księga zawierająca zbiór antyfon.

w architekturze (gł. sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiterium lub nawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości.

profilowane lub ornamentowane czoło arkady, element dekoracyjny, pokrywający krzywiznę konstrukcyjnego łuku.

w architekturze chrześcijańskiej, kościół wielonawowy, o nawie środkowej wyższej od bocznych (przeciwieństwo kościoła halowego). W zależności od przekroju poprzecznego rozróżnia się: - bazylikę właściwą, o nawach krytych odrębnie i nawie środkowej oświetlonej najczęściej przez okna ponad dachami naw bocznych; pseudobazylikę, o nawach krytych wspólnym dachem dwuspadowym i nawie środkowej oświetlonej pośrednio poprzez nawy boczne.

wczesny rodzaj notacji muzycznej, wywodzący się z neumatyki, w którym znaki graficzne umieszczane nad tekstem utworu wskazują ogólny zarys melodii, akcenty i artykulację, lecz nie precyzują rytmu ani dokładnej wysokości dźwięków.

najniższy nadziemny człon budowli lub poszczególnych elementów architektury (np. kolumny, filaru, portalu), stanowiący ich podstawę konstrukcyjną albo wyłącznie wizualną.

system zapisu muzyki, w którym wysokość dźwięku jest określana przez pionowe rozmieszczenie znaków (neum) względem linii lub przestrzeni, co pozwala dokładnie wskazać interwały między dźwiękami i precyzyjnie odwzorować melodie, np. chorałowe.

szereg 7 dźwięków utworzony przez sprowadzenie do jednej oktawy 7 kolejnych kwint; np. skala durowa lub molowa naturalna.

discantus to średniowieczna technika polifoniczna rozwijana m.in. w szkołach St. Martial i Notre‑Dame (XI–XII w.), polegająca na prowadzeniu głosów w podobnych wartościach rytmicznych, z wyraźną rytmizacją opartą na stopach metrycznych, zarówno w układach sylabicznych, jak i melizmatycznych. Z czasem termin ten zaczął oznaczać ogólnie kontrapunkt (XIV w.), a w XV‑wiecznej Anglii także dwugłos w równoległych tercjach lub sekstach; współcześnie „dyszkant” to również określenie najwyższego głosu.

(łac. episema – „znak wydłużenia”) to drobne znaki graficzne dodawane do neum w rękopisach chorałowych, wskazujące naczególne zaakcentowanie lub lekkie wydłużenie danego dźwięku albo grupy dźwięków.

W semiologii gregoriańskiej, rozwiniętej przez Eugène’a Cardine’a na podstawie rękopisów z Laon, Sankt Gallen, Einsiedeln i Bambergu, epizemy są traktowane jako ważne znaki ekspresji i retoryki słowa, a nie jako mechaniczne oznaczenia metryczne. Pokazują one, że rytm chorału nie był równy i schematyczny, lecz elastyczny, podporządkowany tekstowi i jego znaczeniu – zgodnie z zasadą, że chorał jest „żywą modlitwą”, w której rytm wypływa ze słowa.

pinakiel, sterczyna, charakterystyczny dla gotyku dekoracyjny element architektoniczny w postaci wysmukłej kamiennej sterczyny, zwykle o czworobocznym trzonie, z rytmicznymi szeregami  żabek wzdłuż krawędzi i kwiatonem na szczycie.

w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp.

kapitel, górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi.

w liturgii katolickiej część mszy czytana lub śpiewana między lekcją a ewangelią; też księga chorału gregoriańskiego obejmująca śpiewy mszalne całego roku kościelnego.

[gr. héteros ‘inny’, phōnḗ ‘dźwięk’], muz. technika polegająca na jednoczesnym wykonywaniu melodii (przez jeden głos lub instrument) oraz jej wariantów (przez inne), zwykle z zastosowaniem środków ornamentalnych (h. wariacyjna).

w prawie kanonicznym Kościoła katolickiego szczególne zezwolenie lub przywilej nadawany przez władzę kościelną (papieża, biskupa), pozwalający na odstąpienie od ogólnie obowiązujących przepisów. Może dotyczyć kwestii liturgicznych (np. Msza Trydencka) lub dyspensy w sprawach małżeńskich.

budowla sakralna, w której wszystkie nawy mają jednakową wysokość, a nawa gł., pozbawiona okien, oświetlona jest za pośrednictwem naw bocznych.

dekoracyjny element w kształcie dwu- lub czteroramiennego pęku kwiatów czy liści, ułożonego w jednej albo kilku kondygnacjach; wykonywany głównie z kamienia; wieńczył hełmy wież, szczyty, wimpergi, pinakle itp., stanowiąc charakterystyczny motyw architektury gotyckiej.

pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjną; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

gotycka dekoracja z wąskich kamiennych prętów (lasek) o różnych profilach; niekiedy łączone łukami i arkadami, przybierały formę maswerku; szczególnie charakterystyczne dla sztuki późnogotyckiej; stosowano do zdobienia pól elewacji, obramień otworów lub do pionowego podziału otworów okiennych, pól wimperg.

element konstrukcyjny lub dekoracyjny, zakrzywiony i podparty na obu końcach. Łuki dekoracyjne występują głównie na tle murów i są wykonywane w stiuku lub tynku. Łuki konstrukcyjne stosuje się w sklepieniach, do przykrywania wszelkiego typu otworów, jako przęsła mostów, wiaduktów itp.

dekoracja arch. charakterystyczna dla sztuki gotyckiej;  składał się z elementów geometrycznych. (laskowań, kół, odcinków koła, stylizowanych trój- i czteroliści, rybich pęcherzy) wykonanych w kamieniu i cegle; maswerk stosowano do wypełniania głównie ażurowych otworów okiennych, rozet, przeźroczy, wimperg, balustrad i in. elementów arch.; niekiedy także pólścienny (zw. ślepym.).

