Formy ustroju współczesnych państw
Głowa państwa we współczesnych republikach
Scharakteryzujesz pozycję głowy państwa w republice.
Przedstawisz na wybranych przykładach różne modele prezydentury.
Ocenisz pozycję ustrojową głowy państwa w zależności od przyjętej formy rządów.
W republice nie ma korony ani tronu, ale ktoś musi stać na czele państwa. Głowa państwa w republikańskiej formie państwa to nie monarcha z boskiego nadania, lecz reprezentant narodu - wybrany, ograniczony konstytucją i rozliczany politycznie. Może być symbolicznym strażnikiem porządku konstytucyjnego albo realnym aktorem politycznej gry - wszystko zależy od przyjętej formy rządów. W jednej republice prezydent tnie wstęgi i udziela patronatów, w innej podpisuje ustawy, dowodzi wojskiem i wpływa na skład rządu. Kim naprawdę jest głowa państwa w republice? To zależy - i właśnie dlatego warto się temu przyjrzeć.
Głowa państwa – czyli kto?
Politolog Ryszard Herbut głową państwa nazwał osobę, która – ze względu na pełnione stanowisko oraz wykonywane zadania – stoi na czele państwa. Obecnie za głowę państwa uznaje się organ zajmujący najwyższą pozycję w systemie organów państwowych. Jest to najwyższy przedstawiciel państwa w stosunkach wewnętrznych i zewnętrznych oraz symbol jedności narodowej i państwowej. Funkcję głowy państwa najczęściej pełni prezydent lub monarcha. Istnieje także instytucja zbiorowej (kolegialnej) głowy państwa.
W zależności od systemu rządów pozycja głowy państwa jest silna (system prezydencki i półprezydencki) lub słaba (system parlamentarny). Zależy to od trzech podstawowych czynników: zakresu kompetencji, które według prawa należą do głowy państwa, odpowiedzialności, którą ponosi, oraz sposobu wyboru.
Jak wybierana jest głowa państwa we współczesnych republikach? – przykłady
W republice głowa państwa nie dziedziczy urzędu, lecz obejmuje go z nadania społeczeństwa - bezpośrednio lub pośrednio. Sposób wyboru prezydenta jest jednym z kluczowych elementów odróżniających republiki od monarchii i znacząco wpływa na pozycję ustrojową tego urzędu. W jednych państwach prezydent wybierany jest w powszechnych wyborach, w innych - przez parlament lub specjalne zgromadzenie. Różnice te nie są jedynie proceduralne, lecz odzwierciedlają głębszy podział między systemami prezydenckimi, parlamentarnymi i mieszanymi. To, jak prezydent trafia na urząd, mówi wiele o tym, jaką rzeczywistą rolę pełni w państwie.
Jeśli prezydent pełni swoją funkcję przez określony czas, nazywany kadencją, mówimy o prezydencie kadencyjnym. Dużo rzadziej występowała forma prezydentury dożywotniej, która jest kojarzona głównie z systemami dyktatorskimi.
Istotną rolę w wyborze głowy państwa ma kwestia legitymizacji władzy. Celem legitymizacji jest nie tylko uznanie prawomocności wyboru prezydenta, lecz także pokazanie społeczeństwu, że ma on podstawy prawne do sprawowania władzy.
Mapa myśli ukazująca mechanizmy wyboru głowy państwa w republikach.
Modele prezydentury
Model prezydentury to zespół unormowań prawnych określających rolę, zadania i kompetencje głowy państwa oraz rzeczywisty sposób wykonywania ich przez prezydenta.
Najczęściej występującym modelem prezydentury jest prezydentura jednoosobowa – kiedy funkcję prezydenta sprawuje jedna osoba wyłoniona w wyborach.
Innym modelem jest prezydentura kolegialna. Występuje ona w niektórych państwach złożonych, wieloetnicznych lub ze względów ideologiczno‑politycznych, tak jak było w krajach realnego socjalizmu. Obecnie model taki występuje w Szwajcarii, gdzie funkcję głowy państwa pełni Rada Federalna - siedmioosobowy organ bedący jednocześnie rządem i kolegialną egzekutywą. Jej przewodniczący, zwany Prezydentem Konfederacji, pełni wyłącznie funkcje reprezentacyjne i jest wybierany rotacyjnie.
Innym przykładem jest Bośnia i Hercegowina, gdzie od 1995 roku głowę państwa stanowi trzyosobowe Prezydium, złożone z reprezentantów trzech narodowości: Bośniaka, Chorwata i Serba - wybieranych w powszechnych wyborach na czteroletnią kadencję.
