Trochę teorii
Geneza Morza Bałtyckiego
Powstanie Morza Bałtyckiego związane było z ustępowaniem lądolodu skandynawskiego. Jego topniejące wody ok. 10‑12 tys. lat temu utworzyły Bałtyckie Jezioro Lodowe. W historii rozwoju Morza Bałtyckiego wyróżnia się następujące etapy: Morze Yoldiowe, Jezioro Ancylusowe, Morze Litorynowe i Morze Mya odpowiadające pod względem cech dzisiejszemu Morzu Bałtyckiemu.
Położenie Bałtyku
Morze Bałtyckie (zwane też Bałtykiem) jest epikontynetalnymepikontynetalnym morzem śródlądowym położonym na szelfie kontynentalnym między Półwyspem Skandynawskim a środkową i wschodnią częścią lądu europejskiego. Zaliczane jest do śródlądowych mórz Europy. Ze wszystkich stron otoczone jest przez obszar lądowy państw nadbałtyckich: Danii, Niemiec, Polski, Rosji, Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii i Szwecji. Ze względu na jego utrudniony kontakt z Oceanem Atlantyckim przez Cieśniny Duńskie (Mały Bełt, Wielki Bełt, Sund, Kattegat, Skagerrak oraz Limfjorden) traktowane jest jako morze półzamknięte.
Najczęściej za zachodnią granicę Morza Bałtyckiego uważa się umowną linię wyznaczoną pomiędzy północnym cyplem Półwyspu Jutlandzkiego a szwedzką wyspą Tjörn. W ramach tak wytyczonej granicy powierzchnia Bałtyku wynosi 415 tys. kmIndeks górny 22. Linia brzegowa tego akwenu jest bardzo rozwinięta: znajdują się tu liczne zatoki (największe to Zatoka Botnicka, Fińska, Ryska, Gdańska i Pomorska), wyspy (Gotlandia, Kotlin, Uznam, Muhu itd.) oraz półwyspy (Hel, Mierzeja Kurońska oraz półwysep Fischland‑Darß‑Zingst).
Podstawowy podział morza pozwala wyróżnić w nim trzy baseny:
Bornholmski,
Gotlandzki,
Zatoki Botnickiej.
Biorąc pod uwagę hydrografię Bałtyku, możliwe jest także dokonanie innego podziału i wyróżnienie w jego obrębie trzech głównych regionów, do których należą: Botnik (w tym Botnik Północny i Botnik Południowy), Bałtyk Właściwy (w tym Bałtyk Południowy i Bałtyk Środkowy) oraz Cieśniny Duńskie (w tym Morze Bełtów i Kattegat).
Cechy Bałtyku
Pod względem ukształtowania najbardziej zróżnicowane są skaliste wybrzeża Skandynawii. Dominują wybrzeża szerowe (szkierowe) i różne odmiany wybrzeży fierdowych. Wybrzeża Polski, Litwy, i Łotwy reprezentują najczęściej typ wybrzeża niskiego, klifowego oraz mierzejowo- zalewowego.
Morze Bałtyckie zaliczane jest do płytkich mórz – jego średnia głębokość wynosi tylko 56 m. Najgłębsze miejsce położone jest na 459 m – to głębia Landsort leżąca na północny zachód od Gotlandii w Basenie Gotlandzkim. Dno Bałtyku ma urozmaiconą rzeźbę. W jego obrębie wydziela się obszary o znacznych głębokościach zwane basenami lub głębiami, natomiast obszary nieprzekraczające kilku metrów nazywane są ławicami.
Zlewisko Morza Bałtyckiego obejmuje powierzchnię 1,7 mln kmIndeks górny 22, co stanowi aż 17% powierzchni Europy. Akwen ten zasilany jest przez ok. 250 rzek, z których największe to: Newa, Wisła, Dźwina, Niemen i Odra.
Bilans wodny, a więc zestawienie obiegu wody na określonym obszarze, to kryterium, według którego można podzielić wszystkie zbiorniki półzamknięte na dwie kategorie:
I - morza o bilansie dodatnim (w których przeważa odpływ wody z morza do oceanu lub otwartego morza),
II – morza o bilansie ujemnym (w których przeważa dopływ wód oceanicznych, wlewów, do morza półzamkniętego).
