Przełom programowy w Symfonii fantastycznej Hectora Berlioza
W samym sednie
Muzyka francuska w epoce romantyzmu
W opozycji do romantycznej muzyki niemieckiej stała muzyka francuska. Za naturalne uznawano tam podporządkowanie muzyki słowu, stąd spośród wszystkich uprawianych gatunków największym uznaniem cieszyła się operaopera- pełna tańców i efektownych scen zbiorowych. W przeciwieństwie do romantycznej muzyki niemieckiej, we Francji nie przywiązywano wagi do skomplikowanych rygorów dyscypliny kompozytorskiej. Doceniano przede wszystkim różnorodność, kontrastowość i przepych, zwłaszcza w obsadzie i rozmiarach utworów. Warto pamiętać, iż XIX w. Paryż uchodził za kulturalną stolicę Europy- to tutaj młodzi twórcy przybywali, by pobierać nauki, poznawać artystyczne środowisko i rozwijać własne kariery (zrobili tak m.in. Fryderyk Chopin, Franciszek Liszt czy Ryszard Wagner).
Rys biograficzny Berlioza
Czołowym kompozytorem francuskim XIX wieku, uznawanym jednocześnie za najbardziej rewolucyjnego spośród wszystkich romantyków, był Hector Berlioz. Urodził się on w 1803 roku w La Côte‑Saint‑André koło Grenoble, zmarł w 1869 roku w Paryżu. Pomimo braku tradycyjnego wykształcenia muzycznego (grał na przeciętnym poziomie na flecie i gitarze), Berlioz został przyjęty do paryskiego konserwatorium muzycznego. Jego pierwszym znaczącym sukcesem było zdobycie w 1830 roku Nagrody Rzymskiej,Nagrody Rzymskiej, czyli stypendium na roczny pobyt w stolicy Włoch, za jedną ze swoich kantat. Z tego samego roku pochodzi też największe dzieło Berlioza, otwierające nowy rozdział w dziejach muzyki orkiestrowej – Symfonia fantastyczna. Podobnie jak kolejne utwory kompozytora (jego pierwsza opera Benvenuto Cellini czy Potępienie Fausta na głosy solowe, chór i orkiestrę), nie spotkała się ona w Paryżu z ciepłym przyjęciem. Kluczem otwierającym drogę do sławy okazała się podróż koncertowa po Niemczech. Kolejne utwory – oratoriumoratorium Dzieciństwo Chrystusa, opera Trojanie i uwertura Król Lear wreszcie zachwyciły paryską publiczność. Sukcesom kompozytorskim Berlioza towarzyszyły ciężkie przeżycia osobiste – śmierć drugiej żony i jedynego syna. Na rok przed śmiercią kompozytor odbył triumfalną podróż koncertową po Rosji. Został pochowany na cmentarzu Montmartre w Paryżu.
Hector Berlioz, jako człowiek szczególnie uwrażliwiony na barwę dźwięków i poszukujący nowych efektów brzmieniowych, przyczynił się do rozwoju techniki instrumentacyjnej. Jego Traktat o nowoczesnej instrumentacji i orkiestracji, wydany w 1844 roku, był podstawą wykształcenia wielu pokoleń kompozytorów.
Poza działalnością kompozytorską Berlioz zajmował się także krytyką muzyczną i organizacją koncertów (większość z nich stanowiły ogromne projekty muzyczne, angażujące setki wykonawców).
Cechy twórczości
Twórczość Hectora Berliozato przede wszystkim utworywokalno‑instrumentalne i programowe. Kompozytor inspirował się głównie romantyczną literaturą angielską (George Gordon Byron) i niemiecką (Johann Wolfgang von Goethe), a także dziełami dawniejszych pisarzy – Williama Shakespeareʼa czy nawet Wergiliusza. Wzorcem muzycznym dla Berliozabył ostatni z klasyków wiedeńskich, Ludwig van Beethoven. Francuski kompozytor rozwinął jego koncepcję muzyki dopełnionej słowem oraz skłonność do kompilacji różnych gatunków muzycznych w jednym dziele. Zapytany o swoje kompozytorskie credo, miał nawet powiedzieć:
Jestem crescendem Beethovena.