Historycznie, formy kolegialnej prezydentury występowały również w państwach socjalistycznych, gdzie funkcjonowała Rada Państwa jako zbiorowa głowa państwa, chociaż w praktyce całkowicie podporządkowana partii komunistycznej.
Prezydenci w państwach Europy
Głową państwa we współczesnych republikach jest prezydent. Jego pozycję określają rozwiązania konstytucyjne przyjęte przez konkretną społeczność. Niezależnie jednak od kompetencji prezydenta, jego rolą we wszystkich republikach jest dbanie o jedność państwa i czuwanie nad przestrzeganiem konstytucji. Reprezentuje on również państwo na arenie międzynarodowej.
Prezydent, obojętnie z którego obozu politycznego się wywodzi, powinien również być osobą poza - i ponadpartyjną, skupiającą wokół swojego urzędu przedstawicieli wszystkich stron sporu politycznego. Dlatego w większości państw europejskich, bez względu na swoją wcześniejszą przynależność partyjną, prezydent składa legitymację i ślubuje reprezentowanie interesów wszystkich obywateli, co niejednokrotnie prowadzi do konfliktów z jego dawnym obozem politycznym.
W zależności od państwa i pozycji prezydenta na to stanowisko może również zostać wybrana osoba ciesząca się dużym autorytetem wśród obywateli, która nie reprezentuje żadnego obozu politycznego. W takiej sytuacji bezstronność głowy państwa wydaje się bardziej oczywista i łatwiejsza do zachowania podczas sprawowania urzędu.
Wymienione cechy prezydentury są uniwersalne dla republik demokratycznych i pozwalają porównywać rolę prezydenta w państwie z pozycją monarchy. Rzeczywiście we współczesnej Europie są prezydenci, których rola jest symboliczna i jednocząca, ale trudno przypisać im określone kompetencje polityczne, oraz tacy, którzy stanowią znaczącą część władzy wykonawczej i stoją na czele rządu. Wszystko zależy od wybranych przez społeczeństwo rozwiązań konstytucyjnych. Oznacza to, że mamy w Europie republiki z systemem semiprezydenckim, w których prezydent jest równocześnie arbitrem i istotną częścią władzy wykonawczej, systemy parlamentarne, w których pozycja prezydenta jest symboliczna, np. Niemcy, Łotwa i Estonia, oraz semiprezydencjalizm, w którym to prezydent decyduje o kierunkach polityki państwa, np. Francja, Finlandia. Można również odnaleźć w demokracjach europejskich państwa stosujące rozwiązania pośrednie nazywane parlamentaryzmem z korygującą prezydenturą, które czerpią wzorce z każdego z powyższych modeli. Zaliczymy do nich m.in. Włochy, Austrię, Chorwację, Litwę i Polskę. Są wreszcie republiki, które trudno nazwać demokracją, ale supremacja w systemie politycznym należy do prezydenta. Do tych państw można zaliczyć np. Rosję.
Prezydent Włoch
Jednym z państw europejskich, w których pozycja prezydenta zalicza się do parlamentaryzmu z tzw. „korygującą prezydenturą”, są Włochy. Głowa państwa wybierana jest przez zgromadzenie złożone członków obu izb parlamentu oraz przedstawicieli regionów - po trzech z każdego regionu, z wyjątkiem Doliny Aosty, która deleguje jednego. Kandydat musi uzyskać ⅔ głosów w pierwszych trzech turach głosowania; od czwartej tury wystarczy większość bezwzględna. Prezydent po wyborze składa przysięgę wierności republice i konstytucji przed parlamentem obradującym wspólnie. Jego kadencja trwa 7 lat, a kandydować każdy obywatel Włoch, który ukończył 50 lat i posiada pełnię praw obywatelskich. Funkcji prezydenta nie można łączyć z żadną inną, natomiast po zakończeniu urzędowania każdy prezydent, jeśli sam nie zrezygnuje, otrzymuje z mocy prawa mandat dożywotniego senatora.
Poza tym prezydent Republiki Włoskiej jest zwierzchnikiem sił zbrojnych, ratyfikuje umowy międzynarodowe, przyjmuje listy uwierzytelniające od przedstawicieli dyplomatycznych, mianuje ambasadorów oraz ma również uprawnienia w stosunku do organów samorządowych. W przypadku naruszenia konstytucji ma prawo rozwiązania rady regionalnej, rady gminnej i rady prowincjonalnej. W każdym z tych przypadków prezydent działa jako strażnik konstytucji i może reagować na naruszenia prawa.
