R1Fe4ttVFgS5Y1

Fotografia przedstawia mężczyznę, który śpiewa i gra serenadę. W ręce trzyma lutnię. Mężczyzna ma uśmiechniętą twarz i zamyślony wzrok. Ubrany jest w strój zgodny z epoką. Na głowie ma dużą czapkę z włosia i nausznikami.

Muzyka rozrywkowa znana jest od zarania cywilizacji. To najczęściej twórczość użytkowa przeznaczona do wykonania i wykorzystania podczas spotkań towarzyskich, wesel, bankietów, przyjęć, balów oraz innych mniej lub bardziej uroczystych zgromadzeń, na których wino leje się strumieniami, a rozbawieni biesiadnicy skorzy są do tańca.
W świecie tak zwanej muzyki klasycznej czasami zdarza się tak, że pierwotnie muzyka przeznaczona do tańca trafia z czasem na estrady niejednej filharmonii. Stało się tak również z niektórymi kompozycjami rozrywkowymi XVIII w. Zajmijmy się dwoma formami, które cieszyły się największą popularnością: serenadąSerenadaserenadą i divertimentemDivertimentodivertimentem.

Serenada

RAcz1AZ759Nwe1

Fotografia przedstawia kobietę na balkonie i mężczyznę adorującego ją z ulicy.

Serenady to lekkie utwory, zazwyczaj pisane ku czyjejś czci lub z okazji ważnych wydarzeń rodzinnych, jak zaręczyny lub śluby. Najczęściej wykonywane były przez jednego lub więcej muzyków stojących na lub pod balkonem, a gdy go zabrakło, na ulicy pod oknami.
Serenada znana jest już od średniowiecza. Wówczas wykonywał ją śpiewak z towarzyszeniem instrumentu strunowego, na przykład lutni. Śpiewał pod oknami ukochanej, rzadziej na cześć kogoś głęboko poważanego. W późniejszych epokach wątek ten pojawi się wielokrotnie. Taką scenerię i formę przybiorą na przykład niektóre arie z opery Don Giovanni W. A. Mozarta

Barokowe serenady przybiorą raczej formę bardzo ornamentalnej kantaty, zazwyczaj na dwa głosy solowe i orkiestrę. Wykonywano ją wówczas na wolnym powietrzu przy sztucznym oświetleniu. Pozwalało to na przykład na zastosowanie instrumentów dętych, które w pomieszczeniu mogłyby być zbyt głośne.

Najbardziej znane serenady pochodzą jednak z wieku XVIII oraz XIX, przy czym my skupimy się na tych z okresu przedklasycznego i klasycznego. Wówczas to gatunek ten powszechny był na terenach Włoch i w Wiedniu. Nie miał także ściśle zdefiniowanej formy. Najczęściej komponowany na zespół kameralny lub małą orkiestrę smyczkową, utwór ten mógł składać się nawet z dziesięciu części. Zazwyczaj pierwsza i ostatnia utrzymywana była w szybkim tempie, środkowe zaś komponowano w tempie wolnym lub umiarkowanym. Dominowały w nich lekkie, proste tematy, a sama forma nie stwarzała trudności w zrozumieniu. Niekiedy jako myśli przewodnie poszczególnym częściom serenady służyły popularne w danym czasie arie operowe.

Rozwój instrumentarium wykorzystywanego w serenadzie

Wczesne serenady klasycznych kompozytorów: Haydna, Mozarta, czy Salieriego, często wykonywano plenerowo, co umożliwiło wykorzystanie instrumentów dętych, m. in. oboju, fagotu, rogu, klarnetu. Kolejnym przełomem tej formy muzycznej było wprowadzenie jej do sal koncertowych – do instrumentarium dodawano coraz więcej instrumentów smyczkowych.

Podczas słuchania „Serenade Op. 3 No. 5” zwróć uwagę na jej śpiewną, kantylenową melodię prowadzoną przez skrzypce, która nadaje utworowi lekki, liryczny charakter. Usłyszysz także regularny, spokojny akompaniament w partiach pozostałych instrumentów, tworzący delikatne tło i wzmacniający wrażenie intymności. Zauważ klasyczną symetrię fraz, typową dla muzyki XVIII wieku, oraz prostą, przejrzystą budowę, która sprzyja kontemplacji i podkreśla elegancję stylu galant. Jeśli potrafisz, spróbuj wychwycić subtelne ozdobniki i sposób kształtowania dynamiki, które dopełniają tej nastrojowej serenady.

