System polityczny Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej

System polityczny Zjednoczonego Królestwa to prawdziwy fenomen w dziejach świata. Jest to jedyna forma rządów, która nie powstała w wyniku rewolucji, wojny czy przemyślanego projektu ludzi, ale wykształciła się stopniowo przez wieki, w drodze pokojowej ewolucji. Winston Churchill mówił, że „demokracja nie jest doskonała, ale nikt inny nie wymyślił niczego lepszego”- te słowa doskonale pasują do Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. To kraj, w którym nowoczesna władza i tradycja egzystują obok siebie. Gdzie bez pisanej konstytucji od setek lat rządzi się według zasad, które wykształciły się w praktyce. Poznanie tego systemu to jak podróż do źródeł współczesnej demokracji.

Znaczenie i status oficjalnej nazwy państwa

Pełna  i prawnie obowiązująca nazwa państwa  - Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej  - odnosi się do suwerennego podmiotu  prawa międzynarodowego, stanowiącego unię czterech krajów: Anglii, Szkocji, Walii i Irlandii Północnej.                                                                                                                            Element „Zjednoczone Królestwo”  wskazuje na status ustrojowy państwa jako unii politycznej, której początki sięgają Aktu Unii z 1707 roku, łączącego Anglię i Szkocję w jedno Królestwo Wielkiej Brytanii, oraz Aktu Unii z 1801 roku, rozszerzającego tę unię na całą Irlandię. Od 1927 roku, po secesji większej części Irlandii i utworzeniu  Wolnego Państwa Irlandzkiego (obecnie Republiki Irlandii), formalna nazwa państwa została uzupełniona o „Irlandię Północną”, odzwierciedlając faktyczny stan terytorialny.                                                                                                                        Określenie „Wielka Brytania”  odnosi się wyłącznie do geograficznej nazwy największej wyspy archipelagu brytyjskiego, obejmującej Anglię, Szkocję i Walię, bez Irlandii Północnej. W związku z tym stosowanie terminu „Wielka Brytania” jako synonimu całego państwa nie jest precyzyjne.                                                                                        Z formalnoprawnego punktu widzenia Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej pozostaje państwem unitarnym, jednak wyposażonym w mechanizmy dewolucji, polegające na przekazaniu niektórych kompetencji prawodawczych i wykonawczych władzom Szkocji, Walii i Irlandii Północnej. Mechanizm ten nie zmienia jednak statusu Zjednoczonego Królestwa jako jednolitego podmiotu prawa międzynarodowego.

Zasadnicze procesy demokratyzacji systemu politycznego Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej to XVIII i XIX w. Nastąpiło wówczas rozszerzenie praw wyborczych wśród obywateli oraz ograniczenie uprawnień monarchy. Będący znaczącą częścią brytyjskiej władzy wykonawczej gabinet to dawna Tajna Rada, która do II połowy XVIII w. obsadzana była przez króla. Ostatecznie od 1784 r. król, powołując gabinet, musiał liczyć się z wolą parlamentu. Z kolei znaczenie parlamentu ostatecznie zostało zadekretowane w 1948 r., kiedy stał się on jedynym wybieranym przez obywateli organem władzy. Od tego roku rząd jest odpowiedzialny wyłącznie przed parlamentem. W Wielkiej Brytanii obowiązuje niepisana (nieskodyfikowana) konstytucja. Opiera się ona na prawnych i pozaprawnych normach takich jak:

Konwenanse konstytucyjne:

Współcześnie - Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej jest dziedziczną monarchią konstytucyjną. To państwo unitarne o szerokiej autonomii części składowych.

Części składowe Wielkiej Brytanii

W skład Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej wchodzą cztery historyczno‑geograficzne regiony: Anglia, Walia, Szkocja oraz Irlandia Północna. Choć jest to co do zasady kraj unitarny, w drugiej połowie lat 90. XX wieku został przeprowadzony proces dewolucji – pewne kompetencje władz centralnych zostały przekazane na szczebel instytucji krajowych. Od 1999 roku funkcjonują: Parlament Szkocki w Edynburgu (Holyrood), Zgromadzenie Narodowe dla Walii, które od 2020 roku nosi nazwę Senedd Cymru/The Welsh Parliament, oraz Zgromadzenie Irlandii Północnej w Belfaście (Stormont). Każda z tych instytucji otrzymała prawo decydowania w określonych obszarach, takich jak edukacja, ochrona zdrowia czy środowisko naturalne, przy czym zakres tych kompetencji różni się w zależności od danego kraju.

