Decyzje kongresu wiedeńskiego w sprawie polskiej 

Obradujący w latach 1814‑1815 kongres wiedeński miał uporządkować problemy terytorialne i ustrojowe w Europie spowodowane rewolucją francuską oraz późniejszymi wojnami napoleońskimi, a także wypracować podstawy trwałego pokoju. Jak się okazało, najwięcej politycznych emocji wzbudziły na nim ustalenia w sprawie polskiej i saskiej. Przedstawiciele Austrii, Francji i Wielkiej Brytanii wiedzieli, że car Aleksander I  pragnie utrzymać w swoim ręku całość Księstwa Warszawskiego i popiera Prusy, dążące do zagarnięcia Saksonii. Tymczasem plany Prus oznaczały złamanie zasady legitymizmu, a życzenie cara odnośnie ziem polskich – zniszczenie równowagi sił na kontynencie.

Sprawa polska w optyce mocarstw europejskich

W trakcie obrad kongresu zarówno car Aleksander I, jak i książę Adam Czartoryski wiedzieli, że trzeba będzie stoczyć dyplomatyczną batalię z niedawnymi sprzymierzeńcami. Jednak nie spodziewali się tak skoordynowanego oporu i dyplomatycznej kontrakcji. Aleksander I uważał Księstwo Warszawskie za swoją zdobycz i liczył na godziwe odszkodowanie za wkład włożony w zwycięstwo nad Napoleonem. O organizacji ziem polskich chciał zadecydować samodzielnie. Jeśli dopuszczał myśl o jakiś zmianach, to jedynie drobnych (Poznańskie i okręg chełmiński bez Torunia – dla Prus, Podgórze i Wieliczkę dla Austrii). Jestem w Polsce, zobaczymy, kto potrafi mnie stamtąd usunąć – miał powtarzać podczas obrad.

Sprawy potoczyły się jednak inaczej. Zapowiedź stanowiły propozycje, których radykalny charakter miał przekonać Aleksandra do ustępstw. Wśród nich pojawiło się uznanie podziału Polski dokonanego w 1795 roku za aktualny (zwolennikiem tego rozwiązania był francuski dyplomata Charles Maurice Talleyrand) albo … całkowite odbudowanie Rzeczpospolitej w granicach z 1772 roku (za tym opowiadał się brytyjski minister Robert Stewart Castlereagh). Największym orędownikiem brytyjskich propozycji był kanclerz Klemens von Metternich, któremu zależało na tym, aby car zrezygnował z planów zdobycia korony polskiej. W tym samym czasie Austria i Francja broniły Saksonii przez zakusami Prus, obawiając się wzrostu ich znaczenia. Wielka Brytania natomiast chciała postawić tamę hegemonii rosyjskiej na kontynencie. Prusy domagały się coraz większych koncesji terytorialnych w zamian za wspieranie ambicji Aleksandra I. Rosja popadała więc w trakcie obrad w coraz większą izolację.

Jak trudno wygrać pokój

W Wiedniu zaczęto mówić o nowej wojnie. Po ten argument sięgały zwłaszcza Wielka Brytania i Austria. Oba państwa posunęły się nawet – w styczniu 1815 roku - do zawarcia tajnego sojuszu z Francją, skierowanego przeciw Rosji i Prusom. Konfrontacyjne nastroje były widoczne również w Warszawie. Brat cara, wielki książę Konstanty, demonstracyjnie przygotowywał wojsko polskie do działań u boku Aleksandra, a gotowość służby wojskowej zgłosił carowi nawet sam Tadeusz Kościuszko.

Do rozładowania prowojennych nastrojów w największym stopniu przyczyniła się powtórzona przez Aleksandra obietnica nadania konstytucji zajętym przez siebie terenom. Car zażądał też, by Prusy i Austria na swych ziemiach, należących niegdyś do Polski, zagwarantowały utworzenie polskich instytucji narodowych i pozwoliły na udział Polaków w administracji lokalnej. Powtórzył propozycję wyodrębnienia Krakowa i Torunia oraz swobody handlu na Wiśle. Co ważne, car nie rozwijał zbytnio rzuconej wcześniej kwestii przyłączenia ziem litewsko‑ruskich do powstającego Królestwa, co budziło lęk przed wykorzystaniem Polaków w razie wybuchu wojny. W kongresowym Wiedniu zdawano sobie zresztą sprawę, że tak naprawdę żadne z państw nie jest na nią gotowe, a Aleksander na większe ustępstwa już nie pójdzie.

