Polska w XIV - XV wieku
Związki Polski z Węgrami w XIV wieku - Andegawenowie na tronie
W 1370 roku, po wypadku na polowaniu, król Kazimierz Wielki zmarł. Dla wydarzeń politycznych, które nastąpiły po wygaśnięciu wraz z jego śmiercią królewskiej linii dynastii Piastów, ogromne znaczenie miało ukształtowanie się idei państwa jako wspólnej sprawy króla i aktywnej politycznie grupy społeczeństwa.
Wyjaśnisz, co stało się z tronem po śmierci Kazimierza I Wielkiego
Opiszesz okoliczności i konsekwencje wygaśnięcia rodu Piastów na tronie polskim.
Scharakteryzujesz panowanie Andegawenów w Polsce.
Zadbać o następcę
Kwestia sukcesji polskiego tronu skłoniła Kazimierza Wielkiego do nawiązania porozumienia z węgierską dynastią Andegawenów – od 1320 r. żoną węgierskiego króla Karola Roberta I była siostra Kazimierza, Elżbieta Łokietkówna. Początkowo związane to było ze sprawą Rusi – polski władca dążył do jej podporządkowania, ale Węgrzy również rościli sobie do niej prawa. Przy okazji układów zawartych podczas zjazdów w Wyszehradzie, czyli wspólnych spotkań władców Czech, Polski i Węgier w latach 1335 i 1338 lub 1339, omawiano m.in. przyszłość Rusi Halickiej. Książę halicko‑włodzimierski Jerzy II Trojdenowicz, krewny Kazimierza Wielkiego, uznał go swoim następcą w razie bezpotomnej śmierci. Decyzję tę musiał zaaprobować król węgierski – Karol. W tej sytuacji polski monarcha wyznaczył ówczesnego królewicza węgierskiego Ludwika na swojego następcę, zyskując prawa do Rusi. Skutkiem tej decyzji była m.in. lokacja Lwowa na prawie magdeburskim w 1356 r. i późniejsze sześć wieków rozwoju tego miasta jako ważnego polskiego ośrodka handlu, nauki, oświaty i kultury.
Ustalenia te zostały potwierdzone w połowie XIV wieku. Planując odbicie Rusi z rąk Litwinów, Kazimierz dążył do zapewnienia sobie poparcia Ludwika Węgierskiego, syna Karola Roberta, który rządził na Węgrzech od 1342 roku. W 1350 r. obaj władcy zawarli w Budzie porozumienie w tej sprawie, jednocześnie omawiając kwestię ewentualnego następstwa tronu w Polsce. W zamian za węgierskie wsparcie i zgodę na objęcie władzy na Rusi Kazimierz Wielki zadeklarował, że jeśli umrze bezpotomnie, to tron po nim przypadnie właśnie Andegawenom (jeżeli natomiast polski król doczekałby się syna, Węgrzy mieli prawo wykupić Ruś za 100 tys. florenów). Z węgierskiego punktu widzenia możliwość przejęcia tronu w Krakowie była nie tylko realizacją ambicji dynastycznych, ale też sposobem na zapobieżenie rosnącym wpływom rządzących w Czechach Luksemburgów.
Dynastia z Francji
Andegawenowie to dynastia pozostająca boczną linią francuskiej dynastii Kapetyngów. Jej nazwa pochodzi od tytułu hrabiego Andegawenii, krainy nad dolną Loarą w zachodniej Francji. Tytuł ten nosił Karol I Andegaweński (1226‑1285), syn króla Francji Ludwika VIII Lwa. Prawnukiem Karola I był król węgierski Karol Robert, a praprawnukiem Ludwik – król Węgier i Polski.
