Ars antiqua

Średniowiecze to epoka przypadająca na okres od V do XV wieku. Jej ramy czasowe wiążą się z istotnymi wydarzeniami z zakresu historii powszechnej: upadkiem Cesarstwa Zachodniorzymskiego (476 r.) oraz upadkiem Cesarstwa Bizantyjskiego (1453 r.) i odkryciami geograficznymi, zaś przede wszystkim Ameryki (1492 r.).

W muzyce ostatnich wieków średniowiecza wyraźnie zaznaczyły się dwa style – ars antiqua (sztuka dawna) i ars nova (sztuka nowa).

Paryż w XIII w. stanowił muzyczną stolicę Europy. Miasto liczyło około 200 tysięcy mieszkańców, było usytuowane na skrzyżowaniu wielu szlaków prowadzących z całego kontynentu. W 1163 r. rozpoczęto tam budowę katedry Notre Dame – największego i najbardziej kunsztownego budynku sakralnego owych czasów. Wokół katedry zgromadzili się wybitni kompozytorzy i teoretycy średniowiecza, tworzący tzw. szkołę Notre Dame.

Katedra Notre Dame w Paryżu, wzniesiona w stylu gotyckim, jako jedna z pierwszych budowli tego typu zastosowała system przypór, co pozwoliło na wzniesienie smukłych ścian z dużymi witrażami. Jej majestatyczna fasada z dwoma wieżami i bogato rzeźbionym portalem stanowi przykład harmonii między funkcją religijną a artystycznym rozmachem średniowiecznej architektury.

RTMKX5EGH6M5S1

Fotografia przedstawia Katedrę Notre Dame w Paryżu. Jest to kościół pięcionawowy z krótką nawą krzyżową, dość długim prezbiterium i podwójnym obejściem na półkolu. Pierwotnie miało ono tylko trzy małe kapliczki. W drugiej połowie XIII wieku usunięto kapliczki i wybudowano pięć dużych kaplic.

Ars antiqua (sztuka dawna) to okres w dziejach muzyki przypadający na XII i XIII wiek, wiążący się z twórczością kompozytorów działających w paryskiej katedrze Notre Dame. Nazwa tego nurtu nadana została w XIV stuleciu przez kolejne pokolenia kompozytorów, w kontraście do głoszonej przez nich ars nova (sztuki nowej).

Termin ars antiqua (łac. „stara sztuka”) odnosi się do jednego z kluczowych okresów w historii muzyki średniowiecznej. Około 1330 roku Jacobus z Liège sformułował hasło, które stało się symbolicznym rozgraniczeniem dwóch epok: regnat nova (ars), exulat antiqua – „niech rządzi nowa sztuka, dawna niech będzie wygnana”.

Ars antiqua obejmuje czas od około 1230 do 1325 roku, a jej głównym ośrodkiem był Paryż. To właśnie tam rozwijały się nowe formy muzyczne, takie jak motet, hoquetus i rondeau, w ramach coraz bardziej precyzyjnej notacji menzuralnej (ars cantus mensurabilis).

Charakterystyczną cechą tego okresu było naukowe podejście do polifonii. Kompozytorzy i teoretycy muzyki poszukiwali nowych rozwiązań rytmicznych, odchodząc od modalnej rytmiki szkoły Notre Dame, którą uznawano później za zbyt ubogą i monotonną. Dążono do wprowadzenia nowych systemów organizacji rytmicznej, które początkowo istniały jako koncepcje teoretyczne, a następnie znajdowały zastosowanie w praktyce wykonawczej.

W muzyce tego okresu szczególną rolę odgrywały złożone figuracje i coraz bardziej niezależne prowadzenie głosów, co nadało twórczości nazwę musica figurativa – muzyka figuralna.

Do znanych twórców ars antiqua należeli Leoninus Magister, Perotinus Magnus, Franko z Kolonii, Petrus de Cruce, Johannes de Garlandia oraz Johannes de Grocheo. Kompozytorzy ci uprawiali przede wszystkim gatunki polifoniczne, jak organumOrganumorganum, conductusConductusconductus i motetMotetmotet.