Gdy w lutym osiągnięto kompromis w sprawie Saksonii (Prusy otrzymały 3/5 jej terytorium), droga do rozwiązania sprawy polskiej stanęła otworem. Skłóconych dyplomatów i głowy państw pogodził ostatecznie powrót Napoleona z Elby w marcu 1815 roku. Los Księstwa Warszawskiego rozstrzygnięto w maju na drodze dwustronnych porozumień Rosji z Austrią oraz Prusami, jeszcze zanim doszło do ostatecznej klęski cesarza Francuzów pod Waterloo. Ustalenia te włączono później do Aktu Końcowego Kongresu Wiedeńskiego

Czwarty rozbiór Polski

R1A8SG6X781V8

Podział ziem polskich w 1815 roku. Granice Rzeczpospolitej przebiegały od Litwy, po Białoruś, Ukrainę, Słowację oraz centralną Polskę. Istniały wtedy Cesarstwo Rosyjskie, Królestwo Polskie, Galicja, Cesarstwo Pruskie, Cesarstwo Austriackie, Wielkie Księstwo Poznańskie, Rzeczpospolita Krakowska. Ważniejsze miasta: Wilno, Królewiec, Warszawa, Lwów, Przemyśl, Sandomierz, Lublin, Kraków, Kórnik, Gniezno, Poznań, Wrocław, Gdańsk, Toruń, Kołobrzeg, Wiedeń, Kijów.

Kompromis – który udało się ostatecznie uzyskać drogą zaciekłych negocjacji - oznaczał w praktyce kolejny rozbiór Polski. Rosja zrezygnowała z wyłącznego posiadania ziem byłego Księstwa Warszawskiego, zachowała jednak większą jego część (128,5 ze 155,5 tys. km kw.). Rosjanie sprawowali odtąd rządy w okrojonym Królestwie Polskim, utworzonym w jego miejsce, a Aleksander przybrał tytuł króla Polski. Okręg białostocki pozostał przy Rosji. Zachodnia część dawnego Księstwa powróciła do Prus jako Wielkie Księstwo Poznańskie ze stolicą w Poznaniu. Tytuł wielkiego księcia poznańskiego przysługiwał królowi pruskiemu. Godność namiestnika powierzono księciu Antoniemu Radziwiłłowi. Ziemia chełmińska, michałowska oraz Toruń włączone zostały bezpośrednio do państwa Hohenzollernów. Austrii oddano Podgórze i Wieliczkę oraz ziemie polskie utracone w 1809 r. (okręg tarnopolski). Kraków wraz z przylegającymi ziemiami stał się wolnym miastem pod „opieką” Rosji, Austrii i Prus.

Książę Czartoryski i rozczarowani patrioci

RBT49V7O95QJZ1

Ilustracja przedstawia młodego mężczyznę w kręconymi włosami i długimi bokobrodami, jest ubrany w obcisłe spodnie i elegancki zapinany żakiet z długim tyłem. Jedną ręką podpiera się pod bokiem, drugą opiera o stolik na którym leży książka, kartka i pióro w kałamarzu.. Obok stolika stoi krzesło, na którym leży szabla i pasek do przyczepienia do bioder.