Wobec ciągłego braku męskiego potomka, który mógłby przejąć po nim tron, król Kazimierz III Wielki próbował też pod koniec życia użyć swoistego fortelu. Adoptował swojego wnuka - Kazimierza, najstarszego syna księcia pomorskiego Bogusława V i swojej córki, Elżbiety. Młody Kazimierz (Kaźko) był wychowywany na dworze królewskim Kazimierza Wielkiego, prawdopodobnie wziął udział w zjeździe monarchów w Bernie i kongresie krakowskim w 1364 roku. Cztery lata później Kazimierz Wielki adoptował wnuka i uczynił go swoim spadkobiercą. Aby umocnić jego pozycję, przekazał mu ojcowiznę: ziemię sieradzką i łęczycką, a na łożu śmierci dodatkowo ziemię dobrzyńską. Liczył na objęcie przez Kaźka polskiego tronu po Ludwiku Węgierskim. Miał poparcie elit z Wielkopolski, jednak stanowczy sprzeciw zgłosili proandegaweńscy Małopolanie. Unieważnili ostatnią wolę Kazimierza III Wielkiego, podpierając się orzeczeniem sądu ziemskiego i rady królewskiej, że król nie miał prawa nadawać tak rozległych terytoriów – około jednej czwartej ówczesnej Polski – bez zgody swych krewnych.
Andegawenom udało się więc przejąć tron w Polsce pomimo istnienia wyznaczonego męskiego potomka Piastów. Po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 r., na mocy wspomnianego wcześniej układu, prawo dziedziczenia miał jego siostrzeniec, król Węgier Ludwik Węgierski. Zapoczątkowało to trwającą 12 lat - do śmierci monarchy - unię personalną polsko‑węgierską.
Rządy Ludwika
Po stłumieniu opozycji przeciwników rządów andegaweńskich w Polsce nowy monarcha powierzył władzę nad krajem swojej matce Elżbiecie Łokietkównie, która rządziła przy wsparciu grupy możnowładców (przeważnie z Małopolski). Sam król faworyzował węgierskie królestwo kosztem polskiego. Tłumaczył, że klimat w kraju nad Wisłą nie służy jego zdrowiu – rzeczywiście cierpiał na przewlekłą, dziedziczną chorobę, która nękała męskich członków jego rodziny, nie pozwalając im dożyć sędziwego wieku.
Odbiło się to niekorzystnie na sytuacji Polski: jeszcze w 1370 r. litewski książę Kiejstut zajął ziemię włodzimierską (Wołyń), niszcząc zamek we Włodzimierzu. Brandenburgia przejęła strategicznie położone zamki wielkopolskie w Santoku i Drezdenku, a książę mazowiecki Siemowit III zerwał zależność lenną i obsadził zamki w Płocku, Sochaczewie, Rawie, Gostyninie.
Rządy regentki Elżbiety Łokietkówny obfitowały w konflikty wewnętrzne, m.in. walki pomiędzy rodzinami Grzymalitów i Nałęczów z Wielkopolski, waśnie pomiędzy posiadaczami ziemskimi w Małopolsce oraz spory węgierskich dworzan z krakowskimi mieszczanami. Powtarzały się najazdy litewskie – m.in. w 1376 r. spustoszyli oni Lubelszczyznę, Sandomierszczyznę, część Małopolski i Rusi Halickiej. Tym razem Ludwik Węgierski zorganizował wyprawę odwetową, odbijając przejściowo utracone grody: Chełm, Horodło, Grabowiec i inne. Przypieczętowaniem polskiego panowania na Rusi było powołanie łacińskiego biskupstwa w Kamieńcu Podolskim w 1378 roku.
Panowanie Ludwika Węgierskiego oceniane jest zwykle w kontekście jego zaangażowania w politykę swojego kraju i traktowanie Polski drugoplanowo. Należy jednak przyznać, że udało mu się utrzymać jedność państwa i umocnić panowanie nad Rusią Halicką. Był to też okres dynamicznego rozwoju polskiego handlu.
Przywilej koszycki
Król Ludwik Węgierski również nie miał męskiego potomka, a bardzo zależało mu na zapewnieniu tronu swoim dzieciom – zadbał zatem o koronę dla córek. Było to możliwe na Węgrzech, ale w Polsce podobna sytuacja nigdy wcześniej się nie zdarzyła. Król porozumiał się jednak z polską szlachtą, nadając jej w 1374 r. w Koszycach szereg przywilejów w zamian za uznanie prawa do tronu dla jednej z córek.