Organum w epoce ars antiqua

Mistrzami organumOrganumorganum byli główni przedstawiciele epoki ars antiqua: Leoninus Magister i Perotinus Magnus. Leoninus zasłynął jako autor „Magnus Liber Organi” („Wielkiej Księgi Organum”) na cały rok liturgiczny. Księga, zawierająca około 100 dwugłosowych organum, spisana została w latach 1160–1180. „Magnus Liber Organi” to pierwszy znany w dziejach muzyki tak obszerny zbiór dzieł przypisany jednemu autorowi.

„Magnus Liber Organi” została przerobiona przez ucznia Leoninusa – Perotinusa. Dwugłosowe organum rozbudował on do trzech głosów; włączył także dwa organa czterogłosowe: „Viderunt omnes” („Ujrzeli wszyscy”) i „Sederunt principes” („Zasiedzieli książęta”). Pierwsze z nich uświetniło uroczystości Bożego Narodzenia w Notre Dame w 1198 r., drugie odśpiewano rok później, w uroczystość św. Szczepana (27 grudnia 1199 r.).

Zarówno u Leoninusa jak i Perotinusa melodia chorałowa (vox principalis) organum występuje – zgodnie z tradycją – w głosie dolnym. Głos wyższy w dwugłosowych organum Leoninusa nazywa się duplum. W trzygłosowych organum Perotinusa głosy wyższe określa się odpowiednio jako duplum i triplum, zaś w konstrukcjach czterogłosowych jako duplum, triplum i quadrumplum (mamy więc schemat: vox principalis, duplum, triplum, quadrumplum).

Organa Leoninusa i Perotinusa utrzymane były w rytmice modalnejRytmika modalnarytmice modalnej wykorzystującej dwie podstawowe wartości: długa (longa) i krótka (brevis). Rytmika ta bazowała na sześciu schematach wywiedzionych z antycznych stóp poetyckich:

• trochej (długa, krótka) _u

• jamb (krótka, długa) u_

• daktyl (długa, krótka, krótka) _uu

• anapest (krótka, krótka, długa) uu_

• spondej (długa, długa, długa) _ _ _

• trybrach (krótka, krótka, krótka) uuu

Viderunt omnes to chorał gregoriański oparty na Psalmie 98, tradycyjnie wykonywany jako graduał podczas mszy w Boże Narodzenie oraz historycznie także w jego oktawie. Dwa z jego najsłynniejszych opracowań należą do najwcześniejszych przykładów polifonii autorstwa Léonina i Pérotina, kompozytorów związanych ze szkołą Notre Dame; ich organum wzbogaca gregoriańską melodię o rozbudowany, ozdobny kontrapunkt w głosach solowych, podczas gdy główną linię chorału wykonuje chór w niezmienionej formie.Tekst, zaczerpnięty z Psalmu, głosi objawienie się zbawienia Bożego wobec narodów i opiekę Boga nad światem, co w kontekście muzycznym symbolizuje jedność i współbrzmienie, jaką kompozycja ta reprezentuje.

Ilustracja przedstawia zapis chorałowy.

R99Z593R4C34A1

Fotografia przedstawia Zapis muzyczny chorału gregoriańskiego „Viderunt omnes”.

Utwór Sederunt principes Perotinusa Magnusa reprezentuje styl ars antiqua i opiera się na wyraźnie wyeksponowanym głosie tenorowym, który prowadzi długie, rozciągnięte dźwięki zaczerpnięte z melodii chorałowej. Tenor stanowi stabilny fundament całej konstrukcji brzmieniowej, tworząc podstawę, nad którą rozwijają się wyższe partie wokalne. Na tym statycznym tle trzy górne głosy splatają się w gęstą, misternie utkaną strukturę dźwiękową. Ich linie melodyczne poruszają się z dużą swobodą, tworząc bogatą fakturę polifoniczną. Charakterystyczna jest wyraźna rytmiczna organizacja oraz kontrapunktyczna złożoność, wynikająca z precyzyjnego zestawiania niezależnych melodii. Brzmienie utworu buduje wrażenie monumentalności i architektonicznego ładu, typowego dla twórczości Pérotina i szkoły Notre Dame. Całość ukazuje dojrzałą formę wczesnej polifonii, w której napięcie między statycznym tenorem a ruchliwymi głosami wyższymi stanowi istotę muzycznego wyrazu.

