Historia podróżopisania

Żyjemy w epoce blogów podróżniczych spopularyzowanych przez media społecznościowe, jednak opis podróży jest gatunkiem właściwym piśmiennictwu europejskiemu przynajmniej od czasów eposu Homera. Elementy formalne utworów podróżniczych to: czynność podróżowania jako oś tematyczna, przemieszczanie się w rozpoznawanej przestrzeni, wzgląd na faktycznie obserwowaną rzeczywistość (brak elementów ewidentnie fantastycznych lub fikcjonalnych), połączenie funkcji autora i narratora, wreszcie sygnalizowana tytułem (lub metaforą zawartą w tytule) forma: podróż, list, pielgrzymka, dziennik itp. 

U źródeł piśmiennictwa podróżniczego leżą już starożytne teksty poświęcone wędrówkom – hodoeporikony, czyli poetyckie lub prozaiczne opisy podróży w starożytnej Grecji, a także itinerariaitinerariumitineraria czy periegezyperiegezaperiegezy. Opisy podróży zawierały również średniowieczne kroniki i diariuszediariuszdiariusze. W wieku XVI do XVIII dominują teksty użytkowe, pisane najczęściej na użytek prywatny. Były to dzienniki i listy z podróży. Do takich dzieł należą m.in. spisane w latach 1607‑1613 Peregrynacje po Europie Jakuba Sobieskiego, ojca króla Jana III Sobieskiego, oraz najstarsza polska relacja z Syberii, Diariusz więzienia moskiewskiego, miast i miejsc Adama Kamieńskiego‑Dłużyka (1672), będący zapisem wspomnień z rosyjskiej niewoli. Swoje wrażenia z podróży spisał również Ignacy Krasicki w utworze Opisanie podróży z Warszawy do Biłgoraja (1782).

R1N13Z3C7AXNL1

Zdjęcie przedstawia stronę tytułową czasopisma Wędrowiec z 1863 roku. Ukazane jest na nim okno z bogatymi ornamentami.

W wieku XIX  piśmiennictwu podróżniczemu sprzyjały coraz większe ułatwienia komunikacyjne, przymusowe i dobrowolne migracje, rosnąca ciekawość świata, różnego rodzaju mody, wreszcie rozwój dziennikarstwa prasowego. Szczególnie dynamiczny rozwój pism poświęconych podróżom nastąpił w drugiej połowie XIX wieku. Ukazywał się wówczas np. „Wędrowiec”, ilustrowany tygodnik o tematyce podróżniczo‑geograficznej, wydawany w Warszawie w latach 1863−1906. Powstałe z inicjatywy Józefa Ungra pismo miało na celu przybliżenie czytelnikom świata i nauki w sposób ciekawy i przystępny. Tygodnik publikował relacje z wędrówek po kraju, m.in. Bolesława Prusa, Henryka Sienkiewicza czy Seweryna Goszczyńskiego. Z redakcją współpracował także Stefan Szolc‑Rogoziński, badacz Afryki.Rubryki o tematyce podróżniczej były obecne niemal w każdym tytule prasowym. Na ich łamach ukazywały się, często w odcinkach, listy z podróży, będące nie tylko relacją z odwiedzanego miejsca, jego opisem, ale także poruszające kwestie społeczne i obyczajowe.  Autorami listów, kartek, obrazków z podróży byli także m.in. Ignacy Kraszewski, Aleksander Świętochowski, Maria Konopnicka. Za pierwszy polski reportażreportażreportaż uznaje się Pielgrzymkę do Jasnej Góry Władysława Reymonta, drukowany w „Tygodniku Ilustrowanym” w 1894 roku.

RN4FXHVPGGH9A

Zdjęcie przedstawia przeprawę niewielkim, drewnianym promem przez rzekę. Na promie znajduje się czarnoskóry wioślarz oraz biały mężczyzna z rowerem.

Polacy podróżują w XIX w. najczęściej do Włoch, Anglii, na Bliski Wschód, do Afryki czy USA. 

Po II wojnie światowej z Polski wyjeżdżali nieliczni. Najbardziej znanemu podróżującemu reporterowi - Ryszardowi Kapuścińskiemu - przepustkę do świata dała redakcja „Sztandaru Młodych”, która wysłała go do Indii. Przez kolejne lata, jako korespondent Polskiej Agencji Prasowej, jeździł do Afryki, Azji, Ameryki Łacińskiej. Był w ponad 100 krajach.

W Podróżach z Herodotem pisał:

Badacze uznają, że literatura podróżnicza od zawsze realizuje się w dwóch planach – albo literackim, więc subiektywnym, albo dokumentalnym, obiektywizującym opis rzeczywistości. Wynalazek  tzw. reportażu literackiego (za sprawą m.in. Ryszarda Kapuścińskiego i Hanny Krall) spowodował zmieszanie obu konwencji, kłopoty w określeniu statusu reportażysty oraz nieostrość gatunkową, wzmożoną przez formy współczesnych narracji podróżniczych. Na szczególną uwagę zasługuje tu proza współczesnego pisarza Andrzeja StasiukaAndrzej StasiukAndrzeja Stasiuka, która wprawia w zakłopotanie formalne, łączy bowiem formę reportażu z klasyczną powieścią drogi, uwypuklając autentyczność zdarzeń, miejsc i spotykanych bohaterów.

Słownik

Andrzej Stasiuk

R77L8265UPM3T1

Zdjęcie przedstawia siedzącego na krześle dojrzałego mężczyznę. Siedzi bokiem, ma założoną nogę na nogę, mówi do mikrofonu. Ma krótkie, siwe włosy i zmarszczki na twarzy. Ubrany jest w dżinsowe spodnie oraz czarną koszulkę. W tle znajdują się wzniesienia z polami i lasem.

Andrzej Stasiuk urodził się w Warszawie (25 września 1960 r.). Nie był nastolatkiem pokornym – w internetowych biografiach wspomina się przerwaną edukację w liceum, technikum i szkole zawodowej oraz brak przywiązania do kolejnych miejsc pracy. W latach 80. uczestniczył w pacyfistycznym ruchu Wolność i Pokój, broniącym praw człowieka i obywatela w PRL. Współpracował z niezależnymi pismami literackimi. Zdezerterował ze służby w Ludowym Wojsku Polskim, za co został skazany na więzienie. W 1987 roku przeniósł się w Beskid Niski – najpierw do wioski Czarne, gdzie zamieszkał w łemkowskiej chacie, później do Wołowca, gdzie pisze, koncertuje i prowadzi wraz z Moniką Sznajderman prestiżowe wydawnictwo Czarne. Prozaik, poeta i dramaturg, sporadycznie krytyk literacki oraz aktor. Laureat wielu nagród, m.in. Fundacji Kościelskich (1995), Nagrody Literackiej Nike (2005), Nagrody Literackiej Gdynia (2010), Austriackiej Nagrody Państwowej w dziedzinie literatury europejskiej (2016) oraz Nagrody im. Nicolasa Bouviera (2018). Opublikował tomy prozy, reportaże, wiersze, dramaty. Do najpopularniejszych dzieł należą Mury Hebronu, Dukla, Jadąc do Babadag, Taksim, Dziennik pisany później, Wschód i Osiołkiem. Współautor albumu muzycznego Mickiewicz – Stasiuk – Haydamaki – awangardowego wykonania wierszy Adama Mickiewicza do muzyki folk rockowej (2018). Prozę Stasiuka przetłumaczono na kilkanaście języków.