Władca zobowiązał się do nienadawania żadnej z istotnych godności i zaszczytów „przybyszom i obcym, lecz tylko mieszkańcom ziem królestwa”, a także do zagwarantowania niepodległości i całości królestwa. Szlachta miała odtąd uiszczać niższy niż wcześniej podatek (w wysokości 2 groszy zamiast wcześniejszych 12 groszy z łanu uprawianego przez chłopów). Król zobowiązywał się nie wprowadzać nowych podatków bez zgody stanu szlacheckiego. Ponadto szlachta zostawała zwolniona z obowiązku naprawy twierdz i umocnień, nie była też już zobowiązana do ponoszenia kosztów utrzymania króla i jego dworu podczas królewskiego objazdu po państwie. Najważniejszym obowiązkiem szlachty pozostawała służba wojskowa, ale tylko w granicach państwa. W przypadku wyprawy wojennej jej koszty miał ponosić od tej pory władca. Zobowiązywał się on też do wykupu szlachcica, który podczas wyprawy wojennej dostał się do niewoli.
Przywilej koszycki dotyczył tylko szlachty, nie odnosił się do chłopów, mieszczan czy duchowieństwa, którzy objęci zostali innymi, przyznanymi później prawami. Jego wydanie zapoczątkowało kontynuowany w kolejnych dziesięcioleciach proces ograniczania władzy króla na rzecz stanu szlacheckiego.
Aby podsumować rządy Ludwika Węgierskiego i objęcie tronu przez jego córkę obejrzyj film:
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1GJGVRPD8GA6
Film opisuje wygaśnięcie dynastii piastowskiej i Andegawenów na polskim tronie.
Wyjaśnij, dlaczego po śmierci Ludwika Andegaweńskiego na tron polski trafiła jego młodsza córka Jadwiga.
Królowa Jadwiga
Po śmierci króla Ludwika Węgierskiego w 1382 r. większość możnych i szlachty uszanowała prawa Andegawenów do tronu i dwa lata później doszło do koronacji jego córki Jadwigi. W okresie jej małoletniości rządy regencyjne sprawowali możni małopolscy. Oni to właśnie w 1385 r. podjęli decyzję o małżeństwie młodej królowej z wielkim księciem litewskim Jagiełłą.
Jadwigę Andegaweńską od dziecka przygotowywano do pełnienia roli królowej. Była wykształcona, umiała czytać i pisać, znała język łaciński, niemiecki, francuski i polski. Po ślubie współrządziła z królem Władysławem Jagiełłą, przyjmowała zagranicznych dyplomatów i dostojników, korespondowała z wielkim mistrzem krzyżackim (m.in. pertraktowała w sprawie warunków odzyskania ziemi dobrzyńskiej). Wiosną 1387 r. Jadwiga stanęła na czele wyprawy na Ruś Czerwoną, przyjęła hołd lenny z rąk hospodara mołdawskiego Piotra I i potwierdziła przywileje handlowe dla Lwowa.
Królowa była osobą bardzo pobożną, opiekowała się kościołami i klasztorami, wspomagała młodych ludzi chcących się kształcić. Insygnia władzy, cenne klejnoty, szaty i inne szlachetne przedmioty zapisała w testamencie Akademii Krakowskiej – pierwszej polskiej wyższej uczelni założonej w 1364 r. przez Kazimierza Wielkiego.
Jadwidze nie dane było dłużej rządzić Polską. Zmarła w lipcu 1399 r. w bardzo młodym wieku 25 lat, krótko po narodzinach i śmierci córki Elżbiety Bonifacji (dziecko przeżyło tylko około trzech tygodni). Została pochowana na Wawelu. Wraz ze śmiercią Jadwigi skończył się okres zasiadania Andegawenów na polskim tronie.
Podsumuj kwestie związane ze śmiercią Jadwigi:
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1QPM5GCHFRZD
Film opisuje wygaśnięcie dynastii piastowskiej i Andegawenów na polskim tronie.
Wskaż najważniejszy skutek bezpotomnej śmierci Jadwigi Andegaweńskiej.
Zapoznaj się z prezentacją, a następnie wykonaj polecenia
Wyjaśnij, dlaczego Kazimierz Wielki zgodził się na podpisanie układu dynastycznego najpierw z Karolem Robertem, a potem z Ludwikiem Andegaweńskim.
