Transformacja ustrojowa
Postkomunizm jako zjawisko społeczne i gospodarcze
Wyjaśnisz pojęcie postkomunizmu.
Wskażesz przykłady długofalowych konsekwencji funkcjonowania systemu komunistycznego.
Rozróżnisz pojęcie transformacji ustrojowej i postkomunizmu.
Czy komunizm rzeczywiście „skończył się” wraz z 1989 rokiem? Dlaczego w gospodarce rynkowej wciąż oczekuje się opieki państwa, a w życiu publicznym powracają dawne nawyki i konflikty? Jak to możliwe, że jedni odnaleźli się szybko w nowych realiach, podczas gdy inni do dziś postrzegają transformację jako stratę, a nie zysk? Pojęcie postkomunizmu pozwala zadać te pytania i poszukać odpowiedzi - nie w wydarzeniach przełomu, lecz w ich długofalowych skutkach społecznych i gospodarczych, które ukształtowały rzeczywistość po upadku systemu komunistycznego..
Postkomunizm to pojęcie opisujące zespół zjawisk politycznych, społecznych, gospodarczych i kulturowych, które występują w państwach po formalnym upadku systemu komunistycznego, a które są bezpośrednią konsekwencją jego wcześniejszego funkcjonowania. Termin ten nie odnosi się wyłącznie do okresu chronologicznego „po komunizmie”, lecz do trwałości instytucji, elit, postaw społecznych oraz mechanizmów władzy i gospodarowania, które przetrwały zmianę ustrojową.
W ujęciu politologicznym postkomunizm obejmuje m.in. problem ciągłości elit, sposób rozliczenia przeszłości oraz kształtowanie się nowych systemów partyjnych. W wymiarze gospodarczym dotyczy specyfiki transformacji od gospodarki centralnie planowanej do rynkowej, w tym nierówności kosztów społecznych reform. W perspektywie społeczno‑kulturowej odnosi się do postaw, wzorców zachowań i pamięci zbiorowej, ukształtowanych w okresie rządów komunistycznych i wpływających na funkcjonowanie demokracji po 1989 roku.
Postkomunistyczne systemy
Postkomunistyczne systemy polityczne swój początek biorą z przemian zapoczątkowanych w Europie Wschodniej w latach 1989–1990. To w tym okresie rozpoczął się proces demokratyzacji, który czerpał wzorce z zachodniego liberalnego modelu. Przejawem tego była adaptacja wielopartyjnych wyborów i otwarcie na gospodarkę rynkową. Był to proces tzw. transformacji ustrojowo‑systemowej. Postkomunistyczne systemy polityczne zawierały:
bezwzględną cenzurę;
tłumienie opozycji;
monizm partyjny (partia komunistyczna);
słaby system partyjny;
agregację interesów społecznych.
W tym systemie politycznym częstym zjawiskiem jest rosnąca rola partii postkomunistycznych, które (dzięki swojemu socjaldemokratycznemu programowi) dążą do stabilizacji systemu politycznego. Zadania transformacyjne w systemach postkomunistycznych wynikają z różnego tempa ich realizacji. Zjawiskom tym sprzyja również słabość władzy państwowej, która bywa niezdolna do rozwiązywania konfliktów etnicznych i narodowościowych.
W tym kontekście postkomunizm nie oznacza wyłącznie nowego typu systemu politycznego, lecz odnosi się do trwałego oddziaływania wcześniejszego ustroju komunistycznego na funkcjonowanie państwa i społeczeństwa po 1989 roku. Systemy postkomunistyczne musiały zmierzyć się z problemami wygenerowanymi przez okres komunizmu, takimi jak deficyt zaufania społecznego, słabość instytucji pośredniczących, niski poziom kultury prawnej oraz ciągłość elit władzy. Nierównomierne tempo reform politycznych i gospodarczych sprzyjało powstawaniu napięć społecznych oraz sporów o zakres rozliczenia przeszłości. W rezultacie postkomunizm stał się nie tylko etapem transformacji ustrojowej, lecz także przestrzenią debaty nad odpowiedzialnością, pamięcią i sposobem przezwyciężania skutków systemu komunistycznego.
