Instrumentalna muzyka średniowiecza

Średniowiecze jest epoką kojarzoną raczej z wokalnymi kompozycjami kościelnymi. Pomimo popularności chorału gregoriańskiegoChorał gregoriańskichorału gregoriańskiego, wykonywano także instrumentalną muzykę świecką. Wędrowni muzycy, m. in. trubadurzyTrubadurzytrubadurzy, truwerzyTruwerzytruwerzy, minnesingerzyMinnesingerzyminnesingerzy, bardowieBardbardowie, minstrelowieMinstrelminstrelowie przybywali do miast i wykonywali swoje utwory, które przekazywane były najczęściej drogą werbalną, ponieważ nie istniał jeszcze zapis nutowy. Do wykonywania swoich dzieł wykorzystywali instrumenty muzyczne, z których wiele zostało zapomnianych, dlatego cały czas prowadzone są prace archeologiczne, mające na celu ich rekonstrukcję.

Utwór Lo ferm voler qu'el cor m'intra Arnauta Daniela w wykonaniu Thomasa Binkleya, jest napisany w języku prowansalskim, typowym dla trubadurów. Charakteryzuje się subtelnymi melodiami, które oddają emocjonalność i ekspresję miłosnej poezji. Istotny jest także sposób artykulacji i frazowania, które podkreślają rytmiczną strukturę utworu charakterystyczną dla średniowiecznej muzyki dworskiej.

Instrumentarium średniowiecza

Instrumentarium średniowiecza jest ubogie ze względu na w niewielkim stopniu rozwiniętą muzykę instrumentalną i wiodącą rolę muzyki wokalnej. Spowodowane to było postrzeganiem muzyki jako sfery sacrum, która wyrażana może być wyłącznie wokalnie. Muzyka wokalno‑instrumentalna i instrumentalna gościła za to na dworach królewskich, jarmarkach i uroczystościach, podczas których tańczono. Na wsiach miejscowi muzykanci umilali czas po pracy oraz grali na lokalnych i domowych uroczystościach (np. podczas ślubów). Instrumenty średniowieczne udoskonalane były w kolejnych epokach, a na ich podstawie powstały m. in. skrzypce, obój, fagot.

Szałamaja jest drewnianym instrumentem dętym, należącym do grupy aerofonówAerofonaerofonów dwustroikowych. Powstała prawdopodobnie ok. XIII wieku we Francji. Używano jej od średniowiecza do XVIII wieku, w którym została wyparta przez powstały na jej podstawie obój. Podobne instrumenty wykorzystywane były w innych kulturach: greckiej (aulos), perskiej (surma), czy ormiańskiej (duduk). Większe odmiany tego instrumentu nazywane były pomortem.

Posłuchaj brzmienia szałamai, zwróć uwagę na barwę.

Pod grafiką znajdziesz dodatkowe informacje.

Fidel jest instrumentem należącym do grupy chordofonówChordofonchordofonów smyczkowych. Zazwyczaj posiadała pięć strun, z czego cztery umieszczone były na gryfie instrumentu, a piąta znajdowała się na jego boku i nazywana była struną burdonowąBurdonburdonową. Używana była głównie w muzyce ludowej. Na jej podstawie powstały skrzypce, które całkowicie ją wyparły. Gra na instrumencie nie przypominała znanej dzisiaj techniki skrzypcowej, ponieważ instrument umiejscowiony był na ramieniu muzyka, a nie pod jego podbródkiem.

Brzmienie charakteryzuje się ciepłą, lekko matową barwą oraz subtelną, naturalną wibracją dźwięku. Wyposażona w struny jelitowe, wydobywa dźwięk za pomocą smyczka, co nadaje jej miękkość i śpiewność zbliżoną do ludzkiego głosu. Pudło rezonansowe, o prostej, historycznej konstrukcji, wzmacnia i pogłębia brzmienie, tworząc delikatny, lecz wyraźny rezonans. Instrument umożliwia wykonywanie płynnych przejść między dźwiękami oraz bogatej ornamentyki, co wynika zarówno z jego budowy, jak i specyfiki techniki gry. Fidel płocka łączy w sobie surowość dawnego brzmienia z ekspresyjnymi możliwościami wykonawczymi, stanowiąc cenny przykład średniowiecznej kultury muzycznej.

Posłuchaj brzmienia fideli, zwróć uwagę na barwę.

Kornet jest instrumentem dętym blaszanym, jednak właściwie posiada cechy instrumentu dętego drewnianego, ponieważ ma otwory umożliwiające granie wszystkich dźwięków skali, lecz budowa ustnika jest typowa dla instrumentu dętego blaszanego. Korpus instrumentu może być prosty, lub zakrzywiony, posiada sześć otworów, najczęściej wykonany był z drewna. Technika gry była niezwykle trudna, wiązało to się z wąskim ustnikiem, który szybko męczył wargi muzyka, dlatego instrument ten wykorzystywany był przez profesjonalistów. Na terenach polskich nazywano ten instrument cynkiem.