Podstawą ładu politycznego w Irlandii Północnej jest z kolei porozumienie wielkopiątkowe – zawarta w 1998 roku umowa między katolikami a protestantami, kończąca konflikt w tej części Zjednoczonego Królestwa - zwany The Troubles. Na jego podstawie Irlandia Północna otrzymała daleko idącą autonomię, opartą na zasadzie współdzielenia władzy między unionistów i nacjonalistów, co znalazło odzwierciedlenie w utworzeniu własnego Zgromadzenia i rządu z udziałem przedstawicieli obu głównych społeczności. To Zgromadzenie funkcjonuje do dziś jako jedyny organ ustawodawczy Irlandii Północnej, choć jego działalność była wielokrotnie zawieszana i wznawiana w wyniku kryzysów politycznych. 

Zapoznaj sie z miniwykładem dr. Krzysztofa Kowaluka na temat sceny politycznej Wielkiej Brytanii.

R1KUCzp4Lds4L

Film nawiązujący do treści materiału: Scena polityczna Wielkiej Brytanii.

Film nawiązujący do treści materiału: Scena polityczna Wielkiej Brytanii.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1KUCzp4Lds4L

Film nawiązujący do treści materiału: Scena polityczna Wielkiej Brytanii.

System rządów Zjednoczonego Królestwa

Podstawowym założeniem systemu parlamentarnego są trzy zasady regulujące relacje między władzą ustawodawczą (legislatywą) a władzą wykonawczą (egzekutywą). Są to:

• zasada współistnienia;

• zasada współpracy;

• zasada współzależności (uzupełniania się).

System parlamentarny charakteryzuje się podwójną egzekutywą, czyli rozdzieleniem funkcji głowy państwa i szefa rządu. Trójpodział władzy opiera się na współpracy, współistnieniu i współzależności władzy ustawodawczej i wykonawczej. Głowa państwa powołuje szefa rządu, ale ten rząd musi mieć poparcie parlamentu, który może go odwołać (wotum nieufności). Rząd ponosi polityczną odpowiedzialność przed parlamentem oraz odpowiedzialność konstytucyjną. System parlamentarny wywodzi się z tradycji brytyjskich (najstarszy parlament świata, 1295 r.) i obecnie występuje w dwóch wariantach, z silną pozycją szefa rządu:

1. gabinetowo‑parlamentarnym, czyli przewagi rządu (gabinetu) nad parlamentem;

2. kanclerskim, z premierem rządu, który ma przewagę nad parlamentem.

Każdy z tych systemów zakłada przewagę egzekutywy nad władzą ustawodawczą. Głowa państwa, czyli król w Wielkiej Brytanii czy prezydent RFN pozostają w cieniu premiera czy też kanclerza, choć pełnią rolę władzy wykonawczej (egzekutywy).

System ten politolodzy często nazywają parlamentarno‑gabinetowym. Jest to sformułowanie błędne, ponieważ w tym systemie to gabinet przeważa nad parlamentem. Tym samym, w systemie brytyjskim nie obowiązuje zasada równouprawnienia egzekutywy i legislatywy – stąd nazwa „system gabinetowo‑parlamentarny”.

Tylko w Zjednoczonym Królestwie Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej rozgranicza się pojęcia „rząd” i „gabinet”, podczas gdy w całej Europie te pojęcia są tożsame – rząd to gabinet. W Wielkiej Brytanii rząd może liczyć ok. 100 osób, a gabinet (czyli tzw. Tajna Rada Królewska) liczy raptem 20 osób. Tworzą go wyłącznie premier i ministrowie Korony, co więcej – rząd musi być zatwierdzony przez parlament, a przez gabinet nie.

Na czele gabinetu (rządu) stoi premier – jest to zawsze lider partii, która wygrała wybory. Premier mianuje najwyższych urzędników państwowych, a także kościelnych (anglikańskich, gdyż sam musi być anglikaninem). Premier może swobodnie dokonywać zmian w składzie rządu. Jako lider partii większościowej ma prawo inicjatywy ustawodawczej i może wprowadzić ustawy korzystne dla rządu (zdarza się to bardzo często, gdyż Izba Gmin, czyli reprezentacja obywateli, popiera prawie zawsze to, co proponuje rząd). „Taki brytyjski paradoks” – powiedział John Major, były premier Zjednoczonego Królestwa. Obowiązuje zasada współpracy oraz istnienia różnych środków wzajemnego oddziaływania legislatywy na egzekutywę i odwrotnie. Rząd jest politycznie odpowiedzialny przed parlamentem, a parlament może odwołać rząd, ale rząd na wniosek premiera może rozwiązać parlament za zgodą królowej.

