmiast po odkryciu zjawiska indukcji powstała pierwsza prądnica - zwana także dyskiem Faradaya. Jej wersję o wyższym napięciu, przy użyciu zwojnicy, skonstruował w 1832 roku francuski fizyk Hyppolite Pixii [czyt. hipolit piksi]. Pod koniec lat 50. XIX wieku powstał pierwszy akumulator ołowiowy.
W II połowie XIX wieku prąd stał się dobrem ogólnie dostępnym, a koszty jego uzyskania sukcesywnie malały. W 1882 roku pod kierunkiem Thomasa Edisona, wszechstronnego amerykańskiego wynalazcy, zbudowano w Nowym Jorku pierwszą na świecie miejską elektrownię. Uzyskany w niej prąd przesyłano, za opłatą, publicznym i prywatnym użytkownikom siecią przewodów wysokiego napięcia. Wkrótce kolejne miasta – Mediolan, Petersburg, Berlin – uruchomiły podobne elektrownie. Do wytwarzania elektryczności stosowano energię wytwarzaną m.in. przez turbiny wodne lub węgiel. Symbolem tej epokowej przemiany stała się udoskonalona przez Edisona w 1879 roku żarówka. Nad jej skonstruowaniem pracowano kilkadziesiąt lat. Aby umieszczone w środku włókno się nie zużywało zbyt szybko Amerykanin wytworzył w żarówce próżnię. Rok później rozpoczął jej produkcję handlową. Tym samym dobiegała końca era oświetlenia naftowego i gazowego.
Thomas Edison był jednym z najbardziej twórczych ludzi na świecie. W 1876 w Menlo Park w stanie New Jersey zbudował wielkie laboratorium, w którym wraz z zespołem pracowników opracowywał kolejne wynalazki. Było ono pierwszym w świecie przemysłowym instytutem badawczym. Edison sygnował swoim nazwiskiem ponad… 1000 patentów. Mimo ogromnej sławy i zaszczytów, jakich doświadczył, w życiu prywatnym pozostał człowiekiem skromnym.
Detronizacja pary
Od przełomu lat 30. i 40. XIX wieku Europę i Stany Zjednoczone zaczęła pokrywać stale rozrastająca się sieć kolei żelaznej. Innowacje techniczne przyczyniały się do postępu techniki parowej. W parowozach wprowadzano wiele ulepszeń, które zwiększyły moc trakcji parowej. W żegludze morskiej na coraz większą skalę wykorzystywano parowce. Ledwie jednak ówczesne społeczeństwa przyzwyczaiły się na dobre do widoku dymiących lokomotyw i żelaznych statków bez żagli, gdy pojawiła się konkurencja dla silnika parowego: silnik elektryczny, który powstał w 1837, i spalinowy w 1876 roku.
Kilka lat później silnik elektryczny zaczął być wykorzystywany w przemyśle do napędu maszyn. Równolegle postępowały prace nad silnikiem spalinowym, którego pierwszy – gazowy – egzemplarz z zapłonem elektrycznym powstał w 1860 roku. Był on mało wydajny, chodził nierówno i często się zatrzymywał, nie odegrał więc większej roli w dziejach techniki. Przełomową konstrukcję zaprojektował dopiero w 1876 roku Niemiec Nikolaus Otto. Stworzył czterosuwowy silnik spalinowy ze sprężaniem mieszanki i zapłonem elektrycznym. Napędzał go kontrolowany wybuch mieszanki powietrza i oparów paliw. Był to cichy i niezawodny mechanizm, przez wielu uważany za największe osiągnięcie w dziedzinie budowy maszyn cieplnych od czasów Watta. W ten sposób przełamał on trwający od schyłku XVIII wieku technologiczny monopol Brytyjczyków w tej dziedzinie. Dekadę później, w 1886 roku, silnik ów udało się jeszcze ulepszyć, zwiększając ilość obrotów na minutę. Niezależnie od siebie dokonali tego niemieccy inżynierowie Karl Benz i Gotlieb Daimler. Szczytowym osiągnięciem tej epoki był wysokoprężny silnik spalinowy Rudolfa Diesla z 1895 roku. Urządzenie mogło pracować praktycznie na każdym paliwie.
Wyjaśnij różnice pomiędzy pojazdami kołowymi z przełomu XIX i XX wieku. W jakim kierunku szły zmiany? Napisz swoją odpowiedź.
Dzięki prowadzonym od 1854 roku badaniom nad wydobyciem i przetwórstwem ropy naftowej przez lwowskiego farmaceutę Ignacego Łukasiewicza stała się ona podstawowym paliwem wykorzystywanym w silnikach spalinowych. Na początku XX wieku ropa była, oprócz węgla, najbardziej poszukiwanym surowcem energetycznym.
W epoce rewolucji naukowo‑technicznej ropa stała się surowcem niezwykle pożądanym i takim pozostała do dziś. Wraz z rozwojem transportu drogowego jednym z głównych produktów uzyskiwanych z ropy stała się wszak benzyna. W II połowie XIX wieku nastąpił rozwój górnictwa naftowego. W 1854 roku Ignacy Łukasiewicz zbudował pierwszą kopalnię ropy naftowej w Bóbrce koło Krosna. Z kolei w 1856 roku otworzył pierwszą destylarnię ropy w Europie. Osiągnięcia Łukasiewicza doprowadziły do tego, że człowiek poznał sposób na wykorzystanie ropy naftowej.
Z kolei w 1859 roku Edwin Drake wywiercił pierwszy szyb naftowy w Titusville (Pensylwania, USA). Zbudowano tam w ciągu kilku lat trasę kolejową i pojawiły się kolejne odwierty, które zapoczątkowały Pennsylvania oil rush (ang. „pensylwańska gorączka naftowa”, „gorączka naftowa w Ameryce”). Doinwestowanie poszukiwań złóż ropy naftowej w Titusville spowodowało, że świat powszechnie uznaje wydarzenia z 1859 roku jako pionierskie w dziejach współczesnego przemysłu naftowego. Jednocześnie rzadziej przedstawia się, niemniej ważne, odkrycia i sukcesy wynalazców innych narodowości z poprzednich lat.
Dyskusja
Przedyskutujcie na forum klasy kwestię: Gdyby zabrakło ropy naftowej... Czy czeka nas surowcowa katastrofa?
Potraficie znaleźć inne argumenty na rzecz optymistycznej lub pesymistycznej wizji dalszych losów cywilizacji przemysłowej?
Widzicie inne rozwiązania tego problemu? Jak może wyglądać świat bez ropy?