Przedstaw najważniejsze obietnice Ludwika Andegaweńskiego zawarte w przywileju (układzie) koszyckim udzielone w zamian za uznanie praw jego córek do polskiego tronu.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj zacytowany fragment wypowiedzi dr. hab. Stanisława A. Sroki, a następnie wyjaśnij, dlaczego historyk uważa Jadwigę Andegaweńską, mimo jej młodego wieku, za ważną władczynię. W jakim stopniu podzielasz tę opinię? Uzasadnij swoje zdanie.
Fragment wypowiedzi dr. hab. Stanisława A. Sroki, wykładowcy Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i znawcy stosunków polsko-węgierskich w średniowieczuJadwiga Andegaweńska przez krótki czas była samodzielnym królem Polski, a później odgrywała dużą rolę u boku Jagiełły. Kiedy analizujemy dokumenty królewskie, wynika z nich, że wszystkie ważniejsze decyzje podejmowali wspólnie król i królowa. Jadwiga – jak pokazują choćby jej kontakty z Wielkim Mistrzem Zakonu Krzyżackiego – wpływała na kierunki polityki zagranicznej. Nie była zatem tylko żoną króla.
Najnowsze badania dowodzą też, że królowa nie przypadkiem otaczała się ludźmi wykształconymi. Im więcej wiemy na temat aktywności Jadwigi na różnych polach, tym ważniejszą osobą się dla nas staje. Myślę, że to nie jest jeszcze ostatnie zdanie historiografii w sprawie tej młodej – bo przecież zmarłej w wieku zaledwie 25 lat – królowej. Odgrywała ona doniosłą rolę nie tylko w polityce wewnętrznej, ale także zagranicznej.
Źródło: Fragment wypowiedzi dr. hab. Stanisława A. Sroki, wykładowcy Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i znawcy stosunków polsko-węgierskich w średniowieczu. Cytat za: http://muzhp.pl/en/e/1633/zmarl-ludwik-wielki-krl-wgier-i-polski-wywiad [dostęp 02.06.2021].
Przyjrzyj się pomnikowi i wyjaśnij jego sens symboliczny
Zapoznaj się z opisem pomnika i wyjaśnij jego sens symboliczny
Zaznacz, które stwierdzenie jest prawdziwe, a które fałszywe.
Zapoznaj się z dwoma tekstami, w których dokonano oceny przywileju w Koszycach, i wykonaj polecenie.
Ludwik WęgierskiPakt koszycki oznaczał poważne ograniczenie władzy monarszej, a ugruntowanie preponderancji szlachty. W niedalekiej już przyszłości miało to zachwiać równowagę stanów w Polsce i na kilka stuleci oddać władzę w ręce szlachty z uszczerbkiem przede wszystkim dla miast, czego skutki – jak wiadomo – nie były dla kraju korzystne.
Źródło: Janko z Czarnkowa, Ludwik Węgierski, [w:] Andrzej Wyrobisz, Poczet królów i książąt polskich, Warszawa 1978, s. 268.
Przywileje i polityka podatkowa Ludwika Węgierskiego w PolsceSkarbowe postanowienia z Koszyc stworzyły całkowicie nową sytuację w systemie podatkowym. Na dobra szlacheckie został nałożony stały podatek wybierany corocznie w wysokości dwóch groszy z łanu chłopskiego. […] Takie rozwiązanie obciążenia dóbr szlacheckich stałym podatkiem gruntowym zapewniło […] poważny i stały wpływ do skarbu państwa. Nowy system podatkowy był także rozwiązaniem korzystnym dla szlachty. Przede wszystkim ochraniał on szlacheckie stałe dochody przed nie dającą się przewidzieć, a pojawiającą się – zapewne – dostatecznie często dla nabrania znamion uciążliwości, koniecznością doraźnego obniżenia wysokości pobieranych czynszów w wypadkach, gdy z łanów chłopskich król dokonywał nadzwyczajnego poboru.
Źródło: Jacek S. Matuszewski, Przywileje i polityka podatkowa Ludwika Węgierskiego w Polsce, oprac. wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1983, s. 243.
Rozstrzygnij, czy panowanie Ludwika Węgierskiego było dla Polski korzystne. Uzasadnij ocenę, przytaczając przynajmniej cztery argumenty.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenia.
