Słowa też trzeba analizować? Analiza słowotwórcza wyrazów pochodnych
Warto wiedzieć!
Wszystkie słowa mają swoje „pochodzenie”. Na przykład czasownik dokonany napisać został utworzony od czasownika pisać poprzez dodanie do niego cząstki na-, a zdrobniałe określenie kotek powstało od rzeczownika kot.
Działem języka, który wyjaśnia budowę i mechanizmy rządzące powstawaniem wyrazów jest słowotwórstwo.
Wyraz podstawowy– wyraz, od którego utworzono wyraz pochodny.
Wyraz pochodny – wyraz utworzony od innego wyrazu (wyrazu podstawowego), składa się z podstawy słowotwórczej i formantu.
Podstawa słowotwórcza – część wyrazu przeniesiona z wyrazu podstawowego do pochodnego.
Formant – cząstka, za pomocą której tworzony jest wyraz pochodny. Parafraza słowotwórcza wyrazu pochodnego - opis znaczenia wyrazu, w którego wyjaśnieniu jest zawarty wyraz podstawowy. Analiza słowotwórcza wyrazu - polega na podaniu parafrazy słowotwórczej wyrazu pochodnego, wskazaniu wyrazu podstawowego, od którego pochodzi wyraz, podstawy słowotwórczej oraz formantu; dokonując analizy słowotwórczej wyrazów pochodnych, należy sprowadzić je do mianownika lub (w przypadku czasowników) do bezokolicznika.
Wyraz podstawowy | Wyraz pochodny |
|---|---|
burza | burzowy |
mydło | mydelniczka |
język | jęzor |
ładniejszy | najładniejszy |
Wyraz pochodny | Znaczenie wyrazu pochodnego (parafraza słowotwórcza) | Wyraz podstawowy | Formant |
|---|---|---|---|
piesek | mały pies | pies | -ek |
malinowy | o smaku malin | malina | -owy |
podziw | stan, w którym coś się podziwia | podziwiać | Ø |
piekarz | osoba, która piecze pieczywo | piec | -arz |
zszyć | skończyć szyć | szyć | z- |
Analizie słowotwórczej podlegają tylko wyrazy podzielne słowotwórczo - tzn. takie, w których można wyróżnić podstawę słowotwórczą i formant oraz utworzyć do nich parafrazę słowotwórczą.
Spośród poniżej podanych wyrazów wskaż te, które są niepodzielne słowotwórczo.
kwiat, wieczorowy, wybrać, dom, szklarnia, czytać
Zapoznaj się z zawartą w poniższym filmie wypowiedzią prof. Jerzego Bralczyka i wykonaj ćwiczenie 6.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RMvxiPjUwH2gp
Nagranie video. Na początku pojawia się plansza z zapisanymi w poziomie, pionie i skosie wyrazami - literatura, sztuka, kultura, retoryka, teatr, poezja, gramatyka, wartości. Potem pojawia się plansza z tytułem filmu - Dzieciątko czy dzieciuch? Następnie pojawia się osoba profesora Jerzego Bralczyka oraz postać polonistki - Barbary Lekarczyk - Cisek. Mężczyzna i kobieta siedzą przy stole w sali wykładowej, w tle widać stoliki z krzesłami, kolumnę oraz dwa duże okna. Film kończy się planszą z napisanymi w poziomie, pionie i skosie wyrazami - literatura, sztuka, kultura, retoryka, teatr, poezja, gramatyka, wartości.
Za pomocą formantu można między innymi nadać wyrazowi nowe zabarwienie emocjonalne czy nowe znaczenie stylistyczne. Korzystając z informacji zawartych w wypowiedzi językoznawcy, utwórz od wybranego wyrazu (innego niż dziecko) spieszczenie oraz wyraz o zabarwieniu negatywnym.
Formanty nie tylko tworzą nowe wyrazy – wyrazy pochodne, ale także modyfikują ich znaczenie. Wyrazy pochodne o wspólnym znaczeniu słowotwórczym, nadanym im przez odpowiednie formanty, tworzą odrębne kategorie znaczeniowe.
Kategoria znaczeniowa | Formant | Przykład |
|---|---|---|
nazwy zdrobniałe i pieszczotliwe | np.:-ek, -ka, -ko, -ik, -yk, -usia, -uś | synuś, żabka |
nazwy miejsc | np.:-arnia, -alnia, -ownia | siłownia, pływalnia |
nazwy wykonawców zawodów | np.:-nik, -owiec, -arz, -ak, -ista | murarz, programista |
nazwy narzędzi | np.:-ak, -acz, -aczka, -arka | trzepaczka, drukarka |
nazwy żeńskie od odpowiednich męskich | np.:-ka, -owa, -nica, -yni | uczennica, szefowa |
Sprawdź, czy umiesz!
Odszukaj w poniższym zdaniu wyrazy podzielne słowotwórczo i dokonaj ich analizy.
Na parapecie siedziało ogromne kocisko i wygrzewało swój koci grzbiet na słoneczku.
Utwórz zabawne neologizmyneologizmy młodzieżowe będące wyrazami pochodnymi, a następnie dokonaj ich analizy słowotwórczej.