Wielkie zagłębia
W związku z kumulacją kapitałów i dążeniem do zmniejszenia kosztów transportu w Europie zakładano strefy przemysłowe. Zwykle towarzyszyły surowcom typu węgiel czy rudy żelaza, ale zdarzało się, że przyjmowano inne kryteria, np. sąsiedztwo przeludnionych wiosek, z których napływała siła robocza. Największe zagłębia powstały w północnej Francji, Belgii, Alzacji, w dolinie Saary, Ruhry, na Śląsku, na Morawach, w rejonie Sudetów, w tzw. Zagłębiu Staropolskim.
Na terenie których państw występowały najliczniej?
Jednocześnie powstawały strefy wyspecjalizowane tylko w jednej, określonej gałęzi przemysłu, np. w przemyśle lekkim, jak Łódź wraz ze swoim okręgiem, a wcześniej Białystok. Choć nie posiadały one własnego zaplecza, miały jednak dostęp do wszystkich niezbędnych surowców i zapewniony stały zbyt. Umożliwiał to rozwój sieci kolejowej. Kolej już na początku drugiej połowy XIX w. pozwalała dotrzeć do większości krain geograficznych w Europie.
Nowe środki lokomocji
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RLt3yro9HIfD7
Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Krótka historia rozwoju transportu w dziewiętnastym wieku.
Udoskonalone silniki spalinowe wpłynęły znacząco na rozwój nowego środka motoryzacji – samochodu (nazywanego wówczas automobilem). Narodził się on w Europie w 1886 roku, kiedy to swoje prototypowe pojazdy mechaniczne skonstruowali niezależnie od siebie niemieccy konstruktorzy Karl Benz i Gotlieb Daimler. Od 1902 roku wszystkie samochody produkowane w przedsiębiorstwie Daimlera ukazywały się pod marką Mercedes (nazwa pochodziła od imienia córki jednego z przedstawicieli firmy). Prawdziwą kolebką motoryzacji była Francja, gdzie powstało mnóstwo niewielkich wytwórni samochodowych, a od 1894 roku zaczęto organizować wyścigi automobilowe i gdzie duch konkurencji sprzyjał pracom nad udoskonaleniem konstrukcji samochodu. Światowa ekspansja samochodu rozpoczęła się jednak z chwilą rozwinięcia jego produkcji w Stanach Zjednoczonych. Na początku XX wieku w założonej przez Henry’ego Forda wytwórni ruszyła masowa produkcja samochodów Ford T. W 1913 w fabryce Forda zastosowano pierwszą ruchomą taśmę montażową, co pozwoliło na znaczną obniżkę ceny samochodu. Podobno mawiał on, że klient może u niego kupić samochód w dowolnym kolorze, pod warunkiem, że będzie to kolor czarny.
W przestworzach
Pod koniec XIX wieku wielki postęp dokonał się także w dziedzinie aeronautyki. Już sto lat wcześniej rozpoczęto eksperymenty z balonami, ale w zbyt dużym stopniu były one zdane na łaskę wiatrów, by znaleźć zastosowanie praktyczne jako środek transportu. W XIX wieku lot balonem stał się rozrywką i sprowadzał się do pokazów urządzanych przez zawodowych aeronautów w większych miastach Europy i Stanów Zjednoczonych. Balony nie zrobiły kariery jako środek bojowy choć próby takie podejmował Napoleon, a także armia austriacka w czasie Wiosny Ludów. Dopiero skonstruowanie lekkich silników zmieniło tę dziedzinę. W 1895 roku powstał pierwszy sterowiec szkieletowy – czyli wyposażony w napęd balon – stworzony przez niemieckiego pilota i konstruktora lotniczego Ferdinanda Zeppelina. Swój pierwszy lot odbył on w 1900 roku, a od 1910 roku tzw. zeppeliny były używane do przewozów pasażerskich. Jako popularny środek transportu zostały zdetronizowane dopiero w latach 30. XX wieku przez samoloty pasażerskie, dużo bardziej od nich bezpieczne.
Lotnictwa rewolucjonizowali dopiero bracia Wright. Pierwszy lot ich napędzanego silnikiem samolotu miał miejsce w dniu 17 grudnia 1903 roku. Sześć lat później, w 1909 roku, francuski pionier lotnictwa Louis Blériot wyruszył samolotem w podróż nad kanałem La Manche. Na ten rok datuje się początek ery lotnictwa. Wkrótce przedsiębiorczy Francuz założył wytwórnię pierwszych produkowanych seryjnie samolotów.
Telegraf
Od czasu wynalezienia pisma w połowie IV tysiąclecia przed naszą erą nie znano żadnego poza alfabetem sposobu na utrwalenie słów. W epoce średniowiecza, przed VIII wiekiem, wynaleziono zapis nutowy. Jednak dopiero w XIX wieku opracowano metody mechanicznego zapisywania dźwięku. Równie wielkim sukcesem techniki zachodniej stało się opanowanie umiejętności przekazywania go na odległość w czasie rzeczywistym.
Nim to nastąpiło, elektryczność zrewolucjonizowała inny wynalazek – telegraf optyczny, nazywany również semaforowym, używany od schyłku XVIII wieku. Pozwalał on przekazywać informacje z jednej stacji do drugiej, znajdującej się w zasięgu wzroku, za pomocą umownych znaków nadawanych za pośrednictwem ruchomych dźwigni, znajdujących się na dachu każdej ze stacji. W 1837 roku amerykański artysta malarz Samuel Morse [czyt. samjuel mors] skonstruował odmienny rodzaj telegrafu, którego działanie polegało na zamykaniu i przerywaniu obwodu elektrycznego na dłuższe lub krótsze chwile. Wprowadził też do obiegu alfabet, którego znaki kodowano specjalnymi zestawami kropek i kresek. Amerykański wynalazek wkrótce na dobre zadomowił się także w Europie.
Samuel Morse zbudował pierwszy aparat telegraficzny i wkrótce opracował specjalny zestaw kodów, nazywanych od jego nazwiska alfabetem Morse’a. Poszukaj informacji o podstawowych znakach tego alfabetu, a następnie zakoduj swoje nazwisko i prześlij je smsem lub emailem do wybranej osoby.
Tymczasem w Anglii dwa lata po wynalazku Morse’a poprowadzono pierwszą kolejową linię telegraficzną. W II połowie XIX wieku linie takie stały się nieodłącznymi towarzyszkami wszelkich szlaków kolejowych świata . Od połowy XIX wieku rozbudowa sieci telegraficznej zaczęła obejmować także linie podmorskie. W ten sposób „okablowano” kanał La Manche, połączono drutem telegraficznym Korsykę z Sardynią czy Tulon z Korsyką i Algierem. W 1866 roku, po kilkunastu latach starań, udało się zainicjować trwałe transatlantyckie połączenie telegraficzne. Akcję kładzenia kabla na dnie oceanu przeprowadzono z pokładu największego na świecie żelaznego statku parowego, Great Eastern.
