muz. utwór zbliżony do etiudy lub koncertu (Burleska na fortepian i orkiestrę R. Straussa); także widowisko słowno‑muz., popularne na pocz. XIX w. w USA, poprzednik musicalu.

typ widowiska scenicznego powstały we Włoszech, przedstawiany od ok. połowy XVI w. do końca XVIII w.; nazywano ją także commedia italiana [‘komedia włoska’], commedia all’improvviso [‘komedia improwizowana’] lub commedia a soggetto [‘komedia ze scenariuszem’].
Charakterystyczną cechą c. dell’a., która odróżniała ją wyraźnie od innych form teatr., była improwizacja aktorów, która podlegała jednak koniecznym ograniczeniom, by widowisko tworzyło zwartą całość; punktem wyjścia dla wykonawców był scenariusz, ujmujący w zarysie akcję przedstawienia, gł. o charakterze komicznym. W c. dell’a. występowały typowe postacie, powracające w różnych, na ogół konwencjonalnych sytuacjach, co także wyróżniało ją spośród innych widowisk.

także principale, czyli główny; grupa instrumentów solowych spotykana w concerto grosso; często obsada triowa (dwa instrumenty solowe, np. flet oraz skrzypce z basso continuo, np. wiolonczelą).

trzy lub czteroczęściowy układ formalny, wykształcony w klasycyzmie. Stosowany w sonacie, symfonii, koncercie.

też tutti (wszyscy), concerto (orkiestra) lub ripieni (pełny); to większa grupa instrumentów przeciwstawiana grupie solistów (concertino); zazwyczaj składała się z orkiestry smyczkowej i basso continuo.

wstawki w suicie barokowej, między sarabandą a gigue

1. cadenza; fragment utworu muzycznego ukazujący umiejętności wirtuozowskie solisty; podczas kadencji w koncercie pauzowała orkiestra; początkowo kadencje w koncertach były improwizowane (praktyka stosowana przez W.A. Mozarta), później dokładnie rozpisywane (np. u Beethovena); w klasycznym koncercie kadencja występowała zazwyczaj w pierwszej części przed kodą;
2. zwrot melodyczno‑harmoniczny stanowiący zakończenie utworu lub jego odcinka; składa się przynajmniej z dwóch akordów; przykłady: kadencja mała doskonała D‑T, kadencja mała plagalna S‑T.

z włoskiego coda oznacza ogon; fragment zamykający utwór muzyczny o charakterze kadencyjnym.

utwór muzyczny na instrument solo (koncert skrzypcowy, fortepianowy itp.) lub 2–4 instrumenty solowe (koncert podwójny, potrójny itd.) i orkiestrę.

epizody solistyczne; występują między powrotami refrenu w ritornelu.

dramatyczno‑muzyczny, wokalno‑instrumentalny, z akcją dramatyczną, monologami i dialogami ujętymi w libretcie, przeznaczony do wykonania na scenie (z odpowiednią scenografią), zwykle w specjalnie do tego celu zbudowanym teatrze operowym, również zwanym operą.

ballad opera, opera balladowa, beggar’s opera, opera żebracza -
forma opery komicznej, znana w XVIII w. w Anglii, polegająca na przeplataniu mówionych dialogów popularnymi melodiami zaopatrzonymi w nowe teksty;
forma ta wyrosła z tradycji opery barok., gł. z praktyki parodyjnej; jednym z pierwszych przykładów b.o. jest The Beggar’s Opera (1728) J. Gaya i J.C. Pepuscha, zawierająca elementy krytyki społ. i będąca satyrą na panującą wówczas w Anglii operę wł.; jej sukces przyczynił się do powstania następnych dzieł tego typu; rozkwit b.o. przypadł na lata 1728–36, kiedy to powstało ok. 80 tego rodzaju utworów; w 2. poł. XVIII w. zaczęto zastępować lud. melodie pasticciami popularnych utworów muzyki artystycznej.

włoska opera komiczna o pierwiastkach ludowych, popularna w XVIII w.

z włoskiego ritornello to powrót; określenie dla formy muzycznej popularnej w koncertach barokowych, w której systematycznie powracała (zazwyczaj 4–6 razy) myśl muzyczna na zasadzie refrenu; grana przez tutti; ritornel występował na przemian z kupletami.

forma stanowiąca połączenie ronda (powracający refren) oraz formy sonatowej (kontrastujące tematy z konfliktem tonacyjnym, schemat formalny); model ronda sonatowego można przedstawić jako ABACABA (A - pierwszy temat, B - drugi temat, C – pełni rolę epizodu, fragmentu kontrastującego); porównując do formy sonatowej można wyróżnić w rondzie sonatowym: ekspozycję, przetworzenie, repryzę; zasady relacji tonacyjnych między tematami obowiązują jak w formie sonatowej; między tematami i poszczególnymi odcinkami formy mogą wystąpić fragmenty o charakterze łącznikowym.

śpiewogra, utwór sceniczny, słowno‑muz., o charakterze popularnym, z tekstem mówionym i wstawkami muz. w postaci prostych, na ogół zwrotkowych piosenek, prostych arii i ansambli;
singspiel rozwinął się w Niemczech w poł. XVIII w. pod wpływem ang. opery balladowej i fr. wodewilu.

cykliczna forma muzyki instrumentalnej, składająca się najczęściej z 4 odrębnych, stanowiących zamkniętą całość części, zestawionych w odpowiedniej kolejności na zasadzie kontrastu agogicznego, kontrastu wyrazowego i wspólnoty lub pokrewieństwa tonacji.

miała swobodniejszą budowę niż sonata da chiesa; składała się zazwyczaj z 3 do 6 części o charakterze tanecznym.

początkowo przeznaczona do wykonywania w kościele; opierała się na układzie części: wolna‑szybka‑wolna‑szybka; wykorzystywano w niej technikę imitacyjną, fugowaną oraz stylizacje form tanecznych (np. sarabandy).

cykliczna forma orkiestrowa, zazwyczaj 4‑częściowa, zbudowana zgodnie z zasadami cyklu sonatowego.

forma oparta na temacie muzycznym oraz jego przekształceniach (wariacjach); w poszczególnych wariacjach zmianom ulegać mogą wszelkie elementy muzyczne, np. tempo, harmonika itd.

gat. dram. ukształtowany w końcu XVIII w. we Francji, rodzaj komedii sytuacyjnej z wstawkami śpiewanymi do znanych melodii, często lud.; popularny gł. w XIX w. (m.in. E. Scribe i E.M. Labiche); odpowiednikiem w. w Austrii i Niemczech był singspiel (w Polsce zw. też śpiewogrą lub komediooperą, której gł. przedstawicielem był J. Damse), w Anglii opera balladowa, w Hiszpanii zarzuela.