Dowiedz się
O naturalizmie
Naturalizm to termin, który ma różne oblicza.
W sztuce pojęcie naturalizmu wiąże się z wiernym naśladownictwem natury, dążeniem do obiektywizmu w przedstawianiu ciemnej strony rzeczywistości – ludzkiej nędzy, krzywdy, słabości człowieka, zagrożenia, brzydoty. W dziełach naturalistycznych dominuje zamknięta kompozycja, zachowanie perspektywy oraz wyrazista forma.
Najbardziej znaczący artyści malarze naturalistyczni to William Bliss Baker, Jean Francois Raffaelli, Leon Frederic. Za przedstawicieli tego kierunku w Polsce uważani są Feliks Brzozowski, Józef Chełmoński, Aleksander Gierymski, Stanisław Grocholski.
W literaturze naturalizm narodził się pod koniec XIX wieku we Francji, skąd dotarł do innych krajów europejskich.
W latach 30. XIX wieku zrodziła się we Francji tzw. szkoła naturalna – tworzyli ją w większości drugorzędni pisarze zupełnie dziś zapomniani (np. Charles‑Paul de Kock), którzy postulowali, by literatura była obrazem przeciętnego życia. Dążyli
do obiektywizmu i szczegółowości opisu. Szukali bohaterów wśród niższych warstw społecznych. Dostrzegali specyficzną urodę gałganiarek i starych panien, wyrazistość murarzy i handlarzy starzyzną, doceniali niepozorność kupców, dorożkarzy, robotników… Zrezygnowali z tajemniczych przestrzeni romantyzmu; miejsca akcji przenieśli za to do prywatnych mieszkań, szpitali, piwiarni i rzemieślniczych warsztatów, na ulice, podwórka, jarmarczne place i ciasne strychy…
Cały ten świat znali z własnych spacerów i wizyt, w czasie których obserwowali życie codzienne ludzi i opisywali je w sposób rzeczowy, konkretny i obiektywny.
Pisarze naturaliści
Pisarze realiścirealiści pokazywali wewnętrzne napięcia i sprzeczności współczesnego świata. Nie ukrywali tego, co bolesne i wstydliwe, zajmowali się życiem klas społecznych do tej pory nieobecnych w literaturze. Przejmujący obraz społecznych chorób zawsze jednak niósł przesłanie o charakterze pozytywnym. Czytelnik nie był pozostawiany sam na sam z absurdem i nędzą, wskazywano mu bowiem możliwości zmiany. Powieść realistyczna kreowała wyrazisty świat wartości, nawet jeśli pokazywała trudności w ich urzeczywistnianiu.
Natomiast pisarze nazywający siebie naturalistaminaturalistami stawiali sobie za cel tworzenie literatury, która dokonałaby odważnej i bezstronnej analizy bolączek rzeczywistości, a nie pocieszała czytelnika, że świat mimo wszystko ma sens.
Francuski pisarz i dziennikarz Émile Zola (1840–1902) zasłynął jako twórca powieści naturalistycznej. Światową sławę przyniósł mu 20‑tomowy cykl powieściowy Rougon‑Macquartowie. Historia naturalna i społeczna rodziny za Drugiego Cesarstwa, wydawany w latach 1871–1893. Zola pokazał w nim rozległą panoramę francuskiego społeczeństwa – przedstawił je jako bezlitosną dżunglę, gdzie toczy się nieustanna walka o byt, a ludzkie życie podporządkowane jest prymitywnym instynktom. Autor wprowadził czytelnika w środowisko robotników, chłopów, aktorów czy kurtyzan i pozwolił mu „podglądać” ich podczas codziennych czynności. Ukazał przy tym prawdziwe oblicze klasy mieszczańskiej, demaskując jej fałszywą moralność. Cykl obejmuje m.in. dzieła: W matni (1877), Nana (1880), Germinal (1885), Ziemia (1887), Klęska (1892), Bestia ludzka (1890).
Naturaliści porównywali pracę pisarza do zabiegów naukowca, np. chirurga dokonującego sekcji. Pisarz miał badać rzeczywistość, a następnie – w ramach powieści – organizować eksperyment. Wyniki tego eksperymentu twórca miał zapisywać niemal jak naukowiec prowadzący dziennik kolejnych doświadczeń. Musiał więc dysponować dużą wiedzą na temat biologicznych i społecznych mechanizmów, a swoich rozpoznań dokonywać z maksymalnym obiektywizmem. Beznamiętny i analityczny opis rzeczywistości dokonany w ten sposób i wedle reguł współczesnej wiedzy, pozbawiony wartościowania i emocji pisarza, miał pokazywać brutalną prawdę o świecie.
Odkrycia Darwina, które położyły podwaliny pod teorię ewolucji, wpłynęły również na literaturę. Naturaliści ograniczyli postrzeganie człowieka do jego funkcji biologicznych. Jednocześnie zwracali uwagę na uwarunkowania środowiskowe wpływające na rozwój jednostki.
Bohater naturalistów jest zdeterminowany przez swoje instynkty i popędy, takie jak głód, erotyzm i potrzeby fizjologiczne. Jest także uwarunkowany społecznie: jego charakter i sposób działania określa środowisko, w którym się urodził i wyrósł, a także cechy, które odziedziczył po swoich przodkach. Nie jest w związku z tym osobowością tak skomplikowaną i pełną pod względem psychologicznym jak postać z powieści realistycznej.
Pisarze realiści, także w Polsce, przyjmowali eksperymenty naturalistów z mieszanymi uczuciami. Dzielili z nimi naukowe pasje i pragnienia poznania rzeczywistości, ale przerażał ich obraz świata bez wartości, przed którym stawiany był czytelnik pozbawiony pomocnej ręki narratora.
Słownik
(łac. evolutio - rozwój, przekształcenie) doktryna filozoficzna, według której zjawiska społeczne można badać z biologicznego punktu widzenia, traktująca ludzką zbiorowość jako żywy organizm podlegający prawom ewolucji
odmiana pisarstwa typowa dla wczesnego pozytywizmu, obejmująca utwory propagujące określone postawy lub poglądy, takie jak rozwój wsi, emancypacja kobiet czy upowszechnienie edukacji
(łac. naturalis – przyrodniczy, naturalny, wrodzony) prąd literacki powstały w 2. poł. XIX w. wykorzystujący osiągnięcia nauk przyrodniczych, związany z poglądami deterministycznymi i ewolucjonistycznymi, często operujący silnymi środkami wyrazu, niestroniący od szczegółowego opisywania scen drastycznych, ukazujący ludzi w ich biologicznych uwarunkowaniach; naturaliści opisywali zazwyczaj życie niższych warstw społecznych w ich codziennym środowisku, ukazując takie problemy, jak brak higieny, edukacji, ucisk wyższych klas i niesprawiedliwość losu
(fr. réalisme) w literaturze prąd spopularyzowany w prozie 2. poł. XIX w., dążący do jak najwierniejszego odzwierciedlenia świata znanego czytelnikowi z codzienności; realiści opisywali wydarzenia, bohaterów i ich egzystencję w sposób reprezentatywny dla przedstawianej w utworze grupy społecznej
(łac. marność nad marnościami) sentencja powtarzana wielokrotnie w biblijnej Księdze Koheleta