Halo, halo
Wkrótce miało się okazać, że możliwe jest przekazanie czegoś więcej, niż tylko zakodowanych systemem Morse’a informacji. Tym czymś był ludzki głos. Pomysł skonstruowania telefonu narodził się na początku lat 60. w Niemczech, ale wykorzystywano urządzenie do przekazywania muzyki i regularnych dźwięków. Prawdziwy telefon, umożliwiający rozmowę na odległość, skonstruował w 1876 roku Amerykanin Graham Bell. Działał on na zasadzie przetworzenia głosu na sygnał elektryczny w mikrofonie i odwrócenie tego procesu w słuchawce. Wkrótce udoskonalił go Edison, który był także twórcą fonografu (w roku 1877), jednego z pierwszych aparatów służących do zapisywania i odtwarzania dźwięków. Dekadę później, w 1887 roku, emigrant z Niemiec, Emil Berliner skonstruował gramofon i wkrótce opracował metodę produkcji płyt gramofonowych na masową skalę.
Poszukaj informacji na temat różnic w konstrukcji pomiędzy telefonem a fonografem. Zapisz swoją odpowiedź.
W następnych latach powstał kolejny wynalazek pozwalający na emisję głosu i dźwięku bez konieczności sięgania po telefon, a przy tym tańszy i skuteczniejszy. Krokiem milowym w tej dziedzinie były ustalenia Szkota, Jamesa Maxwella [czyt. dżejms maksłel], twórcy elektromagnetycznej teorii światła. Uważał on, że istnieją niewidoczne fale elektromagnetyczne, które przenoszą elektryczność w przestrzeni. W 1883 roku niemiecki inżynier Heinrich Hertz rzeczywiście udowodnił istnienie tych fal, które były w stanie przeniknąć przez wszystkie przeszkody i rozchodziły się w przestrzeni z prędkością światła (czyli 300 tysięcy kilometrów na sekundę). Nie próbował jednak znaleźć praktycznych zastosowań dla swojego odkrycia. Zjawisko to wykorzystał natomiast Guglielmo Marconi [czyt. gilielmo markoni] konstruując telegraf bezprzewodowy, służący do przesyłania sygnałów na odległość. Ukoronowaniem jego prac nad radiem – nazywanym wówczas „telegrafem bez drutu” – było uzyskanie w 1901 roku łączności radiowej przez Atlantyk. W tym czasie niezależnie od siebie radio skonstruowali Serb Nikola Tesla i Rosjanin Aleksander Popow. Jednak to Marconi za swoje osiągnięcia został uhonorowany w 1909 roku Nagrodą Nobla.
Utrwalanie świata
W XIX wieku Europejczykom i Amerykanom udało się przekroczyć ograniczenia, jakie narzucały czas i przestrzeń. Stało się to nie tylko za sprawą rewolucyjnych dokonań w dziedzinie transportu i łączności. Równie przełomowym wynalazkiem była fotografia. Jej twórcą był Joseph Nicéphore Niépce [czyt. żosef nicefor nieps]. Dzięki urządzeniu zwanemu camera obscura [czyt. kamera obskura] zdołał on w 1826 roku utrwalić widok z okna swojego pokoju – czyli wykonać zdjęcie – w miejscowości Gras w środkowej Francji. Czas naświetlania wynosił wówczas kilka godzin, a ostrość i czytelność obrazu były niewielkie. Jednak był to krok milowy.
Louis Daguerre, malarz i scenograf, prowadzący podobne doświadczenia dowiedział się o osiągnięciach Niépce'a i w 1829 podjęli współpracę. Po rychłej śmierci twórcy camera obscura Daguerre stworzył udoskonaloną formę fotografii, między innymi znacznie skracając czas naświetlania, i nazwał ją dagerotypią.
W czasie, gdy Daguerre święcił triumfy, Brytyjczyk William Fox Talbot wynalazł odmienną metodę tworzenia fotografii, nazywając ją kalotypią. Fotografie wykonane tą metodą (umieszczone nie na metalowej płytce, lecz na papierze) były mniej ostre. Talbotowi zawdzięczamy wynalezienie negatywu i możliwość nieograniczonego powielania odbitek. Ostatecznie negatywowo‑pozytywowy sposób otrzymywania fotografii wygrał z dagerotypem. Obie metody, co istotne, wymagały pozostawania w bezruchu.
Czas na kino
W dalszej kolejności zaczęto interesować się możliwością utrwalenia obiektów fotograficznych w ruchu. Pierwsze udane próby przeprowadzono we Francji i w Stanach Zjednoczonych w latach 70. XIX wieku. Był to między innymi wynalazek „strzelby fotograficznej”, umożliwiający fotograficzną rejestrację faz ruchu zwierzęcia lub człowieka. Tymczasem Edison w swoich badaniach nad obrazem w ruchu ustalił, że wrażenie ciągłości ruchu można uzyskać, wyświetlając na ekranie odpowiednio przygotowane zdjęcia tego samego przedmiotu z prędkością 16 lub 24 klatek na sekundę… W ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku udało się wreszcie opracować systemy projekcji ruchomych zdjęć. W taki właśnie sposób narodziło się kino.
W 1894 roku Edison skonstruował kinetoskop, a francuscy chemicy – kinematograf. Był on jednocześnie kamerą i projektorem filmowym. W przedostatnim dniu roku 1895 odbył się pierwszy publiczny pokaz filmów braci Lumière [czyt. lumjer], krótkich scenek o charakterze dokumentalnym, w suterenie kawiarni „Grand Café” przy bulwarze Kapucynów w Paryżu. Tymczasem zaprezentowany w Nowym Jorku kinetoskop Edisona, ciężki mebel, z którego mógł korzystać… tylko jeden widz, przegrał z wynalazkiem braci Lumière, którzy z kina uczynili rozrywkę zbiorową.
Działalność filmowa braci Lumière była bardzo intensywna, ale krótka. Uważali oni bowiem, że kino nie ma przyszłości. Louis kształcił operatorów filmowych, a następnie rozsyłał ich po świecie, by urządzali pokazy filmów, a także kręcili nowe filmy. Tym sposobem utrwalili oni między innymi koronację ostatniego cara Rosji, Mikołaja II w Moskwie. Do 1898 roku katalog ich filmów liczył blisko 1000 tytułów! Były to z reguły bardzo krótkie materiały filmowe, często nieprzekraczające minuty. Nazajutrz po pokazie na Światowej Wystawie w Paryżu w 1900 roku Louis powrócił do produkcji sprzętu i materiałów fotograficznych. Już wkrótce kino zaczęło żyć własnym życiem, a liczba kinoteatrów wzrastała lawinowo.