Zapoznaj się brzmieniem i opisami oboju, klarnetu, waltorni i fagotu.

Słuchając „Haffner Serenade” KV 250 – „Allegro maestoso”, zwróć uwagę na uroczysty, majestatyczny charakter otwierający utwór, podkreślony przez energiczne rytmy i silne wejścia całej orkiestry. Skup się na kontrastach dynamicznych oraz dialogu między grupami instrumentów, zwłaszcza skrzypcami a resztą zespołu. Usłyszysz również typową dla Mozarta klarowność faktury i symetrię fraz, które porządkują przebieg muzyczny mimo jej efektowności. Zauważ też wirtuozowską partię skrzypiec solowych, która dodaje kompozycji koncertowego blasku i podkreśla jej dworski, reprezentacyjny charakter.

Serenada w twórczości Wolfganga Amadeusza Mozarta i Ludviga van Beethovena

Najbardziej znanym przykładem klasycznej serenady jest Eine Kleine Nachtmusik KV 525 W. A. Mozarta. Musimy jednak pamiętać, że jest to kompozycja raczej na tamte czasy nietypowa, ponieważ, w przeciwieństwie do innych tego typu utworów, wykonana jest tylko za pomocą instrumentów smyczkowych.

RSWrago1Edsvk1

Fotografia przedstawia partyturę kompozycji W. A. Mozarta „Eine Kleine Nachtmusik”.

Słuchając cz. I „Eine kleine Nachtmusik” KV 525, zwróć uwagę na energiczny, klarowny temat główny, oparty na krótkich motywach i wyraźnym rytmie, który nadaje muzyce pogodny, „galantowy” charakter. Usłyszysz także kontrastowy temat poboczny, bardziej śpiewny i liryczny, tworzący równowagę typową dla formy allegra sonatowego. Skup się na przejrzystości faktury smyczkowej oraz dialogu między grupami instrumentów, które prowadzą motywy z lekkością i elegancją stylu klasycznego. Zauważ również symetrię fraz i proporcję całej formy, dzięki którym kompozycja brzmi tak harmonijnie i naturalnie.

R3YlcH6AnHVzr1

Fotografia przedstawia partyturę utworu L. van Beethovena „Serenade D-dur” op. 8.

Serenady pisał także młody Beethoven, który również wpłynął na rozwój tego gatunku.

Słuchając fragmentu „Serenade D‑dur” op. 8 cz. 1 Ludwiga van Beethovena, zwróć uwagę na jasną, melodyjną linię główną, prowadzoną przez skrzypce, która nadaje utworowi lekki, radosny charakter. Usłyszysz także przejrzysty akompaniament pozostałych instrumentów, który subtelnie podkreśla rytm i harmoniczne ubarwienia. Zauważ wyraźną formę klasyczną i proporcję fraz typową dla muzyki końca XVIII wieku, a także elementy ekspresji, które zapowiadają bardziej romantyczne cechy twórczości Beethovena. Spróbuj wychwycić delikatne kontrasty dynamiczne i zmiany barwy, które dodają utworowi lekkości i elegancji.

W XIX oraz XX w. serenady także pisano, ale zmieniły one nieco charakter. Stały się bowiem utworami wykonywanymi w salach koncertowych, a nie na ulicy. Zachowały jednak nieco lżejszy charakter, niż na przykład symfonie. Komponowano je także często na orkiestrę kameralną lub zespół kameralny. W wieku XX zdarzały się również serenady wokalno‑instrumentalne nawiązujące do tradycji gatunku.

Divertimento

Divertimento to lekki w charakterze utwór użytkowy o dość nieokreślonej formie. Zwykle ma od 3 do 9 części, choć zdarzały się posiadające ich nawet 13. Jest czymś pośrednim pomiędzy symfonią a suitą, lecz z racji stosunkowo niewielkiej obsady, czerpie także wiele z dokonań muzyki kameralnej, zwłaszcza zaś kwartetów smyczkowych. Divertimenta pisano zazwyczaj, by uświetnić rozmaite funkcje społeczne, jak przyjęcia czy bankiety. Sugeruje to sama jego nazwa oraz pierwsze użycie w roku 1681 przez włoskiego kompozytora Carlo Grossiego, który poleca wykonywanie swojej kompozycji podczas usługiwania przy stole. Tradycją więc stało się wykonywanie divertimenta do wieczornego posiłku. A gdy ucztowano na wolnym powietrzu, muzycy towarzyszyli biesiadnikom siedząc w pewnym oddaleniu, by nie zakłócać rozmowy.