Conductus i motet w epoce ars antiqua

Motety z Kodeksu z Montpellier (XIII w.) często zawierają wielotekstowość, czyli jednoczesne wykonywanie kilku różnych tekstów w różnych językach, np. łacinie i starofrancuskim, co tworzy niezwykły efekt narracyjnej i dźwiękowej złożoności. Zapisane są w menzuralnej notacji precyzyjnej rytmicznie, co pozwalało na skomplikowane układy rytmiczne i było przełomem w historii muzyki zachodniej. Kodeks zawiera motety zarówno sakralne, jak i świeckie, a niektóre z nich opierają się na wcześniejszych melodiach gregoriańskich, które są rozwijane i ornamentowane w wyższych głosach.

R1SSJXDBAAZV61

Fotografia przedstawia motet z „Kodeksu z Montpellier”, XIII w.

Chętnie uprawiany przez kompozytorów epoki ars antiqua był też conductusConductusconductus (kondukt) – nowo powstały gatunek muzyki religijnej przypominający zwrotkową pieśń o prostej, nieraz tanecznej rytmice (z tego powodu z czasem stał się on także utworem świeckim). Conductus wykonywano przed czytaniem Pisma Świętego, mając na celu wprowadzenie słuchających w tematykę danego tekstu (stąd nazwa od łac. conducto – wprowadzam). Stanowił on pierwszy gatunek, w którym wszystkie głosy pochodziły z inwencji kompozytora. Mógł on wykorzystywać cantus firmusCantus firmuscantus firmus religijny lub świecki i posiadać jeden lub wiele głosów (w przypadku wielu głosów często utrzymany był w fakturze nota contra notamNota contra notamnota contra notam).

W epoce ars antiqua narodził się też inny gatunek – motet. Powstał on w wyniku dodawania tekstu do melizmatuMelizmatmelizmatu. Początkowo mianem motetus (fr. le mot – słowo) oznaczano tylko pojedynczy głos z dodanym, nowym tekstem. Z czasem utekstowione fragmenty rozrastały się, stając się osobnym utworem – motetem.

Wczesny motetMotetmotet z początku XIII w. cechował się dość prostą konstrukcją. Był gatunkiem wielogłosowym (najczęściej trzygłosowym), utrzymanym w rytmice modalnej. Najniższy z głosów (zwany tenorem lub cantus firmus), często wykonywany instrumentalnie, brany był z chorału lub muzyki świeckiej. Bazował on na najdłuższych wartościach rytmicznych. Nieco drobniejsze wartości wykorzystywał głos środkowy (motetus), zaś najbardziej ruchliwy był głos górny (triplum). Motet od swych narodzin był gatunkiem politekstowym (każdy z głosów posiadał inny tekst), z czasem nawet polijęzykowym (głosy operowały słowem w różnnych językach, głównie łacińskim i francuskim). W kompozycji mogły łączyć się teksty religijne i świeckie.

Za chwilę wysłuchacie czterogłosowego anonimowego motetuMotetmotetu epoki ars antiqua Plus bele que flors, pochodzącego ze znanego zbioru francuskiej muzyki polifonicznej XIII w., zwanego Kodeksem z Montpellier. 

Motet Plus bele que flors wyróżnia się wyrazistą organizacją rytmiczną opartą na zróżnicowanych schematach modalnych, które nadają mu charakterystyczny puls i wewnętrzną energię. Zastosowanie rytmiki modusa kształtuje przejrzystą, a zarazem dynamiczną strukturę metryczną, dzięki której utwór zyskuje lekkość i taneczny charakter. Regularne, powtarzalne wzorce rytmiczne porządkują przebieg muzyczny, jednocześnie podkreślając żywą ekspresję poszczególnych głosów. Bogactwo rytmiczne stanowi tu jeden z najważniejszych elementów wyrazu, decydując o atrakcyjności i świeżości brzmienia. Całość tworzy spójną, pulsującą fakturę, typową dla motetu epoki ars antiqua.

Ars nova

Philippe de Champaigne, czołowy przedstawiciel francuskiego baroku, znany był z mistrzowskich portretów oddających godność i charakter modeli.
Philippe de Vitry, ukazany na portrecie, był wybitnym kompozytorem i teoretykiem XIV wieku, twórcą pojęcia ars nova, które zrewolucjonizowało rytmikę i notację muzyczną swojej epoki.