Przemysł filmowy zrodził się niemal z dnia na dzień. W doskonalenie wczesnej techniki filmowej istotny wkład wniósł w 1910 roku Polak, Kazimierz Prószyński, który wyeliminował drgania obrazu podczas projekcji i był twórcą pierwszej ręcznej kamery filmowej do zdjęć reporterskich (nazwanej przez niego aeroskopem). Kręconymi przez siebie filmami zapoczątkował rozwój polskiej kinematografii. Inny Polak, nazywany polskim Edisonem – Jan Szczepanik, pochodzący z Galicji nauczyciel i genialny konstruktor samouk – w 1897 roku opatentował „telewizję elektryczną”, którą nazwał telektroskopem. Urządzenie to, prototyp dzisiejszej technologii telewizyjnej, transmitowało dźwięk i obraz w barwach naturalnych, rozkładając go na punkty, które po dotarciu do odbiornika były zamieniane na spójny kolorowy przekaz. Pomimo dużego rozgłosu i uznania w krajach zachodnich telektroskop nie został jednak wdrożony do produkcji. Uznano go za zbyt skomplikowany i kosztowny. Niemniej można go uznać za ukoronowanie poruszających wyobraźnię eksperymentów, jakie przeprowadzano w XIX wieku, związanych z rejestrowaniem i przekazywaniem na odległość dźwięku i obrazu.
Porównaj współczesne kino do tego sprzed ponad stu lat.
bardzo krótkie, efekty specjalne podczas pokazów, utrwalane na taśmie, czarno-białe, bogactwo efektów dźwiękowych, utrwalane na różnych nośnikach, nieme, bez dźwięku, kolorowe, kamera stoi w jednym miejscu, duże zaszumienie obrazu z powodu skaz taśmy, ujęcia z różnych kamer
| Filmy z XIX wieku | |
|---|---|
| Filmy współczesne |
Z laboratorium do fabryki
W II połowie XIX wieku nastąpił rozwój chemii. W 1869 roku rosyjski chemik Dmitrij Mendelejew opracował układ okresowy pierwiastków. Odkrycie wielu z nich… przewidział, gdyż nie były wówczas jeszcze znane. Zaczęto też poznawać zjawisko promieniotwórczości, odkryte przez francuskiego uczonego Antoine Henri Becquerela [czyt. antłan ęri bekerela]. Przełomowe badania w tej dziedzinie prowadziła polska uczona, mieszkająca we Francji, Maria Skłodowska‑Curie i jej mąż Pierre Curie. W 1898 roku odkryli dwa promieniotwórcze pierwiastki - polon i rad, otrzymując za swoje badania Nagrodę Nobla (Skłodowska aż dwukrotnie). Polscy uczeni z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie - Karol Olszewski i Zygmunt Wróblewski - dokonali skroplenia znajdujących się w powietrzu tlenu i azotu. Droga od laboratoryjnych badań reakcji chemicznych i sposobów wyodrębniania różnych substancji do uruchomienia produkcji przemysłowej nie była łatwa, ale w XIX wieku stała się podstawą prężnego rozwoju przemysłu chemicznego. Rozpoczął on produkcję między innymi nawozów sztucznych i lekarstw na ogromną skalę. Sposoby produkcji zaczęto opierać na podstawach naukowych, a nie na metodach empirycznych, do jakich najczęściej sięgali pierwsi dziewiętnastowieczni wynalazcy. Dotyczyło to wszystkich dziedzin wynalazczości, łącznie z „fabryką cudów” Edisona.
Z inicjatywy Marii Skłodowskiej‑Curie rozpoczęto w 1912 budowę Instytutu Radowego w Paryżu. Polska uczona, wówczas już światowej sławy, pracowała w nim do śmierci. Podczas I wojny światowej zorganizowała służbę radiologiczną na potrzeby szpitali wojskowych i sama brała w niej aktywny udział wraz z córką, Ireną.
Wyjaśnij, jakim sposobem można było przekazać pilne wieści w:
1850 roku,
1890 roku.
Postęp w medycynie
W XIX wieku doszło do przełomowych zmian w dziedzinie chirurgii. Już w trakcie wojen napoleońskich medycy amputowali kończyny, co chroniło rannych przed zakażeniem całego organizmu. Przemysłowa produkcja nowego preparatu, jakim było mydło, przyczyniła się do zmniejszenia ryzyka infekcji - ok. 1870 roku upowszechniło się mycie dłoni przed operacją. Zaczęto używać narzędzi chirurgicznych i zaprzestano dotykania ran rękoma. Przełomem okazało się jednak odkrycie, że w powietrzu są wszechobecne drobnoustroje. Stało się to możliwe za sprawą badań, które prowadził francuski chemik Louis Pasteur [czyt. lui paster]. Nauka zawdzięcza mu odkrycie drobnoustrojów odpowiedzialnych za fermentację i rozkład. Pasteur nie poprzestał tylko na rozważaniach teoretycznych, lecz opracował pierwsze w świecie szczepionki przeciwko wściekliźnie, wąglikowi i cholerze. Pierwszym dzieckiem uratowanym dzięki szczepionce był pogryziony przez wściekłego psa 9‑letni chłopiec.
W II połowie XIX — na skutek odkryć Pasteura — powstawały kolejne szczepionki z osłabionych zarazków uodparniających organizm, jednocześnie nie szkodzących mu. Odkrycie bakterii wywołujących gruźlicę i cholerę, dokonane przez niemieckiego lekarza Roberta Kocha (1843–1910), pozwoliło na walkę z epidemiami tych chorób.
Przyjrzyj się ilustracjom A, B i C. Wysłuchaj wykładu o relacji pacjenta z lekarzem.
Zwróć uwagę, jak wyglądały relacje między medykami i osobami chorymi w XIX wieku. Dlaczego w tej epoce znacząco wzrósł autorytet lekarzy?
Zapoznaj się z nagraniem o relacji pacjenta z lekarzem w XIX wieku. Następnie wyjaśnij skąd wynikał wzrost autorytetu lekarza w tej epoce.
A.
B.
C.