Do charakterystycznych cech rządu tej monarchii należy hierarchiczna struktura. Podstawowy skład osobowy członków rządu tworzą senior minister i junior ministers (pozostali ministrowie młodsi). Członków rządu grupuje się w pewne kategorie:

Gabinet

Węższym organem egzekutywy, działającym na zasadzie kolegialności, jest gabinet. Stanowi on pośrednie ogniwo między parlamentem a resortami. Jego działalność ma charakter polityczno‑rządowy i wykonawczo‑administracyjny. Zgodnie z tradycją do podstawowych funkcji gabinetu należą:

Rola premiera

Kluczowa rola w systemie władzy wykonawczej w Zjednoczonym Królestwie przypada premierowi. Kieruje on bowiem rządem i gabinetem, a tym samym kontroluje całość administracji publicznej. Premier ustala też każdorazowo skład osobowy gabinetu (zwykle spośród partii zwycięskiej). Łączy on w jednej osobie funkcję lidera partii rządzącej (i przywódcy frakcji tej partii w parlamencie) z urzędem szefa rządu. Ponadto premier obejmuje stanowisko Pierwszego Lorda Skarbu (First Lord of the Treasury) i ministra do spraw służby cywilnej administracji państwowej (Civil Service). Dodatkowo umacnia jego pozycję charakter brytyjskich wyborów parlamentarnych. Wyborca ma bowiem świadomość, że głosując w okręgu na kandydata danej partii, oddaje równocześnie swój głos za powierzeniem urzędu premiera liderowi tej partii.

Szczególną rolę w zespole uprawnień premiera odgrywa tryb kierowania pracami egzekutywy. W szczególności określa on zasady funkcjonowania gabinetu, dokonując swobodnie zmian w składzie rządu, powołując komitety gabinetu (koordynują one w sposób stały bądź ad hoc pracę poszczególnych ministerstw). Premier może także doprowadzić do rozwiązania Izby Gmin, a tym samym spowodować dymisję rządu.

Zapoznaj się ze schematem systemu gabinetowo‑parlamentarnego i wykonaj poniższe ćwiczenia.

System partyjny w Wielkiej Brytanii

Wielką Brytanię zaliczyć można do krajów o niedoskonałym systemie dwupartyjnym. Dwa główne ugrupowania, które ze sobą rywalizują, to Partia Konserwatywna (The Conservative Party) i Partia Pracy (The Labour Party). Istotną rolę w formowaniu i funkcjonowaniu systemu dwupartyjnego odegrał system wyborczy. Połączenie zasady większości względnej z sytuacją jednomandatowego okręgu wyborczego zmniejsza znacznie udział tzw. partii trzecich. Jednak – inaczej niż np. w USA – odgrywają one pewną rolę polityczną i mają swoje reprezentacje w parlamencie.

Do partii trzecich należą m.in.:

• Szkocka Partia Narodowa (The Scottish National Party);

• Partia Walii (Plaid Cymru);

• Liberalni Demokraci (The Liberal Democrats).

W latach 70. XX w. popularność dwóch głównych stronnictw zaczęła spadać, a w latach 1987–2010 poparcie dla Liberalnych Demokratów przekraczało 20%, co świadczyło o istnieniu w tym okresie systemu dwuipółpartyjnego. W XXI w. istotnie wzrosły z kolei wpływy Szkockiej Partii Narodowej, która stała się trzecią siłą polityczną w Izbie Gmin. To wszystko pozwala stwierdzić, że system partyjny Zjednoczonego Królestwa podlega ciągłej ewolucji.

Partia Konserwatywna

Partia Konserwatywna należy do najstarszych partii politycznych świata. Kontynuuje tradycje torysów, których korzenie sięgają 1689 r. Ogromna rola przypada w niej liderowi partii, ponieważ mianuje on jej najważniejszych funkcjonariuszy, określa jej program i zapewnia jego realizację. Doktryna współczesnej Partii Konserwatywnej opiera się na trzech kanonach – ewolucjonizmie, pragmatyzmie i organicyzmie.

Niepodważalne jednak dla współczesnych konserwatystów jest ideowe credo partii (zaczerpnięte z filozofii Edmunda Burke’a i Benjamina Disraelego) uświęcające zasadę ochrony własności prywatnej jako podstawy istniejących stosunków społeczno‑politycznych. W programie partii mocno akcentuje się również idee „silnego państwa” oraz antyegalitaryzm (troskę o godność człowieka i zachowanie jego pełnej wolności).

RNXZk47iRoPs4

Na ilustracji niebieskie drzewo. Po jego prawej jest napis Conservatives.

