Powieści realistyczne prezentowały całą galerię zindywidualizowanych i zróżnicowanych bohaterów. Ambicją pisarzy była prezentacja środowisk, które najbardziej wyróżniały się w życiu ówczesnych społeczeństw. Wiek XIX był w całej Europie okresem gwałtownych przemian cywilizacyjnych. W związku z rozwojem przemysłu i handlu zmieniały się układy społeczne, ludność emigrowała ze wsi do miast. Powieść miała być lustrem nowoczesności. Pisarze portretowali współczesne życie przede wszystkim poprzez sylwetki powieściowych bohaterów stawianych przed różnymi wyzwaniami. Postacie literackie były najważniejszym i najbardziej sensotwórczym elementem XIX-wiecznej powieści realistycznej. To z nimi miał się utożsamiać czytelnik i od nich uczyć się trudnej sztuki przetrwania w zmieniającym się świecie. Bohaterowie wyposażani byli w cechy typowe, swoją wyrazistość zawdzięczali jednak przede wszystkim daleko posuniętej indywidualizacji. Prezentowani byli w dwojaki sposób – albo poprzez opisy i relacje narratora, albo poprzez własne zachowania i wypowiedzi. W gąszczu wątków i tłumie postaci występujących na scenie powieści realistycznej wyróżniał się na ogół bohater pierwszego planu, tak zwany bohater prowadzący. To wokół jego doświadczeń i przeżyć skupiała się akcja. Widać to np. w powieściach posługujących się często podejmowanym wtedy motywem dojrzewania, który umożliwiał prezentację różnych zdarzeń w porządku linearnym. Powieść kończyła się osiągnięciem przez bohatera dojrzałości, co oznaczało często utratę naiwnych marzeń młodości. Fabułą rządziła konstrukcja biograficzna, która była sposobem porządkowania wydarzeń. Wszystkie wątki na ogół zamykano w epilogu, opatrując je komentarzem narratora.

Czytelnik powieści realistycznej otrzymywał dużą wiedzę na temat emocji i życia wewnętrznego bohatera, w pełni więc mógł uświadamiać sobie przyczyny jego klęsk i źródła sukcesów. Nic dziwnego, że ówcześni odbiorcy często tak głęboko utożsamiali się z postaciami literackimi i nawet namawiali autorów powieści publikowanych w odcinkach na zmiany w losach ulubionych postaci. Wielu bohaterów (np. Emma Bovary z dzieła Flauberta) przekroczyło wówczas granice tekstu i stało się bohaterami kultury, funkcjonując jako symbol czy synonim określonych postaw lub życiowych strategii.