Model prezydentury we Włoszech doskonale wpisuje się w logikę systemu parlamentarnego, w którym głowa państwa pełni funkcję stabilizującą i arbitrażową, a nie dominującą. Chociaż kompetencje prezydenta są ograniczone, jego rola rośnie w sytuacjach kryzysowych - to wtedy staje się gwarantem ciągłości ustrojowej. Włoski przykład pokazuje, jak urząd prezydenta może łączyć autorytet konstytucyjny z neutralnością polityczną.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Model włoskiej prezydenturyPrezydentura jawi się tu jako urząd jedyny w swoim rodzaju, unikatowy i jakościowo inny niż wszystkie pozostałe organy państwa, gwarantujący równowagę ustrojową, całkowicie zneutralizowany politycznie, a nawet do pewnego stopnia pozapolityczny. Sami prezydenci istoty prezydentury upatrują w tym, że głowa państwa winna działać jako gwarant bezstronności, a także promotor zasad i wartości konstytucji. Warto odnotować, że konstytucja nie lokuje prezydenta w gronie organów władzy wykonawczej, skądinąd też nie przypisuje go do innej gałęzi władzy.
Źródło: Marek Bankowicz, Model włoskiej prezydentury, dostępny w internecie: ruj.uj.edu.pl [dostęp 22.07.2020].
Prezydent Rosji
Państwem, w którym pozycja ustrojowa prezydenta jest kluczowa dla funkcjonowania całego systemu politycznego, jest Rosja. Podobnie jak we Włoszech, głowa państwa nie jest częścią żadnej z trzech władz. Pełni rolę zwierzchnika władzy wykonawczej, ma również znaczący wpływ na funkcjonowanie pozostałych organów władzy. Poza ustrojem pozycja rządzącego jest także wzmocniona osobowością prezydenta i tradycją. Tak jak w innych konstytucjach, prezydent Rosji jest gwarantem konstytucji oraz praw i wolności obywatelskich. Jest również obrońcą suwerenności i integralności państwa, a także ma zapewniać harmonijne funkcjonowanie wszystkich organów władzy. Reprezentuje Rosję w polityce międzynarodowej i decyduje o jej kierunku.
Prezydentem Rosji może zostać każdy obywatel federacji, który ukończył 35 lat i przez minimum 10 lat mieszka na jej terytorium. Wybory wygrywa kandydat, który uzyska co najmniej 50% głosów oddanych przez obywateli, przy frekwencji wynoszącej minimum 50%. Prezydent federacji stoi na czele władzy wykonawczej i ma szerokie kompetencje wobec władzy ustawodawczej.
Na podstawie konstytucji prezydent Federacji Rosyjskiej ma szerokie kompetencje kreacyjne w stosunku do władzy sądowniczej. Przedstawia Radzie Federalnej kandydatów na stanowiska sędziów Sądu Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego oraz kandydata na stanowisko Prokuratora Generalnego. Może również złożyć wniosek o jego odwołanie. Należy do niego także powoływanie sędziów sądów federalnych. Ma również prawo łaski.
W obszarze bezpieczeństwa państwa prezydent Federacji Rosyjskiej jest zwierzchnikiem sił zbrojnych, ale również może wprowadzić stan wojenny lub wyjątkowy, o czym powiadamia parlament. Zarządza mobilizację, decyduje o użyciu sił zbrojnych poza granicami państwa (co musi być zatwierdzone przez Radę Federacji), podejmuje także decyzję o użyciu broni jądrowej. W swoich działaniach związanych z bezpieczeństwem państwa współpracuje z Radą Bezpieczeństwa, która jest jego organem doradczym. Prezydent Rosji w zasadzie samodzielnie kieruje polityką zagraniczną, m.in. prowadzi rokowania i podpisuje umowy międzynarodowe.