Bałtyk zaliczany jest do mórz o bilansie dodatnim, co oznacza, że poza okresami wlewów wód oceanicznych z Atlantyku przeważa odpływ wody z morza do oceanu. Wynika to przede wszystkim z przewagi dopływu rzecznego (Bałtyk zasila około 250 rzek) i opadów nad parowaniem z powierzchni wody (co sekundę Bałtyk zasila ok. 15 000 ton słodkiej wody pochodzącej z dostawy z rzek i opadów). Dzięki temu wody odpływają do Oceanu Atlantyckiego.
Temperatura wód powierzchniowych Morza Bałtyckiego zimą waha się od 0° do 2°C, a latem – od 12°C w północnej części akwenu do ponad 20°C w rejonach południowych. Prowadzone pomiary wskazują jednak, że w ostatnim dziesięcioleciu następuje systematyczny wzrost wartości, co więcej - jest on trzykrotnie szybszy w porównaniu do średniego tempa wzrostu temperatury innych mórz i oceanów. Podczas letnich fal upałów temperatura wód Bałtyku, zwłaszcza w południowej części akwenu, coraz częściej osiąga niespotykany wcześniej poziom powyżej 25°C. Zjawisko to powszechnie łączone jest z globalnymi zmianami klimatu.
Morze Bałtyckie jest największym na świecie morzem słonawym. Zasolenie waha się w granicach od 2 do 12‰ (w Cieśninach Duńskich wzrasta do ok. 30‰), średnio wynosi ok. 7‰ i wyraźnie rośnie z głębokością, np. w Basenie Bornholmskim przy powierzchni wynosi ok. 7,5‰, a na głębokości 100 m – 15–18‰. Dla porównania - średnie zasolenie wód oceanicznych to 36‰.
Powodów tak niskiego zasolenia Bałtyku jest kilka:
Do Bałtyku wpływa około 250 rzek, które dostarczają ogromne ilości słodkiej wody, skutecznie rozcieńczając wodę morską.
Klimat regionu charakteryzuje się stosunkowo niskimi temperaturami i niewielkim parowaniem, co sprzyja utrzymaniu nadwyżki wód słodkich.
Bałtyk ma tylko wąskie połączenie z Morzem Północnym przez Cieśniny Duńskie, co znacząco ogranicza wymianę wód z oceanem. Bardzo wąskie połączenie z oceanem światowym powoduje, że wymiana wody w Bałtyku trwa nawet do 30 lat.
Flora i Fauna Bałtyku
Tak duże różnice zasolenia wód powodują, że mogą w nich bytować zarówno gatunki morskie o dużej tolerancji na zmiany zasolenia np. dorsz, śledź, krewetka, słonawowodne np. podwój wielki, niektóre kiełże, jak i słodkowodne, występujące w wodach przybrzeżnych i wysłodzonych zatokach np. okoń, płoć, błotniarka. Jednocześnie w tych warunkach nie mogą bytować organizmy bardzo wrażliwe na zmiany zasolenia np. szkarłupnie, głowonogi. Małe zasolenie wód Bałtyku powoduje także, że niektóre gatunki żyjące w Morzu Bałtyckim osiągają znacznie mniejsze rozmiary niż w Morzu Północnym.
Ssaki morskie są reprezentowane przez zaledwie 4 gatunki – fokę pospolitą, szarytkę morską (dawniej znaną jako foka szara), nerpę obrączkowaną (dawniej: foka obrączkowana) oraz morświna należącego do waleni.
Morświn jest jedynym żyjącym w Morzu Bałtyckim przedstawicielem waleni. Preferuje płytkie wody, migrując wiosną do wód przybrzeżnych, a jesienią do obszarów bardziej oddalonych od brzegu. Liczebność populacji w zachodniej części akwenu szacuje się na 800 do 2000 osobników, a w części wschodniej i środkowej na 100 do 600.