W twórczości Berlioza zauważyć można też silne inspiracje muzyką dramatyczną, o czym świadczy monumentalność obsady i rozmiarów dzieł, bogactwo kolorystyki, liczne kontrasty i chętnie stosowane efekty operowe.
Symfonia fantastyczna - dzieło przełomowe
Szczególne miejsce w twórczości Hectora Berlioza zajmuje muzyka symfoniczna. Do najważniejszych utworów z tego nurtu zaliczyć można Symfonię fantastyczną, symfonię koncertującą Harold w Italii, symfonię dramatyczną Romeo i Julia oraz Symfonię żałobno‑triumfalną.
Symfonia fantastyczna (podtytuł Epizod z życia artysty) z 1830 roku to pierwsza romantyczna symfonia programowa. Dzięki dołączonym do niej zapiskom Berlioza wiemy, że przedstawia ona miłosną obsesję na punkcie ukochanej, zwieńczoną wizją własnej egzekucji i sabatu czarownic. Symfonia wyłamuje się klasycznemu, czteroczęściowemu modelowi, składa się bowiem z pięciu ogniw: 1. Marzenia i namiętności, 2. Bal, 3. Scena na polach, 4. Marsz na miejsce stracenia, 5. Sabat czarownic. Twórca opatrzył ją następującym komentarzem niejako pełniącym funkcję libretta operowego:
I część – Marzenia i namiętności. Autor przyjmuje, że młody muzyk w owym stanie duszy, który słynny pisarz Chateaubriand określa tak trafnie jako „fale namiętności”, spostrzega po raz pierwszy kobietę, łączącą w sobie wszystkie uroki wyśnione w marzeniach o idealnej istocie. Zakochuje się do szaleństwa. Kaprys losu sprawia, że obraz ukochanej ukazuje mu się wraz z muzyczną myślą, taką idée fixe. […]
II część – Bal. Artysta, otoczony gwarem zabawy, podziwia wspaniałości natury. Ale wszędzie ściga go obraz ukochanej i odbiera mu spokój.
III część – Scena na polach. Wieczorem na wsi słyszy z oddali głosy dwóch pasterzy. Okolica, poszum drzew, złudne nadzieje wzajemnej miłości – wszystko splata się razem, dając jego sercu nadzwyczajny spokój, a myśl kierując ku radości. Spodziewa się, że wkrótce nie będzie już sam. Ale jeśli umiłowana go zawiedzie? Nadzieję i lęk, radosne oczekiwanie i posępne przeczucia wyraża Adagio.
IV część – Marsz na miejsce stracenia. Ponieważ artysta przekonał się, że ta, którą uwielbia, nie odwzajemnia jego miłości, nie potrafi go zrozumieć, a nawet jest go niegodna, truje się zażywając opium. Zbyt słaba dawka narkotyku nie zabija go, lecz pogrąża w ciężkim śnie. Artysta śni, że zamordował ukochaną i został skazany na śmierć. Prowadzony jest na miejsce stracenia, stając się świadkiem własnej egzekucji.
V część – Sabat czarownic. Młody muzyk widzi się pośród zgrai dziwnych postaci, które zebrały się na jego pogrzebie. Wybranka serca także przybywa na ten sabat, witana okrzykami radości. Rozpoczyna się ceremonia.
Nowatorskim pomysłem Berlioza jest wprowadzenie we wszystkich częściach przedstawiającego ukochaną. Temat ten przeobrażany zostaje zgodnie ze scenariuszem dzieła – w części pierwszej wykonany zostaje przez flet solo, w części drugiej (na balu) stylizowany na walc, w części piątej w groteskowy sposób przedstawia ukochaną jako jedną z czarownic. Symfonia odznacza się ogromną obsadą – wykorzystane zostają cztery kotły, wielki bęben, dwie harfy, rożek angielski, dzwony i tuba. Uwagę zwracają zjawiska typowe dla tradycji francuskiej: częste stosowanie instrumentów dętych (w tym m.in dęty blaszany - ofiklejdaofiklejda), liczne kontrasty i upodobanie do patetycznych efektów. Do nowatorskich zabiegów kolorystycznych należy wprowadzenie artykulacji pizzicato dla instrumentów smyczkowych oraz glissandoglissando i con sordinocon sordino dla instrumentów dętych.