[gr. monachós ‘samotny’, ‘jedyny’, ‘ten, który ma serce niepodzielne’], życie monastyczne, zjawisko kulturowo‑religijne., pierwotna forma życia chrześcijańskich wspólnot zakonnych, zapoczątkowana III–IV w. (anachoreci, cenobici, eremici), pozwalająca osiągnąć wewn. doskonałość, wolną od pokus codzienności.

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby naw rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawą główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumny, filary), oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina nawę główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego).

[łac., ‘nuta przeciw nucie’], rodzaj techniki kontrapunktycznej; tzw. pierwszy gatunek kontrapunktu, polegający na prowadzeniu głosów w takich samych wartościach rytmicznych.

przełożony opactwa, klasztoru męskiego w niektórych starych zakonach.

wczesna, dwugłosowa forma polifoniczna (XII‑XIII w., szkoła Notre Dame), w której tenor (vox principalis) wykonuje melodię chorału w długich, przeciąganych nutach, podczas gdy wyższy, ozdobny głos (vox organalis) śpiewa nad nim melizmatyczne, improwizowane linie. Charakteryzuje się brakiem wyraźnego rytmu w tenora i swobodnym ruchem głosów, różniąc się od ściślejszego stylu dyskantowego. .

powierzchnia wewnętrzna muru ujmującego otwór okienny, drzwiowy itp.

związane z praktyką religijną i inspirowane liturgią, lecz nienależące do oficjalnego, obowiązującego obrzędu Kościoła (np. pieśni wykonywane obok liturgii lub poza nią). 

sterczyna, charakterystyczny dla gotyku dekoracyjny element architektoniczny w postaci wysmukłej kamiennej sterczyny, zwykle o czworobocznym trzonie, z rytmicznymi szeregami  żabek wzdłuż krawędzi i kwiatonem na szczycie.

ozdobne obramienie otworu wejściowego, na które składają się elementy architektoniczne i rzeźbiarskie.

pionowy element konstrukcyjny w formie prostego lub uskokowego filara przyściennego o ściętej pochyło górnej części. Przypora wzmacnia ściany budynku lub wolnostojącego muru oraz przenosi część ciężaru sklepień na fundament; podstawowy element konstrukcji filarowo‑skarpowej (przyporowy system).

w średniowiecznej architekturze sakralnej duży kolisty otwór okienny w szczytach lub nad portalami, wypełniony bogatą dekoracją w układzie koncentrycznym (maswerk, witraż); charakterystyczny zwłaszcza dla głównej fasady świątyni.

nauka sytuująca się na pograniczu różnych dziedzin wiedzy (językoznawstwa, filozofii, psychologii itp.), której przedmiotem zainteresowania są znaki, systemy znakowe, ich cechy oraz funkcje.

pionowy element konstrukcyjny w formie prostego lub uskokowego filara przyściennego o ściętej pochyło górnej części. Przypora wzmacnia ściany budynku lub wolnostojącego muru oraz przenosi część ciężaru sklepień na fundament; podstawowy element konstrukcji filarowo‑skarpowej (przyporowy system).

konstrukcja budowlana wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły, o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku.

pionowy, wieńczący element dekoracji arch., np. pinakiel, mały obelisk itp.

przekonanie, że Bóg jest przyczyną, ośrodkiem i ostatecznym celem wszystkiego, co istnieje; w teologii chrześcijańskiej — zasada strukturalna, akcentująca merytoryczne pierwszeństwo zagadnień dotyczących bezpośrednio Boga.

w kościołach romańskich i gotyckich rząd trójdzielnych ślepych arkadek lub galeria mieszcząca się w grubości muru i otwierająca się do wnętrza rzędem przeprutych arkadek; 2) trójdzielne arkadowe okno lub przezrocze.

wstawki melodyczne dodawane wraz z nowym tekstem do melodii chorałowej, gł. w formie sylabicznej, rzadziej w postaci melizmatu; tropy dialogowane (XII w.), tzn. wstawki tekstowe pisane w formie dialogu, wpłynęły na rozwój dramatu liturgicznego.

wewnętrzne pole trójkątnego frontonu, gładkie lub wypełnione rzeźbą, stosowane w architekturze klasycznej i budowlach nowożytnych; 2) w architekturze romańskiej i gotyckiej półokrągłe lub ostrołukowe pole w górnej części portalu nad nadprożem, zdobione reliefem.

masywny i wysoki filar wbudowany w zewnętrzną ścianę nawy bocznej bazylikowych kościołów gotyckich; element systemu przyporowego przejmujący siły skośne z węzłów sklepień nawy głównej, które przenoszone są za pośrednictwem łęków przyporowych nad dachami naw bocznych.

kompozycja wykonana z barwnego szkła okiennego, złożona z kawałków szkła łączonych ramkami ołowianymi (zw. dwutówkami) i osadzanych między żelaznymi sztabami, dzielącymi je na kwatery, stanowi wypełnienie otworu okiennego.

pole pomiędzy żebrami w sklepieniu żebrowym.

klucz, środkowy, szczytowy  kliniec łuku lub niektórych typów sklepień, wyróżniający się kształtem, wielkością i dekor. opracowaniem; może być wykonany z kamienia, cegły, rzadziej z drewna (wtedy zwykle pełni funkcję wyłącznie dekoracyjną).

łuk podsklepienny z ciosów kamiennych lub profilowanej cegły, wzmacniający sklepienie i akcentujący dekoracyjne linie przenikania się pól sklepiennych.