Spektakularnym przykładem zagrożenia ssaków morskich i spadku liczebności ich populacji wywołanych działalnością człowieka są bałtyckie foki. Przez dziesięciolecia uważane były za szkodniki i z tego powodu intensywnie je tępiono. Populacja nerpy obrączkowanej w Morzu Bałtyckim liczy obecnie od 7 000 do 10 000 osobników, choć jeszcze w XIX wieku była trzydziestokrotnie wyższa.
Podobnie z powodu antropopresji ucierpiała szarytka morska (foka szara). Niegdyś gatunek ten występował w całym Morzu Bałtyckim. Na skutek masowych polowań w latach 40. XX wieku oraz zanieczyszczeniem wód Morza Bałtyckiego w latach 70. XX wieku populacja szarytki zmniejszyła się dramatycznie a zasięg występowania szarytek został ograniczony do południowych i południowo‑wschodnich wybrzeży Szwecji – niewielkie skupiska tych zwierząt liczyły zaledwie kilkadziesiąt osobników.
Dzięki międzynarodowym wysiłkom podjętym w latach 80. XX wieku populacja szarytki w Morzu Bałtyckim sukcesywnie zwiększa swoją liczebność. Przyczynia się do tego także Stacja Morska Instytutu Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego w Helu, która prowadzi badania mające na celu m.in. restytuowanie szarytki morskiej w Zatoce Gdańskiej. Dzięki temu od kilku lat można obserwować te zwierzęta na polskim wybrzeżu Bałtyku, a ich niewielka kolonia osiedliła się na piaszczystych łachach w ujściu Wisły. Mimo to status populacji szarytki w Bałtyku nadal jest oceniany jako zły.
Zagrożenia wód Morza Bałtyckiego
Na wybrzeżu rozwinęły się miasta, porty i zakłady przemysłowe (m.in. Rostock, Szczecin, Gdynia, Gdańsk, Sztokholm, Helsinki, Petersburg, Tallinn, Ryga, Kłajpeda), z których w wielu przypadkach ścieki komunalne i przemysłowe o różnym stopniu oczyszczenia są odprowadzane bezpośrednio do morza. Morze Bałtyckie jest także ważną drogą morską dla państw nadbałtyckich - przez Cieśniny Duńskie i Kanał Kiloński przepływa rocznie ok. 75 tys. statków, które na pełnym morzu zrzucają nieczystości i odpady do wody. Szacuje się, że 97% wszystkich zanieczyszczeń wprowadzanych do Bałtyku powstaje na lądzie, pozostałe 3% - na morzu.
Dostawa zanieczyszczeń chemicznych, zwłaszcza substancji biogennych (głównie związków azotu i fosforu z rolnictwa) do Morza Bałtyckiego powoduje eutrofizacjęeutrofizację wód. Polega ona na nadmiernym użyźnieniu wód substancjami odżywczymi. Eutrofizacja wywołuje długotrwały, niekorzystny efekt, przyczynia się bowiem do ubytku tlenu w morskich wodach. Sprzyja temu osłabiona wymiana wód Bałtyku z lepiej natlenionymi wodami Morza Północnego. Po okresie wegetacji ogromna masa fitoplanktonu obumiera, opada na dno i podlega rozkładowi. W trakcie tego procesu zużywany jest zawarty w wodzie tlen i uwalniany siarkowodór, wskutek czego na dnie tworzą się strefy martwych, pozbawionych tlenu wód.
Szacuje się, że dziś około 18% powierzchni Morza Bałtyckiego zajmują tzw. pustynie tlenowe, gdzie większość organizmów nie jest w stanie przeżyć. Sytuacja taka utrzymuje się od ponad 40 lat. Ich dalsze rozszerzanie będzie miało negatywne konsekwencje nie tylko dla ekosystemu morskiego, ale także dla mieszkańców wybrzeża.
Duże zagrożenie dla wód Bałtyku stwarzają też metale ciężkie i trwałe związki organiczne wprowadzane m.in. ze ściekami przemysłowymi, mogą one bowiem kumulować się w organizmach żywych i w osadach dennych.