RaFxwT2whItz01

Ilustracja przedstawia portret mężczyzny - Philippe de Vitry. Mężczyzna w średnim wieku, z dłuższymi, prostymi włosami. Wyraz twarzy spokojny, lekko uśmiechnięty. Ma delikatny wąsik i bródkę. Ubrany jest w szkolę z dużym białym kołnierzem oraz czarny płaszcz z widocznymi guzikami.

Na początku XIV w. dzieła paryskich twórców, jeszcze niedawno wręcz rewolucyjne, uznano za przeżytek. Nastała nowa epoka – ars nova, której nazwa przejęta została z traktatu kompozytora i teoretyka muzyki Philippe’a de Vitry z 1320 r. o tym samym tytule.

Ars nova to termin określający sztukę francuską i włoską, związaną z rozwojem polifonii w latach 1315–1400. W odniesieniu do muzyki włoskiej tego czasu częściej stosuje się jednak określenie trecento (czyli lata tysiąc trzysetne, a więc XIV w.).

W nowym muzycznym stylu muzyka świecka nabrała znaczenia równorzędnego muzyce religijnej. Pojawiły się zupełnie nowe gatunki, jak madrygałMadrygałmadrygał (wielogłosowa pieśń świecka w języku włoskim, bardzo często poświęcona tematyce miłosnej), caccia (wielogłosowa pieśń świecka w języku włoskim opowiadająca o polowaniu i życiu na wsi) czy virelai (jednogłosowa lub wielogłosowa francuska pieśń o ściśle określonej budowie; jej odpowiednikiem była włoska ballata). Zauważalny był dalszy, intensywny rozwój polifonii; na nowo rozważano pojęcia dysonansu i konsonansu.

Istotnym zjawiskiem, które można było dostrzec już pod koniec XIII w., było wprowadzenie nowego systemu rytmicznego – rytmiki menzuralnej. Coraz intensywniejszy rozwój wielogłosowości sprawiał, że oparta na sześciu schematach rytmika modalnaRytmika modalnarytmika modalna przestała wystarczać kompozytorom. Nowo wprowadzona rytmika menzuralnaRytmika menzuralnarytmika menzuralna dopuszczała większe urozmaicenie rozkładu akcentów muzycznych i pozwalała na dokładniejsze określenie czasu trwania dźwięków. Dodanie nowych wartości rytmicznych (jak fusa, semifusa, minima, semiminima, semilonga, semibrevis) i ich wyraźne sprecyzowanie, zwiększyło samodzielność każdego z głosów, co z kolei przyczyniło się do dalszego rozwoju polifonii.

Najważniejszymi przedstawicielami epoki ars nova byli pochodzący z Francji Philippe de Vitry i Guillaume de Machault oraz urodzeni we Włoszech Jacopo da Bologna i Marchettus z Padwy.

Najdoskonalszą postać epoka ars nova uzyskała w twórczości Guillaume’a de Machaulta. Zasłynął on głównie jako kompozytor muzyki świeckiej, nawiązującej do ideologii trubadurów i truwerów, sławiącej miłość dworską i rycerskie obyczaje. Do tego nurtu należą jego 33 virelai (w większości przeznaczone na głos z improwizowanym akompaniamentem) czy ballaty (na głos solowy i dwu- lub trzygłosowy akompaniament). Machault tworzył także mistrzowskie dzieła religijne, z których uwagę zwraca msza Notre Dame – najstarszy zachowany do naszych czasów cykl mszalny skomponowany przez jednego twórcę.

Kyrie z Messe de Notre Dame Guillaume’a de Machauta ukazuje dojrzały styl ars nova w pełni rozwiniętej, czterogłosowej polifonii. Poszczególne głosy prowadzone są w ścisłych relacjach kontrapunktycznych, tworząc subtelny dialog melodyczny, w którym żadna linia nie dominuje, lecz każda zachowuje własną wyrazistość. Faktura pozostaje przejrzysta i zrównoważona mimo znacznego stopnia złożoności, a brzmienie całości odznacza się wewnętrzną harmonią i architektonicznym ładem. Istotnym elementem konstrukcji są zróżnicowane rytmicznie partie tenorów, oparte na technice izorytmii. Powtarzalne schematy rytmiczne (talea) oraz melodyczne (color) organizują przebieg muzyczny, nadając mu wyraźny puls i strukturalną spójność. Dzięki temu utwór łączy kunsztowną, wielowarstwową fakturę z logicznym porządkiem formalnym, stanowiąc jedno z najważniejszych osiągnięć muzyki XIV wieku.