Przywilej w Koszycach z 1374 r. (fragmenty)W imię pańskie. Amen. […] My Ludwik z bożej łaski węgierski, polski, dalmacki etc. król, chcemy, aby doszło do wiadomości wszystkich, tak obecnych, jak i przyszłych, że: […]
5) Ponieważ zaś rzeczona szlachta nasza w szczególnej swej do nas miłości przyjęła […] i potomstwo nasze żeńskie, tak samo jak męskie, sobie za księcia i pana – przeto […] zwalniamy i wyjmujemy od składania wszelkich danin, podatków i opłat, tak ogólnych, jaki szczegółowych, jakimkolwiek mianem by się zwały, wszystkie miasta, grody, posiadłości, miasteczka i wsie, mieszkańców wsi całego Królestwa Polskiego, należących do panów i wszystkiej szlachty – oraz chcemy aby byli zwolnieni, oswobodzeni wyjęci od wszelkich posług, robót i dostaw, tyczących się tak ludzi, jak i rzeczy.
6) Chcemy zadowolić się tym tylko, aby corocznie na św. Marcina wyznawcę [11 listopada] nam i następcom naszym na znak najwyższego panowania i uznania korony Królestwa Polskiego płacono po dwa grosze zwykłej monety, w królestwie obieg mającej, których czterdzieści osiem idzie na grzywnę polską, z każdego osiadłego i dzierżonego łanu lub jego części. […]
8) Jeśli podczas panowania naszego lub następców naszych potrzeba nam będzie wyruszyć na wyprawę poza granice Królestwa Polskiego i jeśli szlachcie polskiej w naszej obecności lub bez nas z jakimkolwiek nieprzyjaciółmi w tej wyprawie przyjdzie bitwę stoczyć lub mieć spotkanie, w którym niektórzy będą do niewoli wzięci i poniosą większe lub mniejsze szkody w rzeczach lub osobach, wtedy im wypłacimy odszkodowanie. […]
9) Jeśli którykolwiek zamek stary będzie potrzebował naprawy, wtedy podczas pokoju obowiązany będzie go naprawić burgrabia lub dzierżawca i dozorca.
14) Nadto obiecujemy, że żadnego pana, rycerza lub szlachcica lub kogo innego, jakiegokolwiek stanu będzie, postronnego przybysza, czyli cudzoziemca, starostą nie uczynimy.
20) Jeżeli nam lub następcom naszym wypadnie kiedykolwiek przez to Królestwo jechać, nie zatrzymamy się u panów, rycerstwa, szlachty, u ich ludzi i kmieci przeciwko ich woli i niczego z powodu tego zatrzymania się żądać od nich nie każemy. Jeśli zaś stacji nie będziemy mogli uniknąć, wtedy żywność i inne potrzeby rozkażemy sobie przygotować na nasz koszt i za nasze pieniądze.
Źródło: Przywilej w Koszycach z 1374 r. (fragmenty).
Dopasuj ilustracje do konkretnej kategorii działalności królowej Jadwigi.
Słownik
przejmować coś po rodzicach albo przodkach; otrzymać coś w spadku
(fr. favoriser), obdarzać kogoś lub coś względami, wyróżniać
w dawnej Polsce: członek możnego rodu, mający wpływ na rządy kraju
sprawowane podczas małoletniosci władcy, jego choroby lub nieobecnosci w państwie; zwykle spoczywały w ręku jednej osoby (regenta), czesto bliskiego krewnego panującego, lub kilkuosobowej rady
(łac. successio), dziedziczenie praw do tronu
umowa oparta na prawie zwyczajowym, funkcjonująca w feudalnej Europie, na jej mocy strona żyjąca po śmierci drugiej przejmowała władzę nad podległymi jej ziemiami; często dotyczyła np. monarchów o zbliżonej kondycji majątkowej
związek dwóch lub więcej państw mających wspólnego monarchę, prezydenta lub inny organ władzy, przy zachowaniu przez państwa odrębności prawnej, politycznej, czasem też ustrojowej
spotkanie władców Polski (Kazimierza Wielkiego), Czech (Jana Luksemburskiego) oraz Węgier (Karola Roberta Andegaweńskiego) w 1335 i w 1339 r. w Wyszehradzie na Węgrzech, odbyte celem rozwiązania kwestii spornych – m.in. rozstrzygnięcia przynależności Kujaw i Pomorza Gdańskiego oraz roszczeń Jana Luksemburskiego do polskiej korony