Relacja pacjent‑lekarz w XIX wieku
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RalxyLcPKHR6y
Nagranie video. Na początku pojawia się plansza z tytułem „Relacja pacjent‑lekarz w XIX wieku”. Następnie pojawia się dr Kamila Uzarczyk z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. Kobieta siedzi w jasnym pomieszczeniu. W tle biała ściana, powieszone na niej fragmenty grafik, biała kanapa, wzorzyste poduszki i roślina. Film kończy się planszą z napisami: wystąpiła dr Kamila Uzarczyk, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E‑podręczniki do kształcenia ogólnego".
Dzięki badaniom Pasteura lekarze zrozumieli, że to właśnie mikroorganizmy są odpowiedzialne za występowanie zapaleń, tężca i gangreny, stanowiących istną plagę w szpitalach na całym świecie. Położyło to podwaliny pod nowe zasady aseptyki i antyseptyki, wynalezionej przez angielskiego chirurga Josepha Listera [czyt. dżosefa listera] (1827–1912). Rozpowszechnił on zwyczaj rozpylania karbolu w pomieszczeniach szpitalnych i w salach operacyjnych. Później zastąpiono tę metodę odkażaniem narzędzi, bielizny i rękawic.
Za sprawą badań nad fermentacją Pasteur obalił powszechnie uznawaną wówczas teorię samorództwa bakterii, według której miały one samoczynnie powstawać z nieożywionej materii (podobnie myślano o pochodzeniu organizmów niższych, np. myszy, pcheł czy much, które rzekomo miały lęgnąć się z brudu). Jej zagorzałym zwolennikiem był niejaki Pouchet [czyt.pusze], dyrektor Muzeum Akademii Nauk Przyrodniczych w Rouen[czyt. ruę]. Spór między nim a Pasteurem trwał aż cztery lata i przeszedł do historii- najpewniej dlatego, że sprawą zainteresował się sam cesarz Napoleon III i jego żona, cesarzowa Eugenia. W celu rozstrzygnięcia konfliktu powołano nawet specjalną komisję, która zebrała się w kwietniu 1864 roku, aby wysłuchać racji obu uczonych. Pasteur ostatecznie obalił wspomnianą teorię, udowadniając, że nośnikiem bakterii jest znajdujący się w powietrzu kurz. Dokonał tego, prezentując publiczności wypełnione rosołem butelki o wąskich szyjkach. Dzięki charakterystycznemu kształtowi naczynia zupa pozostawała klarowna, podczas gdy płyn wystawiony na działanie kurzu stawał się niezdatny do jedzenia. Pasteur udowodnił poza tym, że drobnoustroje są wrażliwe na zmiany temperatury, co zaowocowało wynalezieniem przez niego nowej metody konserwacji żywności, zwanej od jego nazwiska pasteryzacją.
Nowe narzędzia
W profilaktyce lekarskiej zaczęto stosować stetoskop lekarski (w I połowie XIX wieku) oraz prześwietlenia promieniami X, odkrytymi w 1895 roku przez Wilhelma von Roentgena [czyt. Rentgena]. Dwa lata później polski lekarz i patolog Edmund Biernacki po raz pierwszy zaobserwował związek między szybkością opadania krwinek w osoczu a ogólnym stanem organizmu. Tak zwany odczyn Biernackiego - test OB - pozwolił wykrywać nieprawidłowości w dość prostym badaniu krwi. Każde z tych odkryć i wynalazków zwiększyło szanse na postawienie trafnej diagnozy i skuteczniejszą walkę z chorobami.
W XIX stuleciu upowszechniła się praktyka przeprowadzania sekcji zwłok. Stanowiły one ważne źródło fachowej wiedzy medycznej. W epoce nowożytnej sekcje były widowiskami przeznaczonymi dla szerokiej publiczności i równie popularnymi jak publiczne egzekucje. Odbywały się w miejscach określanych mianem teatrów anatomicznych. W XIX stuleciu sekcje zwłok stały się „poglądowymi lekcjami” dla studentów medycyny. Prezentowane poniżej obrazy Thomasa Eakinsa [czyt. tomasa ejkinsa] jednego z najważniejszych amerykańskich malarzy‑realistów tamtej epoki ukazują wydarzenia, nawiązujące już tylko scenografią do starszej tradycji.
Wyjaśnij, czy ilustracje A i B przedstawiają operacje przeprowadzane zgodnie z zasadami antyseptyki.
Wymień, na podstawie tekstu lekcji wyżej, jakie nowe narzędzia i sposoby badania pacjenta weszły do XIX‑wiecznej medycyny.
A.
B.
W dawnych epokach w szpitalach przebywali nie tylko chorzy i medycy. Często można było w nich znaleźć nędzarzy i żebraków. Dopiero w II połowie XIX wieku szpitale przestały pełnić rolę przytułków i służyły przede wszystkim ludziom chorym. Zmieniła się także ich struktura. Zaczęto wprowadzać budownictwo pawilonowe, dzięki czemu każda specjalizacja medyczna (np. okulistyka, laryngologia, choroby zakaźne czy chirurgia) zyskiwała odrębny budynek. Ten podział wynikał z woli powstrzymania rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych.
Odwiedź dziewiętnastowieczny szpital i zajrzyj na salę operacyjną. Po czym poznasz, że są to sceny z XIX, a nie XX wieku? Określ specjalizację lekarza przeprowadzającego tę operację.
Na podstawie powyższego opisu wymień elementy sprzętu, wyglądu lekarzy, pielęgniarek i sali operacyjnej w XIX‑wiecznym szpitalu.
Na początku XIX wieku wciąż nie znano sposobu na skuteczne znieczulanie pacjentów, więc operacje były dla nich ciężkim przeżyciem. W latach 30. XIX wieku zaczęto stosować podtlenek azotu - znany współcześnie także jako „gaz rozweselający”. Dopiero odkrycie w 1842 roku usypiających właściwości chloroformu oraz eteru pozwoliło oszczędzić chorym wielu cierpień. Pacjentka uwieczniona przez artystę została znieczulona i nie odczuwa bólu.
Epidemie i higiena
Powszechne w XIX wieku choroby, takie jak cholera i tyfus plamisty, dziesiątkowały głównie ludność ubogą. Istniała ścisła zależność między klęskami nieurodzaju i głodu a wzrostem zachorowalności na epidemiczne choroby. Medycyna, mimo imponującego rozwoju diagnostyki i chirurgii, przez długi czas pozostawała wobec nich bezradna. Lekarze nie dysponowali środkami pozwalającymi skutecznie je zwalczać. W omawianym stuleciu skutecznie poradzono sobie jednak z epidemią ospy, która do tego czasu dotykała dzieci ze wszystkich warstw społecznych. Rządy większości państw europejskich wprowadziły w XIX wieku przymus szczepień przeciw ospie.