Kornet, ma ciepłe, lekko matowe, a zarazem przenikliwe brzmienie, wyraźnie odróżniające go od jasnej i donośnej trąbki.

Posłuchaj brzmienia kornetów, zwróć uwagę na barwę.

Krzywuła jest podwójnostroikowym instrumentem dętym drewnianym. Inną nazwą instrumentu jest pochodzące z niemieckiego słowo krummhorn. Korpus przypomina drewnianą laskę, charakterystyczną częścią jest zagięcie przy jego zakończeniu. Instrument był niezwykle popularny w muzyce średniowiecznej i renesansowej.

Instrument ten posiada ograniczony zakres dźwięków, zazwyczaj obejmujący nieco ponad oktawę, co wpływa na jego specyficzne możliwości melodyczne. Ze względu na cylindryczny przewód powietrzny i zamknięty ustnik, krzywuła nie pozwala na bezpośredni kontakt ust z trzciną, co skutkuje ograniczoną kontrolą nad dynamiką i barwą dźwięku. Warto również zwrócić uwagę na charakterystyczny, szybki atak dźwięku oraz ograniczoną możliwość modulacji głośności, co sprawia, że instrument ten najlepiej sprawdza się w zespołach (consortach) złożonych z różnych rozmiarów krummhornów, tworząc unikalne, renesansowe brzmienie.

Krummhorn, znany w Polsce jako krzywuła, ma charakterystyczny, nosowy i brzęczący dźwięk, który przypomina brzmienie dud i wyróżnia się spośród innych instrumentów dętych drewnianych.

Posłuchaj krummhornu.

Lira korbowa jest instrumentem smyczkowym, pomimo, iż w technice gry nie występuje smyczek, lecz koło, które pociera struny podczas obrotu. Trzymana była na kolanach, posiadała od 3 do 6 strun. Muzyk obracał korbą, dzięki której energia przenosiła się na koło, które wprawiało strunę w ruch, natomiast aby skrócić jej długość używał drewnianych klawiszy, umiejscowionych na gryfie instrumentu. Instrument ten wykorzystywany jest czasami nawet we współczesnej muzyce.

Struny melodyczne pozwalają na grę melodii za pomocą klawiszy, natomiast struny burdonowe emitują stały, niski dźwięk, tworząc charakterystyczne tło harmoniczne. Szczególną uwagę warto poświęcić efektowi „brzęczenia”, uzyskiwanemu dzięki specjalnej budowie mostka struny trompetowej, który przy energicznym kręceniu korbą wprowadza dodatkowe drgania, nadając rytmiczny charakter utworom. Brzmienie liry korbowej bywa porównywane do dud lub średniowiecznych piszczałek, a jej dźwięk może być wykorzystywany zarówno w muzyce ludowej, jak i eksperymentalnej, co czyni ją instrumentem o szerokim spektrum zastosowań.

Instrument ten trafił do dziewiętnastowiecznej literatury i malarstwa jako atrybut natchnionego wieszcza Wernyhory.

Posłuchaj liry korbowej.

Średniowiecze kojarzone jest przede wszystkim z muzyką wokalną i chorałem gregoriańskim, jednak równolegle rozwijała się także świecka muzyka instrumentalna. Wędrowni muzycy, tacy jak trubadurzy, truwerzy czy minstrele, wykonywali swoje utwory na dworach, jarmarkach i podczas uroczystości, przekazując je głównie drogą ustną. Instrumentarium epoki było stosunkowo ubogie, co wynikało z dominującej roli muzyki sakralnej, ale odegrało istotną rolę w rozwoju późniejszych instrumentów. Do popularnych instrumentów należały m.in. szałamaja, fidel, kornet (cynk), krzywuła oraz lira korbowa, z których wiele stało się prototypami instrumentów nowożytnych. Ich brzmienie było zróżnicowane – od ciepłego i śpiewnego tonu fideli, przez przenikliwe brzmienie kornetu, po nosowy dźwięk krzywuły i burdonowe tło liry korbowej. Muzyka instrumentalna towarzyszyła życiu świeckiemu – tańcom, uroczystościom i codziennym spotkaniom, stanowiąc ważny element kultury dworskiej i ludowej. Dzisiejsze rekonstrukcje i badania archeologiczne pozwalają lepiej poznać brzmienie tych instrumentów oraz zrozumieć ich znaczenie w historii muzyki.

Chomiński J., Wilkowska‑Chomińska K., Historia muzyki, PWM, Warszawa 1989.

Drobner M., Instrumentoznawstwo i akustyka, PWM, Warszawa 1960.

https://encyklopedia.pwn.pl

https://sjp.pl