Partia Pracy

Partia Pracy, utworzona w 1900 r. z organizacji robotniczych i związków zawodowych, wyróżnia się oryginalną strukturą wewnętrzną (luźna federacja stowarzyszeń społecznych i socjalistycznych oraz związków zawodowych). Najwyższym forum partyjnym jest Doroczna Konferencja Partii Pracy o szerokich uprawnieniach, jednak głównym ośrodkiem decyzyjnym pozostaje frakcja parlamentarna i jej lider.

Myśl polityczna Partii Pracy nawiązuje do trade‑unionizmu (ruchu związkowego), socjalizmu chrześcijańskiego czy radykalnego liberalizmu. W latach 50. i 60. dominowały w polityce partii rozwiązania pragmatyczne ukierunkowane na sukces wyborczy. W 1973 r. nastąpił jednak powrót do tradycyjnych ideałów ruchu laburzystowskiego. Po 1979 r. Partia Pracy pogrążyła się w doktrynalnych sporach i procesach przewartościowań.

Dopiero Tony’emu Blairowi udało się dostosować Partię Pracy do wymogów współczesności. Pozbył się on ideologicznego balastu, który skutecznie ograniczał podejmowanie pragmatycznych działań. Przesunięcie Partii Pracy na prawo nie oznacza jednak porzucenia przez laburzystów tradycyjnej dla nich lewicowej wrażliwości. W dalszym ciągu opowiadają się za sprawiedliwością społeczną, ale raczej przez stwarzanie równych szans niż przez wyrównywanie dochodów. Zmiany zapoczątkowane przez Blaira przyniosły Partii Pracy spektakularne zwycięstwo wyborcze (rok 1997) – największe na przestrzeni całego XX w.

RqUyTkkT7vQG3

Na ilustracji biała róża wpisana w czerwony kwadrat. Po prawej stronie jest napis Labour.

Znaczenie związków zawodowych

Obok partii politycznych istotną rolę w systemie politycznym Wielkiej Brytanii odgrywają inne ugrupowania, wśród których na szczególną uwagę zasługują związki zawodowe. Większość nich jest zrzeszona w centrali TUC (Trades Union Congress) i afiliowana przy Partii Pracy. Sytuacja taka zmusza więc funkcjonariuszy partyjnych do respektowania interesów związkowych. Z drugiej jednak strony dominacja związków zawodowych w Partii Pracy przez wiele lat uniemożliwiała przeprowadzenie w niej reformy programowej i organizacyjnej.

R13S8TMA9P98B

Film nawiązujący do treści materiału: Kadencja parlamentarna w Wielkiej Brytanii.

Film nawiązujący do treści materiału: Kadencja parlamentarna w Wielkiej Brytanii.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R13S8TMA9P98B

Film nawiązujący do treści materiału: Kadencja parlamentarna w Wielkiej Brytanii.

21

Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z mapką i wykonaj ćwiczenie.

RPKemWNWqRNT5

Ilustracja

R1VEmB8fHNr2V

A. (Uzupełnij) B. (Uzupełnij) C. (Uzupełnij) D. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Przypomnij sobie nazwy regionów Wielkiej Brytanii.

Pokaż odpowiedź

A. Szkocja, Edynburg;
B. Irlandia Północna, Dublin;
C. Walia, Cardiff;
D. Anglia, Londyn.

2

Ćwiczenie 6

RLehoDRv6ww5c

(Uzupełnij).

Podsumowanie

Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej - nazwa może brzmieć jak wyjęta z podręcznika historii, w rzeczywistości jest to jeden z najciekawszych ustrojów politycznych współczesnego świata. Z jednej strony mamy monarchię z królem na czele, z drugiej - nowoczesny system parlamentarny, który nie powstał na papierze, ale w praktyce, przez setki lat.                                                                              Chociaż jest to państwo unitarne, w którym jedna konstytucyjna władza obejmuje  całe terytorium, to do końca XX wieku rozwija się tam model zdecentralizowanej władzy, zwany dewolucją. Dzięki temu Szkocja, Walia i Irlandia Północna mają własne parlamenty i rządy, które decydują o takich sprawach jak szkoły, szpitale czy ochrona środowiska.                                                                                                                        Dzisiaj Zjednoczone Królestwo to kraj wielu tożsamości, łączący tradycję z nowoczesnością, pokazujący że nawet najstarsze systemy polityczne mogą się zmieniać i dostosowywać do nowych czasów. To żywy przykład tego, jak prawo i polityka kształtują wspólne życie milionów ludzi na jednej wyspie - i nie tylko.

Słownik