R12TLLWCezRU81

Fotografia przedstawia partyturę utworu W. A. Mozarta „Divertimento D-dur” KV 136.

Wiele kompozycji tego typu stworzył W. A. Mozart. Wykazał się przy tym różnorodnością tak pod względem formy, jak i faktury. Wszystkie divertimenta wielkiego klasyka są jednak lekkie i proste, choć nie brak im artystycznych walorów. Niektóre zbliżone są formą bardziej do symfonii, innym bliżej do sinfoniiSinfoniasinfonii, uwertury lub suity.

Słuchając fragmentu „Divertimento D‑dur” KV 136 W. A. Mozarta, zwróć uwagę na lekką, pogodną atmosferę utworu, typową dla muzyki towarzyskiej XVIII wieku, przeznaczonej do rozrywki w salonach i ogrodach. Usłyszysz klarowną fakturę instrumentalną oraz dialog między skrzypcami a innymi instrumentami, który nadaje muzyce lekkość i przejrzystość. Skup się na symetrii fraz i regularnym rytmie, które porządkują przebieg melodii, oraz na subtelnych kontrastach dynamicznych, podkreślających różnorodność tematyczną. Zwróć też uwagę na żywiołowy, taneczny charakter niektórych części, typowy dla divertimenta jako formy muzyki użytkowej i rozrywkowej.

Divertimenta pisał także J. Haydn.

RHxFKZHclAyyR1

Fotografia przedstawia partyturę utworu J. Haydna „Divertimento Es-dur”, Hob. II: 6.

Słuchając fragmentu „Divertimento Es‑dur” Hob. II:6 J. Haydna, zwróć uwagę na pogodny i lekki charakter muzyki, typowy dla formy rozrywkowej przeznaczonej na koncerty towarzyskie. Usłyszysz klarowną, przejrzystą fakturę instrumentalną oraz dialog między instrumentami smyczkowymi, który podkreśla równowagę i harmonię stylu klasycznego. Skup się na regularnych frazach i symetrycznej budowie tematycznej, które nadają utworowi spójność i elegancję. Zwróć także uwagę na subtelne zmiany dynamiki i artykulacji, które dodają muzyce lekkości i zróżnicowania, typowego dla divertimenta.

R1JDo275k4BkY1

Fotografia przedstawia obraz z 1635 roku, który ukazuje młodego chłopca grającego na flecie. Za chłopcem na drugim planie, na ścianie wiszą skrzypce i flet. Chłopiec ubrany w brązowy płaszcz, na głowie ma bordową czapkę.

Inni znani kompozytorzy divertimenta to Leopold Mozart, Carl Stamitz oraz Luigi Boccherini. Istnieją także kompozycje XX‑wieczne, niekiedy naśladujące stylistycznie wzorce klasyczne.

Serenada i divertimento to nie jedyne formy muzyki rozrywkowej przeniesione z sali bankietowej do sal koncertowych. Innymi przykładami mogą być chociażby polki i walce skomponowane przez znamienity wiedeński klan Straussów. Mimo to do dzisiaj w różnym stopniu muzyka umila nam czas posiłków podczas większych uroczystości.

Serenada i divertimento należą do najważniejszych przykładów muzyki użytkowej XVIII wieku. Oba gatunki powstały jako utwory przeznaczone do wykonywania podczas spotkań towarzyskich, przyjęć i uroczystości dworskich. Ich cechami charakterystycznymi są lekki charakter, przejrzysta faktura, melodyjność oraz wieloczęściowa budowa. Serenada wywodzi się z tradycji średniowiecznego śpiewu pod oknem ukochanej, a w epoce klasycyzmu przyjęła formę rozbudowanego utworu instrumentalnego wykonywanego często w plenerze. Divertimento natomiast było utworem kameralnym, przeznaczonym do umilania czasu podczas spotkań i posiłków. Najwybitniejsze przykłady tych gatunków stworzyli kompozytorzy klasycyzmu, zwłaszcza Joseph Haydn, Wolfgang Amadeusz Mozart i Ludwig van Beethoven. Choć powstały jako muzyka rozrywkowa, z czasem weszły do repertuaru koncertowego i są wykonywane do dziś. Historia tych form pokazuje więc, że nawet muzyka tworzona jako tło dla codziennych wydarzeń może stać się dziełem sztuki. To właśnie prowadzi nas do pytania z początku: w jaki sposób muzyka przeznaczona do towarzyskiej rozrywki mogła zdobyć trwałe miejsce na estradach filharmonii?

Encyklopedia PWN

sjp.pl