Wysłuchasz teraz początku w pełni brzmiącego dzieła. Zaraz po tym kolejno tematu muzycznego ukochanej z pierwszej, drugiej i ostatniej części Symfonii fantastycznej Hectora Berlioza. Słuchając, dokonaj porównania wszystkich wersji. Po zakończeniu odtwarzania wymień się spostrzeżeniami z koleżanką lub kolegą.
Słuchając zwróć uwagę również na rozkład orkiestry. Wskaż, jakie grupy instrumentów widzisz na fotografii?
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D7KPSVE27
Utwór muzyczny: Hector Berlioz „Symfonia Fantastyczna cz. I” (flet solo). Kompozycja posiada spokojne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D7KPSVE27
Utwór muzyczny: Hector Berlioz „Symfonia Fantastyczna cz. II” (flet, obój, klarnet). Kompozycja posiada spokojne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D7KPSVE27
Utwór muzyczny: Hector Berlioz „Symfonia Fantastyczna cz. V” (klarnet). Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się wesołym charakterem.
Berlioz opatrzył swoją Symfonię fantastyczną podtytułem: Epizod z życia artysty, ale by publiczność jasno zrozumiała jego intencje opublikował w paryskiej prasie komentarz literacki. Przeczytaj fragment tego komentarza, odnoszący się do V‑tej części pt. Sabat czarownic:
Młody muzyk widzi się pośród zgrai straszliwych postaci, czarownic i wszelkiego rodzaju potworów, które zebrały się na jego pogrzebie. Słychać osobliwe hałasy, westchnienia, wycia, świsty, biadania. Melodia ukochanej rozbrzmiewa znowu, ale tym razem w innej postaci (...) wybrana przybywa na sabat czarownic, aby wziąć udział w jego pogrzebie (...) Rozpoczyna się ceremonia...
Wysłuchaj nagrania fragmentu tej części. Wyjaśnij, jaka jest współzależność między treścią programową i koncepcją brzmieniową utworu. W tym celu podaj co najmniej trzy przykłady wykorzystania przez kompozytora walorów brzmieniowych i wyrazowych instrumentów.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D7KPSVE27
Utwór: Symfonia Fantastyczna część V, autorstwa: Hectora Berlioza, wykonawca: Orchestre De Paris pod dyrygenturą Charlesa Müncha. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się żywiołowym charakterem.
Hector Berlioz przedstawiał pozamuzyczny program także w swoich późniejszych utworach symfonicznych. Symfonia koncertująca na altówkę i orkiestrę Harold w Italii powstała według jednego z poematów Byrona. W czterech częściach opisuje ona historię bohatera, który wędruje po górach, przyłącza się do pielgrzymów, a następnie ginie z rąk rozbójników. Motywem przewodnim staje się temat Harolda, wyrażony w partii altówki. Utwór wyróżnia nowatorska instrumentacjainstrumentacja, a zwłaszcza połączenie rogów i harf.
Warto dodać, że utwór powstał na zamówienie Niccolò Paganiniego, który jednak... nie chciał grać takiej partii – spodziewał się bardziej popisowego koncertu. Berlioz natomiast potraktował altówkę nie jako wirtuozerskiego solistę, lecz jako postać (Harolda, czyli romantycznego wędrowca zainspirowanego poematem Byrona ) wpisaną w narrację orkiestrową.
Posłuchaj brzmienia altówki i porównaj ją z brzmieniem skrzypiec. Napisz, jakie dostrzegasz różnice?
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D7KPSVE27
Utwór muzyczny: Hector Berlioz „Harold w Italii”. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się wesołym charakterem.