Motet w epoce ars nova

Guillaume de Machaut, genialny poeta i kompozytor XIV wieku, przez lata pełnił funkcję sekretarza króla Czech Jana Luksemburskiego, towarzysząc mu w podróżach i wyprawach. Jego twórczość łączy wpływy duchowości i ideałów rycerskich, a po śmierci monarchy Machaut osiadł w Reims jako kanonik, tworząc swoje najważniejsze dzieła.

Rt7OoPLX81lLX1

Fotografia przedstawia Guillaume de Machaut - francuski kompozytor i poeta. Główny reprezentant średniowiecznego stylu muzycznego Ars nova. Mężczyzna siedzi i czyta/przegląda książkę. Ubrany jest w niebieski szaty, na głowie ma zawiniętą czarną szatę.

Uprawiany w epoce ars antiqua motetMotetmotet nie został zapomniany w kolejnym stuleciu. Od połowy XIII w. zyskiwał coraz większą popularność, stając się reprezentacyjną formą średniowiecza.

Motet czternastowieczny, nazywany motetem izorytmicznymIzorytmiaizorytmicznym, cechował się zdecydowanie większym skomplikowaniem niż trzynastowieczny. Jego fundamentem był krótki cytat z melodii chorałowej, umieszczony w najniższym głosie. Głos ten urytmizowywano za pomocą wielokrotnie powtarzanego wzoru rytmicznego, nazywanego talea. Powtarzalność schematu określała przebieg utworu, którego podstawą niezaprzeczalnie stawał się teraz rytm. Zauważalne było duże rozdrobnienie wartości rytmicznych; w kulminacji często następowało dodatkowe przyspieszenie i maksymalne skrócenie wartości. W wielu motetach poza schematami rytmicznymi pojawiały się też melodyczne, zwane color.

Na grunt motetu czternastowiecznego wprowadzono także technikę hoquetusuHoquetushoquetusu (fr. hoquet – czkawka), polegającą na śpiewie naprzemiennym: podczas śpiewu jednego z głosów, drugi wykonywał pauzy i odwrotnie. W wyniku tego zabiegu dochodziło do ciągłej zmiany głosów, zaś linia melodyczna rozdzielana została na krótkie motywy, a nawet pojedyncze dźwięki.

Najniższy głos w motecieMotetmotecie izorytmicznym określano – podobnie jak w motecie trzynastowiecznym – jako tenor. Głos środkowy nazywano kontratenorem, zaś najwyższy – motetusem.

Motet izorytmiczny, z równoczesnym brzmieniem głosów z różnymi tekstami (często w odmiennych językach) i rozdrobnioną rytmiką (opierającą się na powtarzalnych schematach i stanowiącą fragment pewnego continuum) traktowany był przez słuchaczy jako rozrywka intelektualistów. Treść utworu docierała do nich bowiem dopiero po wielokrotnym wykonaniu. Gatunek ten, podobnie jak cała sztuka epoki ars nova, został więc ostro skrytykowany przez papieża Jana XXII. W bulli z 1323 r. nakazywał on pielęgnować śpiewy chorałowe, organum i motet trzynastowieczny.

Najbardziej kunsztowne motety izorytmiczne odnaleźć można w twórczości Guillame’a de Machaulta. Spośród 23 skomponowanych przez niego motetów tylko trzy nie wyzyskują izorytmii.

Motet Quant en moy Guillaume’a de Machauta ukazuje charakterystyczną dla ars nova wielotekstowość – poszczególne głosy prowadzą odrębne teksty jednocześnie, tworząc złożoną, wielowarstwową narrację polifoniczną. Konstrukcję utworu porządkuje izorytmiczny tenor, którego powtarzalne schematy rytmiczne i melodyczne stabilizują całość, kontrastując ze swobodniejszymi liniami głosów górnych. W tej interpretacji motetu Quant en moy wyraźnie wyodrębniona zostaje linia melodyczna prowadzona przez głosy żeńskie z pełnym tekstem, podczas gdy głosy męskie realizują partię tenorową na wokalizie, podkreślając jej konstrukcyjną i stabilizującą funkcję. Kontrast między wyrazistą warstwą tekstową a brzmieniowym, samogłoskowym tłem uwydatnia architektoniczny charakter kompozycji Machauta.