Po przegranej Napoleona w bitwie pod Lipskiem w 1813 roku książę Adam Jerzy Czartoryski z początkiem 1814 roku pospieszył do Francji, gdzie znajdował się Aleksander. W kwaterze koalicji w Chaumont nakreślił przed carem plan stopniowego połączenia ośmiu guberni litewsko‑ruskich z Księstwem Warszawskim, któremu proponował dać odrębny rząd i konstytucję. Stawał się tym samym głównym, choć nieformalnym ekspertem Aleksandra do spraw polskich na rozpoczynającym się jesienią kongresie wiedeńskim. Kiedy mocą decyzji kongresu powstało mniejsze od Księstwa Królestwo Polskie pod berłem cara, liczący na znacznie większe koncesje patrioci obrzucili księcia Czartoryskiego oskarżeniami, iż do Wiednia zjechał „w bagażach cara” i wysługiwał się tam interesom rosyjskim. W rzeczywistości to książę Adam wpłynął na osłabienie w otoczeniu cara znaczenia polityków wrogich polskim sprawom. To jemu Polska pokongresowa zawdzięczała także własną konstytucję. Był autorem jej zasad, podpisanych przez Aleksandra jeszcze w maju 1815 roku (Zasady do konstytucji Królestwa Polskiego). Również dzięki jego naciskom pozostałe ziemie dawnej Rzeczypospolitej uzyskały gwarancję „praw rozwoju narodowości polskiej”.

Przeanalizuj dostępne informacje oraz mapy ziem polskich 

Polecenie 1

Oceń trwałość postanowień terytorialnych kongresu w odniesieniu do ziem polskich.

R1Q3X5XO4NQM6

Mapa przedstawia Ziemie Polskie podczas Wiosny Ludów I. 1846- 1848. Największą część zajmuje Cesarstwo Rosyjskie, Królestwo Pruskie, Królestwo Polskie, Wielkie Księstwo Poznańskie, Cesarstwo Austriackie. Obszar Rzeczypospolitej Krakowskiej wcielony został do Austrii w 1846 r. Obszar wielkiego Księstwa Poznańskiego od 1849 roku prowincja Poznańska obejmował tereny z miastami Poznań, Grodzisk, Gostyń, Ostrów. Królestwo polskie było pod zaborem Cesarstwa Rosyjskiego, Królestwa Pruskiego, Cesarstwa Austriackiego.

RRV3L91B7UEED

Mapa przedstawia I wojnę światową na ziemiach polskich. Państwa ententy: Cesarstwo Rosyjskie na terenie dzisiejszej Białorusi, Ukrainy, Litwy, Łotwy, Rosji. Państwa centralne: Cesarstwa Niemieckie, Monarchia Austro- Węgierska, teren dzisiejszej północnej oraz zachodniej Polski, Czech, Słowacji, Austrii, Węgier. Obszar okupacji niemieckiej: centralna Polska, okolice Warszawy. Obszar okupacji austro‑węgierskiej: południowo‑wschodnia Polska.

R1RA45JN7LMAN

Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Pokaż podpowiedź

Zastanów się, jakie decyzje terytorialne dotyczące ziem polskich zapadły na kongresie wiedeńskim w 1815 roku. Przeanalizuj, jak długo te ustalenia obowiązywały i czy były przestrzegane przez zaborców. Pomyśl także, co wpływało na ich trwałość lub zmianę.

Pokaż odpowiedź

Postanowienia terytorialne kongresu wiedeńskiego dotyczące ziem polskich miały na celu uporządkowanie sytuacji po upadku Napoleona i zapewnienie równowagi między zaborcami, jednak ich trwałość okazała się ograniczona. Utworzono Królestwo Polskie pod berłem cara Rosji, Wielkie Księstwo Poznańskie pod kontrolą Prus oraz wolne miasto Kraków, tzw. Rzeczpospolitą Krakowską, pod wspólnym nadzorem trzech mocarstw. Choć formalnie te układy przetrwały kilka dekad, to w praktyce były coraz częściej łamane przez zaborców. Rosja stopniowo ograniczała autonomię Królestwa Polskiego, aż całkowicie ją zniosła po powstaniu listopadowym. Również w Wielkim Księstwie Poznańskim Prusacy szybko zaczęli ograniczać prawa Polaków, wprowadzając germanizację. Najmniej trwałym elementem kongresowych ustaleń było wolne miasto Kraków, które po powstaniu krakowskim w 1846 roku zostało wbrew postanowieniom przyłączone bezpośrednio do Austrii. Choć więc ustalenia kongresu wiedeńskiego w sensie formalnym obowiązywały przez pewien czas, to ich rzeczywista trwałość była niewielka, ponieważ zaborcy łamali je, gdy tylko przestawały być dla nich wygodne.

Trenuj i ćwicz

Słownik