Muzyka wokalno‑instrumentalna
Na inspirację literaturą wskazuje też symfonia dramatycznasymfonia dramatyczna Romeo i Julia według Shakespeareʼa. Składa się ona z siedmiu części z introdukcją i prologiem i wykazuje cechy muzyki zarówno operowej (dramatyzm akcji, występowanie recytatywu i arii), jak i pieśniowej (początkowa pieśń z udziałem chóru).
Z kolei Symfonia żałobno‑triumfalna na wielką orkiestrę wojskową i chór napisana została z okazji dziesiątej rocznicy rewolucji lipcowej. Posiada trzy części: Pochód żałobny, Przemowa Pośmiertna Oratora i Apoteoza. Kompozycja przeciwstawia się tradycyjnej fakturze symfonicznej, wykorzystuje bowiem wielką obsadę instrumentów dętych i perkusyjnych, zaś liczbę instrumentów smyczkowych (stanowiących podstawę klasycznych symfonii) pozostawia nieokreśloną, dowolną (ad libitum).
Do wokalno‑instrumentalnych utworów Hectora Berlioza należą przede wszystkim opery, jak Benvenuto Cellini i Trojanie oraz kantata dramatyczna Potępienie Fausta. Dzieło Trojanie, w stylu wielkiej opery francuskiej, ze scenami masowymi, chórami, marszami, ariami i duetami, z uwagi na ogromną obsadę (ofiklejda, saxhorny) na swoje pierwsze wykonanie musiała czekać, aż do drugiej połowy XX w..
Także w muzyce religijnej Berlioz wykazywał skłonność do gigantycznych rozmiarów utworów i obsady instrumentalnej, czego dowodem jest jego Te Deum – hymn dziękczynny, przeznaczony na prawie tysiąc wykonawców.
Podsumowanie
Hector Berlioz był czołowym kompozytorem francuskim XIX wieku, uznawanym za najbardziej rewolucyjnego z romantyków. Pomimo braku profesjonalnego wykształcenia muzycznego, został przyjęty do paryskiego konserwatorium, w niedalekim czasie uzyskał także prestiżową Nagrodę Rzymską. W jego twórczości dominują utwory programowe, inspirowane literaturą (Goethe, Byron, Shakespeare, Wergiliusz), a także kompozycje wokalno‑instrumentalne. Muzykę Berlioza cechuje monumentalizm w obsadzie i rozmiarach utworów, wykorzystanie efektów operowych i chętne stosowanie kontrastów. Nowatorstwo kompozytora objawia się przede wszystkim w przełamaniu klasycznej koncepcji formy, mieszaniu gatunków muzycznych i oryginalnej instrumentacji. Najważniejszym dziełem Berlioza jest Symfonia fantastyczna, będąca pierwszą programową symfonią romantyczną. Poza wprowadzeniem słownego autorskiego komentarza wyróżnia ją niestandardowa budowa (pięć części), bogactwo kolorystyki (w obsadzie ofiklejda, harfy, dzwony, kotły, wielki bęben, rożek angielski) oraz pojawienie się motywu ukochanej, przeobrażanego w każdej z części zgodnie z akcją utworu. Twórczość Hectora Berlioza stanowiła inspirację dla wielu kompozytorów, w tym Ryszarda Wagnera (koncepcja dramatu muzycznego), Franciszka Liszta (synteza symfonii programowej i wokalno‑instrumentalnej) oraz Gustava Mahlera (synteza symfonii i pieśni).
Bibliografia
Berlioz H., The Grotesque in Music. Translated by Jacques Barzun, Dover Publications, 1990
Berlioz H., Mémoires, Paris: Michel Lévy Frères, 1870
(Dostępne również w tłumaczeniach angielskich jako Memoirs of Hector Berlioz).
Habela J., Słowniczek muzyczny, PWM, Kraków 2007
encyklopedia.pwn.pl
Polecane tematy na zpe.gov.pl to: Muzyka programowa i absolutna; Konotacje między dziełami muzycznymi dawnymi a współczesnymi.