Ponadto turystyka i wzmożony ruch morski mają istotny, negatywny wpływ na stan Morza Bałtyckiego. Wzrost liczby turystów oraz intensyfikacja żeglugi przyczyniają się do:
zanieczyszczenia wód – większy ruch statków i obecność turystów powodują wzrost ilości odpadów (śmiecenie), ścieków i substancji niebezpiecznych trafiających do morza, co nasila zjawiska takie jak eutrofizacja i zakwity sinic, prowadząc do okresowych zakazów korzystania z plaż i strat w branży turystyczne,
hałasu podwodnego – statki, motorówki i inne jednostki pływające generują hałas, który zakłóca funkcjonowanie zwierząt morskich, zwłaszcza ssaków (np. morświnów) i ryb. Hałas powoduje u nich stres, zaburzenia orientacji, a nawet trwałe uszkodzenia słuchu, co wpływa na cały ekosystem Bałtyku
degradacji środowiska przybrzeżnego – wzmożona turystyka prowadzi do erozji brzegów, chaotycznej zabudowy hotelowe, niszczenia siedlisk i spadku jakości wody, co zniechęca turystów i negatywnie wpływa na lokalną gospodarkę
Istotnym zagrożeniem dla Morza Bałtyckiego są wraki okrętów wojennych z okresu II wojny światowej, w zbiornikach których mogą znajdować się miliony litrów paliwa oraz zatopione, celowo lub przypadkowo, pojemniki z bojowymi środkami trującymi (iperyt, tabun, fosgen, cyklon B, sarin i in.). Szacuje się, że w Bałtyku znalazło się ok. 50 tys. ton broni chemicznej z czego 15 tys. ton stanowią właśnie chemiczne środki bojowe. Znajdują się one głównie w południowo‑wschodniej części Głębi Gotlandzkiej, wschodniej części Głębi Bornholmskiej oraz w cieśninach Mały Bełt i Skagerrak. Potwierdzono istnienie składowisk w polskiej części wód Bałtyku w Głębi Gdańskiej i na tzw. Rynnie Słupskiej. Jednak znana jest lokalizacja tylko części zatopionych środków bojowych. Tymczasem rozszczelnienie zbiorników paliwowych i pojemników, w których przechowywane są środki bojowe może spowodować katastrofę ekologiczną w Morzu Bałtyckim na niespotykaną skalę. Szacuje się, że uwolnienie około 15% środków chemicznych z zalegających na dnie zbiorników mogłoby całkowicie zniszczyć życie w Bałtyku na ponad 100 lat.
Walka o Bałtyk
W celu poprawy stanu wód Morza Bałtyckiego i ich ochrony są podejmowane różnorodne działania na poziomie krajowym i międzynarodowym. Polegają one m.in. na bezpośrednim ograniczaniu dostawy zanieczyszczeń do morskich wód, tworzeniu odpowiednich uregulowań prawnych, monitorowaniu stanu środowiska morskiego, działalności edukacyjnej oraz współpracy międzynarodowej państw nadbałtyckich integrującej wyżej wymienione działania. Wprowadza się rozwiązania technologiczne oraz różnorodne instrumenty prawne i ekonomiczne, promujące takie działania, jak:
budowa oczyszczalni ścieków w całym zlewisku Morza Bałtyckiego,
wprowadzenie nowych wodo- i energooszczędnych technologii produkcji,
ograniczenie zużycia nawozów sztucznych, w tym substancji biogennych w rolnictwie poprzez wprowadzanie zrównoważonych metod uprawy gleby,
ograniczanie emisji pyłowych i gazowych,
szersze korzystanie z odnawialnych źródeł energii,
wykorzystywanie w gospodarce odpadów i surowców wtórnych,
wprowadzanie bardziej ekologicznych środków transportu.
Rozwiązania prawne uwzględniają m.in. wprowadzenie i egzekwowanie odpowiednio wysokich kar za zanieczyszczanie środowiska, zgodnie z zasadą „zanieczyszczający płaci” oraz tworzenie systemu planowania i zagospodarowania przestrzennego uwzględniającego konieczność zrównoważonego wykorzystania zasobów środowiska i ograniczania antropopresji. Równolegle w ramach systemu SatBałtyk prowadzony jest satelitarny monitoring środowiska Bałtyku.