Wirus krowiej ospy - krowianki - używany był od początku XIX wieku do szczepień, co budziło opór wielu zachowawczych środowisk. Rysunek satyryczny z epoki to przykład propagandy skierowanej przeciwko akcji szczepienia ospy.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RTeoqL4kmREIm
Nagranie video. Na początku pojawia się plansza z tytułem „Tryumf nad cholerą”. Następnie pojawia się dr Kamila Uzarczyk z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. Kobieta siedzi w jasnym pomieszczeniu. W tle biała ściana, powieszone na niej fragmenty grafik, biała kanapa, wzorzyste poduszki i roślina. Film kończy się planszą z napisami: wystąpiła dr Kamila Uzarczyk, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E‑podręczniki do kształcenia ogólnego".
Wysłuchaj powyższego wykładu i na podstawie uzyskanych wiadomości uzupełnij poniższy tekst.
Od lat 30. XIX wieku aż do końca stulecia Europę systematycznie nawiedzały epidemie cholery. Spustoszenia, jakie czyniły, wpłynęły na upowszechnienie się świadomości, jak ważna jest higiena ................, a także budowa wodociągów i ....................... Najszybciej zbudowano je w ................, a nieco później w Paryżu.
W II połowie XIX wieku zmienił się stosunek społeczeństwa do higieny. Zaczęto dostrzegać związek między jej przestrzeganiem a zdrowiem. Powszechne było regularne mycie ciała, sprzątanie i czyszczenie swojego otoczenia. Vincent Priessnitz [czyt. wyncent prisnic] wynalazł urządzenie do natrysków wodnych, od jego nazwiska nazwane prysznicem. Wodę zaczęto traktować jako środek zdrowotny. Praktyczne zastosowanie odkryć z dziedziny biologii i chemii oraz rozpowszechnianie zaleceń higienicznych — jednym z najważniejszych była kontrola wody pitnej w miastach — doprowadziło na początku XX wieku do wydłużenia ludzkiego życia o blisko 15 lat.
W II połowie XIX wieku bardzo popularne stały się morskie kąpiele. Kąpano się jednak inaczej niż robimy to dziś.
Wybierz zdanie poprawnie opisujące sytuację przedstawioną na powyższej pocztówce.
- Kobieta przedstawiona na pocztówce chce się kąpać w ubraniu, bo zapomniała stroju kąpielowego. Mimo to towarzyszący jej mężczyzna zachęca ją do wejścia do wody.
- W rzeczywistości pocztówka przedstawia wypadek drogowy zakończony wjechaniem drewnianego wozu do morza. Mężczyzna chce udzielić pomocy przestraszonej kobiecie.
- W XIX wieku nie wypadało odkrywać ciała, dlatego stroje kąpielowe niewiele różniły się od zwykłej odzieży, a do wody wchodzono korzystając ze specjalnych drewnianych platform. Kobieta chce zażyć kąpieli, ale najwyraźniej obawia się wejść do wody, a towarzyszący jej mężczyzna zachęca ją do tego.
Wyjaśnij i napisz, w jaki sposób otwarcie kurortów leczniczych w XIX wieku dla gości wpłynęło na rozwój turystyki wypoczynkowej.
Karol Darwin i nowe spojrzenie na człowieka
W 1859 roku brytyjski botanik Karol Darwin (1809–1882) ogłosił swą teorię ewolucji, publikując pracę O powstawaniu gatunków. Była ona wynikiem przemyśleń i obserwacji prowadzonych w latach 30. XIX wieku. Darwin w trakcie pięcioletniej ekspedycji na okręcie Beagle [czyt. bigl] badał zachowania gatunków zwierząt na całym świecie. Teoria Darwina głosiła, że poszczególne gatunki w świecie zwierząt rozwijają się poprzez dobór naturalny - walkę o przetrwanie w tych samych warunkach klimatycznych - z której wychodzą zwycięsko najsilniejsze okazy. Wskutek tak przebiegającego doboru gatunki zmieniają się w wyniku ewolucji swoich cech.
Darwin długo zwlekał z ogłoszeniem swoich odkryć. Współczesnych szokowało podważenie dotychczasowych wyobrażeń o świecie, opartych na prawdach starotestamentowych. Rozpoczęły się spory, które nasiliły się jeszcze bardziej po ukazaniu się kolejnej przełomowej pracy Darwina – O pochodzeniu człowieka i o doborze płciowym (1871), w której włączył on ludzkość w długi proces odkrytej przez siebie ewolucji. Wywodził pochodzenie człowieka od niższych gatunków, od małp człekokształtnych. Powyższe stwierdzenie spotkało się z gwałtowną reakcją środowisk religijnych i dużym oporem, przejawiającym się także w prasie publicystycznej.
Scharakteryzuj wymowę karykatury przedstawiającej Darwina.
Wyjaśnij, dlaczego tezy Darwina uważano za rewolucyjne.
Jeśli człowiek pochodzi od małpy, to dlaczego wciąż tyle jest małp na świecie i żadna nie stała się człowiekiem? Takie pytanie nasuwa się, jeśli traktować ewolucję jako proces ustawicznych i kierunkowych zmian i jako zjawisko, którego celem jest nieustanny postęp. Rzeczywiście, za sprawą Darwina myślano tak przez długi czas. Dopiero badania uczonych w XX wieku pozwoliły na unowocześnienie jego teorii. Dziś uważa się, że ewolucja promuje sprawdzone rozwiązania. Dlatego gatunki żyjące w większych ekosystemach, włącznie z ludźmi, trwają obok siebie niezmienione od milionów lub setek lat.
Dokonania naukowe Darwina zrewolucjonizowały botanikę, biologię i medycynę, a także wywarły ogromny wpływ na nauki społeczne. W 1900 roku teorię ewolucji uzupełniły docenione dopiero po niemal pół wieku badania czeskiego zakonnika Gregora Mendla. Krzyżując odmiany grochu siewnego, ustalił on reguły dziedziczenia, i stworzył teoretyczne podstawy genetyki.