Istotny dla pozycji prezydenta Federacji Rosyjskiej jest również brak odpowiedzialności politycznej przed parlamentem, ale może on zostać pociągnięty do odpowiedzialności za zdradę stanu lub inne ciężkie przestępstwo przez ⅔ członków Dumy Państwowej.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Monarchiczne i republikańskie głowy państw w EuropieW związku z tym interesujące jest, w jaki sposób we współczesnych europejskich monarchiach i republikach ustrojodawcy odnieśli się do zagadnienia miejsca i roli głowy państwa w ustroju politycznym. Owe rozwiązania konstytucyjne swoją podbudowę teoretyczną mają w rozważaniach na temat państwa i władzy, różnorako odnoszących się do zagadnienia znaczenia formalnie najważniejszego człowieka w państwie w ideowo‑ustrojowym schemacie władzy państwowej. Współczesne zapisy konstytucyjne oraz dotycząca monarchów i prezydentów praktyka ustrojowa oddziałują z kolei na doktrynę. Tak można wytłumaczyć powstanie tej pracy, opisującej głowy państwa w tych monarchiach i republikach, które przynajmniej częściowo znajdują się w Europie rozumianej jako kontynent wraz z przyległymi doń wyspami.
Źródło: Monarchiczne i republikańskie głowy państw w Europie, dostępny w internecie: legitymizm.org [dostęp 22.07.2020].
Zdaniem autora tekstu we współczesnych państwach europejskich rozwiązania ustrojowe... Możliwe odpowiedzi: 1. sytuują prezydenta jako głowę państwa w republikach na równi z królem w monarchiach., 2. wprowadzają zasadę wyższości monarchii i kompetencji monarchy nad republiką i prawami prezydenta., 3. pozbawiają prezydentów i monarchów jakiegokolwiek wpływu na decyzje władz politycznych., 4. odchodzą od modeli teoretycznych i wprowadzają rozwiązania oparte wyłącznie na bieżących potrzebach politycznych.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Systemy elekcji prezydenta – zagadnienia teoretyczneElekcja bezpośrednia stwarza także pewną aurę oczekiwań i nadziei społecznych adresowanych do tak wybranego prezydenta. Obietnice dane w trakcie kampanii wyborczej i hasła, którymi operowali kandydaci, stwarzają w odbiorze społecznym wrażenie zapowiedzi realizacji konkretnego programu politycznego, nawet jeśli w praktyce kandydat takiego programu nie przedstawił. Wydaje się, że zwłaszcza w warunkach państw postkomunistycznych wiara w omnipotencję prezydenta stanowi w istocie rzeczy refleks wiary lub też złudzenia omnipotencji państwa wyniesionych z poprzedniego ustroju i gospodarki centralnie planowanej. Z kolei dążenie prezydenta do sprostania, choć w części, oczekiwaniom wyborców może napotkać na bariery natury prawnej w postaci braku kompetencji do realizacji funkcji rządzenia państwem i określania polityki społeczno‑gospodarczej oraz bariery natury politycznej – istnienie odrębnej koncepcji politycznej reprezentowanej przez większość parlamentarną lub rząd.
Źródło: Jerzy Ciapała, Systemy elekcji prezydenta – zagadnienia teoretyczne, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1997, nr 3.
Władza wykonawcza
Władza wykonawcza w republice nie ma jednej, sztywnej postaci - jej kształt i rola zależą przede wszystkim od formy rządów, jaką przyjmuje dane państwo. Chociaż wspólnym mianownikiem jest brak dziedzicznej głowy państwa, to zakres kompetencji organów wykonawczych może się znacząco różnić. Celem władzy wykonawczej, zwanej także egzekutywą, jest zarządzanie zarówno sprawami wewnętrznymi, jak i zagranicznymi państwa. Uosabia ona siłę państwa oraz jego nadrzędność w stosunkach z obywatelami. W klasycznej teorii podziału władz - władza wykonawcza odpowiada za realizację prawa i zarządzanie sprawami publicznymi, ale w praktyce politycznej może również odgrywać istotną rolę w kształtowaniu polityki państwa, a nawet oddziaływać na ustawodawstwo.
Wyróżnia się dwa podstawowe modele władzy wykonawczej:
- w systemie parlamentarno‑gabinetowym dominującą pozycję zajmuje rząd; system ten występuje w Niemczech czy Wielkiej Brytanii;
- w systemie półprezydenckim prym wiedzie prezydent; taki system funkcjonuje np. we Francji.
Odpowiedzialność władzy wykonawczej jest według prawa dwojaka: polityczna i prawna (konstytucyjna).
Odpowiedzialność polityczna zwana jest także mylnie parlamentarną. Jest to jednak pojęcie znacznie szersze, ponieważ obejmuje także odpowiedzialność wobec wyborców i partii politycznych. Odpowiedzialność parlamentarną zaś ponoszą poszczególni członkowie władzy wykonawczej lub całe jej gremium przed parlamentem w związku ze sprawowaniem swoich funkcji. Ten rodzaj odpowiedzialności egzekwuje parlament i zazwyczaj ma postać rywalizacji politycznej.