Nowa kontra stara

Choć dziś trudno byłoby wyraźnie oddzielić „nową” sztukę od „starej”, w XIV wieku różnice pomiędzy nowymi tendencjami a wcześniejszą konwencją były na tyle istotne, że świadomie je sobie przeciwstawiano.

Epoka ta przypada na czas wielkich przemian społecznych i kulturowych. Zmierzch rycerskiego świata i rozwój miast, epidemia dżumy (tzw. czarna śmierć), która w połowie XIV wieku zdziesiątkowała ludność Europy, a także kryzys Kościoła (rozłam między papiestwem awiniońskim a rzymskim) tworzyły nowe tło dla rozwoju sztuki. Średniowieczny, scholastyczny obraz świata ustępuje miejsca mistyce i indywidualnej refleksji, co miało znaczny wpływ także na muzykę.

Muzyka ars nova zyskuje rangę sztuki wysokiej – intelektualnej i elitarnej, którą tworzą wybitne jednostki o dużym potencjale twórczym. To epoka wielkich osobowości nie tylko w muzyce, ale i w literaturze (Petrarka, Dante, Boccaccio, Chaucer) oraz w sztuce – Giotto rewolucjonizuje malarstwo, przekraczając dawne techniki i konwencje.

Obok twórców francuskich, ważną rolę zaczynają odgrywać kompozytorzy włoscy, rozwijający charakterystyczny dolce stile nuovo (słodki nowy styl). Do najważniejszych przedstawicieli ars nova należą: we Francji: Guillaume de Machaut, Philippe de Vitry, Johannes de Muris;we Włoszech: Francesco Landino, a później Johannes Ciconia.

Średniowiecze obejmuje okres od V do XV wieku, obejmując ważne wydarzenia historyczne, takie jak upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego i odkrycia geograficzne, które tworzyły tło dla rozwoju kultury i muzyki. W ostatnich stuleciach tej epoki wykształciły się dwa kluczowe style muzyczne: ars antiqua i ars nova, różniące się podejściem do polifonii i rytmiki. Paryż w XIII wieku, z katedrą Notre Dame, stał się głównym ośrodkiem muzyki europejskiej, przyciągając kompozytorów i teoretyków, którzy tworzyli szkołę Notre Dame. Ars antiqua charakteryzowała się naukowym podejściem do polifonii, rozwijaniem niezależnych głosów, rytmiką modalną oraz gatunkami takimi jak organum, motet i conductus. Leoninus i Perotinus rozwinęli dwugłosowe organum do trzech i czterech głosów, tworząc monumentalne kompozycje liturgiczne, w których tenor opierał się na melodii chorałowej, a głosy wyższe splatały się w bogatej fakturze kontrapunktycznej. Motety i conductus epoki ars antiqua wykorzystywały wielotekstowość, precyzyjną notację menzuralną i zróżnicowane schematy rytmiczne, co nadawało utworom żywą ekspresję i złożoność formalną. Ars nova, rozwinięta na początku XIV wieku przez Philippe’a de Vitry i Guillaume’a de Machauta, wprowadziła nowe systemy rytmiczne, izorytmię oraz pełniejszą niezależność głosów, łącząc muzykę świecką z religijną. Machaut w mistrzowski sposób rozwijał zarówno muzykę świecką, jak i religijną, czego przykładem jest jego Messe de Notre Dame oraz motety izorytmiczne, w których tenor organizuje strukturę utworu, a głosy wyższe prowadzą odrębne linie melodyczne i tekstowe. Epoka ta odzwierciedlała przemiany społeczne i kulturowe XIV wieku, rozwój miast, kryzys Kościoła oraz indywidualną refleksję, a jej twórczość muzyczna łączyła kunszt kontrapunktyczny z bogactwem rytmicznym i formalnym, stając się sztuką intelektualną i elitarną.

D. Gwizdalanka, Historia muzyki 1. Podręcznik dla szkół muzycznych, PWM Edition, Kraków 2006

J. Chomiński, K. Wilkowska‑Chomińska, Historia muzyki cz. I, PWM, Kraków 1989

B. Schaeffer, Dzieje muzyki, WSiP 1983

encyklopedia.pwn.