Sigmund Freud i wiktoriańska moralność
Panujące w Wielkiej Brytanii przekonania religijne i surowe zasady moralne w połączeniu z rozwojem naukowo‑technicznym stworzyły podstawy kultury i epoki, nazwanej wiktoriańską - od imienia brytyjskiej królowej Wiktorii, która rządziła od schyłku lat 30. aż do początku XX wieku. Jej szczególnym przejawem były zróżnicowane, odrębne dla mężczyzn i kobiet, standardy moralne i obyczajowe. W życiu codziennym ściśle rozdzielano sferę prywatną - życie domowe - od sfery publicznej - pozadomowej. Stosowano odrębne modele wychowania dziewcząt i chłopców. Także w relacjach kobiet i mężczyzn, złączonych związkiem małżeńskim, nie było równowagi w małżeństwie. Od mężczyzn oczekiwano, że w życiu małżeńskim będą się kierować wstrzemięźliwością seksualną, a w razie konieczności — wizytować domy publiczne. Czcij męża swego, ale przymykaj oko na to, co robi poza domem. Ty pozostań „domowym aniołem” — głosiła z kolei niepisana zasada, obowiązująca kobiety. Taki model kształtowania osób wchodzących w dorosłe życie był źródłem wielu problemów psychicznych u mężczyzn i kobiet.
Sprawdź znaczenie słowa „patriarchalny”. Napisz odpowiedź.
Domy publiczne stały się istotnym elementem pejzażu kapitalistycznego miasta. Między rokiem 1850 a 1900 w europejskich metropoliach gwałtownie wzrosła liczba kobiet oferujących płatne usługi seksualne, które były wówczas wśród mężczyzn bardzo rozpowszechnione. Z wielkim talentem portretował je w swoich pracach Henri de Toulouse‑Lautrec[czyt. ęri de tuluz lotrek] (1864‑1901), słynny francuski malarz, który swoimi litografiami wywarł wielki wpływ na rozwój nowoczesnego plakatu. Jak wielu ówczesnych artystów, był on stałym bywalcem paryskiego półświatka.
Pod koniec XIX wieku głośna stała się teoria dotycząca przyczyn chorób psychicznych, której autorem był austriacki psychiatra Sigmund Freud [czyt. zigmund frojd] (1856–1939). Opierała się ona na założeniu, że człowiek jest przede wszystkim istotą biologiczną, co naraża go na konflikt z kulturą i cywilizacją. Freud opracował metodę, która miała umożliwić leczenie dolegliwości psychicznych pacjentów dzięki odpowiedniej interpretacji treści nieuświadamianych sobie przez nich. W 1900 roku opublikował pierwszą z prac: O marzeniu sennym. Metoda psychoanalizy – jak nazwał swoją teorię – została stworzona do celów terapeutycznych i wkrótce zyskała światowy rozgłos. Kluczowym elementem teorii Freuda było podkreślanie wpływu doświadczeń z dzieciństwa i psychicznych kosztów tłumienia seksualności w sposób zgodny z wymogami ówczesnej obyczajowości. Dzięki Freudowi Europejczycy mogli zmierzyć się z tabu, jakim była w tej epoce cielesność człowieka. Podstawowe dzieła Freuda zostały upowszechnione szczególnie w okresie po I wojnie światowej. Koncepcje freudowskiej psychoanalizy wkrótce poddano naukowej krytyce.
Anoreksję, czyli jadłowstręt psychiczny, diagnozowano już w XIX wieku. Osoby cierpiące na tę chorobę to w większości dziewczęta i kobiety, które odczuwają nieuświadomiony lęk przed identyfikacją z własną płcią, ale dotyka ona także chłopców. Chorzy unikają kontaktu z innymi osobami, zwłaszcza z przeciwną płcią, a także odchudzają się, aby w wyniku diety zachować szczupłą sylwetkę.
Moda i demokratyzacja
Rozwój fabrycznej produkcji tkanin i dodatków krawieckich doprowadził w ciągu XIX wieku do znacznego obniżenia kosztów produkcji i cen odzieży, a więc zwiększenia jej dostępności. Moda, której do niedawna — ze względu na niezwykle wysokie ceny strojów — mogli ulegać jedynie przedstawiciele arystokracji i burżuazji, zaczęła przenikać do świadomości średnich i niższych warstw społecznych. W produkcji ubrań coraz ważniejsze stawały się użyteczność, wygoda i respektowanie wymogów higieny. Jednak tendencja ta dużo szybciej znalazła odzwierciedlenie w kroju i fasonach odzieży męskiej niż kobiecej. Na przełomie XIX i XX wieku męska odzież codzienna została dostosowana do wymogów aktywnego życia. Ubrania różniły się gatunkiem tkanin i jakością wykonania. W przypadku kobiet nastąpiło to dużo później, gdyż moda kobieca była przeznaczona dla kobiet z wyższych sfer, niepracujących zawodowo. Nie przeszkadzało to warstwom mieszczańskim kopiować te wzory, wygląd „damy” był bowiem najbardziej pożądanym przejawem odpowiedniego statusu społecznego. Dopiero po 1900 roku w sprzedaży pojawiła się gotowa konfekcja, zaczęła się też upowszechniać moda na sportową sylwetkę.
W XIX wieku upowszechnił się zwyczaj używania bielizny. Sprzyjało temu wprowadzenie szycia maszynowego i zamiana sztywnego materiału na miękką dzianinę.
Wyjaśnij, na czym polega ten rysunkowy dowcip (ilustracja poniżej). Poszukaj informacji o historii krynoliny i jej następczyni, tiurniury. Sprawdź w Internecie, jak zmieniała się moda kobieca w XIX wieku. Wynotuj najważniejsze informacje lub przygotuj prezentację na ten temat.
![Dwie kobiety ubrane w rozkloszowane suknie z epoki, oparte na krenelażach, przyglądają się obrazowi z kobietą, uchwyconą w posągowej pozie, odzianą w suknię z odsłoniętymi ramionami przylegającą do ciała. Pod ilustracją napis : "Only to think, Julia dear, that our Mothers wore such ridiculous fashions as these!" [Tylko pomyśl, droga Julio, że nasze matki ubierały się tak dziwnie…] OBIE: "Ha! ha! ha! ha!" Źródło: Korowód pokoleń, 1857, rysunek satyryczny, domena publiczna.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/ROr6HK1swUpzK/1648645703/N39DSeP4bCXMZVnOUdbqy0ywRWRGMjho.png "Kliknij, aby powiększyć")
Na podstawie treści lekcji napisz, czy strój kobiecy z przełomu XIX i XX wieku był bardziej okazały, czy bardziej wygodny do noszenia. Odpowiedź uzasadnij.
Przyjrzyj się ilustracjom A, B, C i D, zamieszczonym poniżej. Co możesz na ich podstawie powiedzieć o XIX‑wiecznych kanonach urody kobiecej? Jak na przełomie XIX i XX wieku zmieniały się oczekiwania względem kobiecej sylwetki?
W jaki sposób zmiany w modzie damskiej na przełomie XIX i XX wieku wpłynęły na postawę samych kobiet i ich status społeczny? Napisz swoją odpowiedź.