Odpowiedzialność prawna (konstytucyjna) to zapisane w konstytucji konsekwencje, które stosowane są wobec osób zajmujących wysokie stanowiska w państwie, jeśli podczas wykonywania swoich funkcji naruszyły konstytucję lub inne ustawy. Może ona przyjmować postać odpowiedzialności konstytucyjnej sensu stricto, za naruszenie konstytucji i innych ustaw, lub odpowiedzialności karnej za popełnione przestępstwa. Jest to odpowiedzialność indywidualna, którą zwykle ponoszą prezydenci i członkowie rządu.
Władza wykonawcza w wybranych krajach
Zapoznaj się ze zdjęciem i wykonaj polecenie.
Podsumowanie
Głowa państwa w republice to nie monarcha z rodowodem, lecz urzędnik z mandatem. Może być symbolem jedności, arbitrem, liderem, a czasem graczem o decydującym głosie - wszystko zależy od przyjętej formy rządów. W republikach parlamentarnych jego rola jest zwykle ograniczona, podczas gdy w systemach prezydenckich - kluczowa. Analiza głowy państwa w republice to nie tylko pytanie o tytuł i sposób wyboru, lecz przede wszystkim o funkcje, legitymizację i wpływ na rzeczywisty proces rządzenia - a więc o to, jak konstytucja spotyka się z praktyką. W tym sensie urząd prezydenta staje się barometrem systemu politycznego, jego napięć, stabilności i kultury instytucjonalnej.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Jakie są kompetencje polskiej głowy państwaNad polską polityką od kilku lat ciąży stwierdzenie Donalda Tuska, który tłumacząc, dlaczego woli być premierem, niż kandydować na urząd prezydenta, nazwał głowę państwa strażnikiem żyrandola. Było to porównanie nie dość, że niefortunne, to nieprawdziwe. W polskim systemie politycznym prezydent ma władzę realną, choć ograniczoną. Ma ona w dużym stopniu charakter negatywny, bo prezydent może skutecznie torpedować politykę rządu, nie ponosząc praktycznie żadnej odpowiedzialności – dysponuje trudnym do oddalenia wetem, ma możliwość odesłania ustawy do Trybunału Konstytucyjnego przed lub po jej podpisaniu. Ale głowa państwa ma też duże pole do działań pozytywnych, inspirujących: ma prawo do inicjatywy ustawodawczej i cały katalog prerogatyw osobistych, które nie wymagają kontrasygnaty premiera lub ministrów. (…)
Na miękko i na twardo
Po erze Wałęsy, czyli po 1995 r., przyszedł czas względnej stabilizacji. Aleksander Kwaśniewski był prezydentem kompromisu, a więc dość dobrze wpisywał się w ton konstytucji, której patronował. Konstytucja wprawdzie dzieli władzę wykonawczą między prezydenta a rząd, ale podmiotem zdecydowanie wiodącym czyni rząd. Od prezydenta wymaga umiejętności negocjacji, postawy koncyliacyjnej, powściągliwości. Wtedy działają właśnie owe „miękkie środki sprawowania władzy”, którymi może oddziaływać prezydent, nieco zdystansowany od własnego politycznego zaplecza, szukający sojuszników w innych obozach i różnych środowiskach. (…)
Źródło: Janina Paradowska, Jakie są kompetencje polskiej głowy państwa, 5.05.2015, dostępny w internecie: polityka.pl [dostęp 3.11.2019].
Słownik
rozdzielenie, rozproszenie władzy wykonawczej między dwa podmioty
jednoosobowy lub kolegialny organ reprezentujący suwerenność państwa; jest najwyższym przedstawicielem państwa, wypełniającym należne mu z tego tytułu obowiązki protokolarne i reprezentacyjne; w zależności od kształtu ustroju przysługuje mu również określona władza państwowa; jest to zazwyczaj organ prosty, centralny, naczelny, kadencyjny, samodzielny, konstytucyjny, najczęściej niemający charakteru przedstawicielskiego
dodatkowe podpisanie aktu prawnego przez drugą osobę, potwierdzające jego ważność i przenoszące pełną odpowiedzialność polityczną i prawną na podpisującego
zgodnie ze współczesną definicją forma państwa, w którym władza jest sprawowana przez organ wyłoniony na określony czas w wyniku wyborów; do czasów II wojny światowej w języku polskim w nomenklaturze polityczno‑prasowej używano słowa „rzeczpospolita”