A. Lata 70. XIX wieku
B. Lata 90. XIX wieku
C. Lata 20. XX wieku
D. Lata 40. XX wieku
Rozkwit miast
Rozkwit miast i proces urbanizacji stały się jednymi z najistotniejszych oznak rozwoju cywilizacyjnego w drugiej połowie XIX wieku. O ile na początku tego stulecia niecałe 10% ludności świata mieszkało w miastach, o tyle po upływie stu lat liczba ta była już niemal dziesięciokrotnie wyższa. W parze ze wzrostem zaludnienia miast postępował proces tworzenia nowych ośrodków o charakterze miejskim. Rozwój miast następował kosztem wsi i małych miasteczek, które każdego roku opuszczała coraz większa liczba mieszkańców, przenosząc się do miast w poszukiwaniu lepszej pracy, bardziej dostatniego życia, większych możliwości i rozrywek. Proces urbanizacji objął w pierwszej kolejności Europę oraz Stany Zjednoczone, ale nie ominął też innych kontynentów: Ameryki Łacińskiej i Południowej, Azji i Afryki.
.
W wielu przypadkach rozwijające się miasta to były stare ośrodki, najczęściej o charakterze stołecznym. W XIX w. poddano je procesowi daleko idącej modernizacji i przebudowy. Obok nich zaczynały powstawać miasta przemysłowe i górnicze. Najczęściej ich wygląd nie napawał optymizmem. Ludność mieszkała stłoczona w brzydkich i noszących znamiona tymczasowości kamienicach, brakowało też podstawowych udogodnień, takich jak dostęp do wody czy kanalizacji.
Ćwiczenia
Kto w dawnych czasach zajmował się wytwarzaniem przedmiotów codziennego użytku?
- rzemieślnicy
- artyści
- chłopi
- szlachta
- rycerze
Odszukaj w internecie filmy przedstawiające produkcję butów w warsztacie rzemieślniczym oraz we współczesnej fabryce obuwia. Następnie przeciągnij opisy produkcji rzemieślniczej i fabrycznej w odpowiednie miejsca tabeli.
| Produkcja rzemieślnicza | Produkcja fabryczna |
|---|---|
Połącz wynalazek z wynalazcą.
radio, telegraf, kolej, żarówka, dagerotyp, kinematograf, telefon
| Samuel Finley Morse | |
| Alexander Graham Bell | |
| Thomas Alva Edison | |
| Bracia Lumière | |
| Louis Jacques Daguerre | |
| Guglielmo Marconi | |
| George Stephenson |
Połącz wynalazki z ich funkcjami i datami wynalezienia
telegraf, żarówka, kinematograf, telefon, dagerotyp, radio, gramofon, maszyna parowa, parowóz
| Wynalazek | Funkcja | Data wynalezienia |
|---|---|---|
| telegraf | ||
| żarówka | ||
| kinematograf | ||
| telefon | ||
| dagerotyp | ||
| radio | ||
| gramofon | ||
| maszyna parowa | ||
| parowóz |
Uporządkuj informacje, uzyskane w trakcie tej lekcji.
telegraf elektryczny, sterowiec szkieletowy, elektrownia miejska, radio, lampa naftowa, kinematograf, tramwaj elektryczny, ręczna kamera filmowa, silnik elektryczny, gramofon, telefon, samolot dwupłatowiec, zdjęcie fotograficzne, silnik spalinowy, żarówka, samochód, aparat do dagerotypii
| Przed 1850 | |
|---|---|
| Przed 1890 | |
| Przed 1914 |
Dlaczego mural (nieistniejący dzisiaj), przedstawiony na zdjęciu powyżej i dedykowany Marii Skłodowskiej‑Curie, umieszczono na ulicy Freta w Warszawie?
Poszukaj w swojej najbliższej okolicy form upamiętnienia wybitnej, polskiej noblistki - Marii Skłodowskiej - Curie. Podaj przykłady. Napisz odpowiedź.
Na podstawie powyższej ilustracji i zebranych przez Ciebie informacji wyjaśnij, jakie w początku XX wieku wskazywano praktyczne zastosowania dla odkryć dokonanych przez Marię Skłodowską‑Curie i Piotra Curie.
Poszukaj informacji w wiarygodnych źródłach na temat możliwości zastosowania polonu i radu na przełomie XIX i XX wieku. Napisz odpowiedź, podając przykłady.
Przeciągnij poniższe wyrazy w odpowiednie miejsca tabeli.
oświetlania pomieszczeń, przekazywania informacji, podróży morskich, podróży lądowych, produkcji tkanin, uwieczniania wyglądu twarzy i obiektów
| Czego używano do: | Przed XIX wiekiem | Od XIX wieku |
|---|---|---|
| oświetlania pomieszczeń | ||
| przekazywania informacji | ||
| podróży morskich | ||
| podróży lądowych | ||
| produkcji tkanin | ||
| uwieczniania wyglądu twarzy i obiektów |
Słownik
(ang. industrialisation, z łac. industria - pierwotnie w znaczeniu pracowitości, celowego działania) rozwój przemysłu, proces przekształcania się społeczeństwa tradycyjnego w społeczeństwo przemysłowe
nasilenie, wzmocnienie czegoś, stawanie się bardziej intensywnym
zmiana systemu produkcji polegająca na zastąpieniu najbardziej pracochłonnych czynności pracą maszynową
unowocześnienie, poddanie zmianom, odpowiadającym nowym potrzebom
zmiany społeczne i gospodarcze, których efektem było upowszechnienie mechanizacji produkcji i gwałtowny przyrost produktu krajowego; była efektem wielu czynników: zmian politycznych (rewolucja angielska, niderlandzka, francuska), prawnych (prawo patentowe), finansowych (giełda, rozwój banków, bogactwo z kolonii), religijnych, przyrodniczych (wytrzebienie lasów, brak opału), rolniczych (nowe techniki upraw, nowe uprawy – ziemniaki, rośliny motylkowe), demograficznych (szybki przyrost ludności) i innych (wpływ europejskiego modelu małżeństwa); według Jana de Vries znaczenie miało też poszukiwanie przez masowych konsumentów nowych produktów; sprzęgnięcie się w czasie tych czynników doprowadziło do szybkiego rozwoju przemysłu, zastosowania nowych wynalazków, pojawienia się nowych dużych grup społecznych (robotnicy) i zmiany warunków życia; rozpoczęła się w Anglii w XVIII w., a na kontynencie europejskim wystąpiła w pierwszej połowie XIX w.
proces rozwoju społeczeństwa, charakteryzujący się poprawą warunków materialnych
(łac. urbanus – miejski) proces koncentracji ludności w ośrodkach miejskich