Za obrazowe ukazanie postkomunizmu można uznać przedstawione fotografie, które ilustrują długofalowe społeczne konsekwencje rozpadu struktur gospodarczych PRL oraz problemy adaptacyjne części społeczeństwa w realiach transformacji ustrojowo‑rynkowej.
Skąd się wzięła potrzeba darmowego rozdawania zupy? Do jakich grup społecznych ta forma pomocy była w szczególności skierowana?
W jakim stanie znajdują się zabudowania dawnego PGR-u?
Określ, jaką formę przybrały protesty rolników w Warszawie w 1989 r.
Materiał ikonograficzny skłania do refleksji nad tym, że postkomunizm oznaczał konieczność redefinicji roli państwa, rynku i odpowiedzialności społecznej, przy jednoczesnym braku efektywnych mechanizmów łagodzenia skutków zmian. Ukazane sytuacje ujawniają napięcie między logiką reform a oczekiwaniami społecznymi ukształtowanymi w poprzednim systemie.
Poniższy audiobook porusza jeden z kluczowych problemów postkomunizmu: kwestię pamięci, odpowiedzialności i rozliczenia przeszłości. Punktem odniesienia stanowią refleksje Pawła Śpiewaka zawarte w książce „Pamięć po komunizmie”, a także głosy obecne w debacie publicznej lat 90., które pokazują, że transformacja ustrojowa nie była wyłącznie zmianą instytucjonalną, lecz również procesem o głębokich konsekwencjach moralnych i społecznych. Podczas zapoznawania się z materiałem warto zwrócić uwagę na związek między brakiem jednoznacznej oceny systemu komunistycznego a kondycją demokracji po 1989 roku, a także na rolę elit intelektualnych w kształtowaniu pamięci zbiorowej. Całość zachęca do krytycznej refleksji nad tym, w jaki sposób nierozliczona przeszłość wpływa na współczesne spory polityczne i język debaty publicznej.
W roku 1989 Polacy wychodzili z ery komunizmu, rozumiejąc jak mało kto, czym jest zło totalitaryzmu. Jednak pamięć ta z czasem uległa zatarciu, a dziedzictwo komunizmu nigdy nie doczekało się rzetelnej oceny. Zjawiskom tym przygląda się Paweł Śpiewak w książce pod tytułem „Pamięć po komunizmie”.
„Tuż przed wyborami w 1993 roku Aleksander Smolar pisał: »Obóz wywodzący się z opozycji demokratycznej przegrał społeczną walkę o pamięć«. Przegrywając walkę o pamięć, nie potrafiliśmy tym samym nadać sensu ludzkiemu cierpieniu, wytłumaczyć, dlaczego konieczne są nasze wyrzeczenia, wyjaśnić skąd i dokąd idziemy. »Czy można to osiągnąć bez mówienia o winie i odpowiedzialności? Bez wymierzenia kary, choćby symbolicznej, czysto moralnej. Chodzi nie tylko o zemstę. Chodzi o przywracanie ładu moralnego, o zwrócenie godności ofiarom, o oddanie im pełni praw obywatelskich, których nie ma bez poczucia równości wobec prawa, bez wiary w sprawiedliwość. Jak można nadać sens społeczny takim pojęciom jak – cierpienie i grzech, odwaga i tchórzostwo, bez uznania winy i odpowiedzialności. Wszystko utonęło w brei: złej woli, krótkowzroczności, urzędniczego pragmatyzmu, sentymentalnego moralizatorstwa, politykierstwa. W tej brei utonął nawet autentyczny heroizm wczorajszych działaczy opozycji«.
Amnezja czy może zakłamana pamięć jest faktem potwierdzonym przez badania opinii publicznej, wypowiedzi prasowe i, dla losów nowego państwa oraz systemu demokratycznego, faktem o znaczeniu podstawowym. Jak twierdzi wielu publicystów, historyków, księży, skutkiem czy po prostu korelatem niepamięci jest chaos w sferze etycznej. Nie będąc w stanie ocenić i zrozumieć działań i słów ludzi z przeszłości, brak nam też moralnych kategorii do oceny dzisiejszych czynów. Znijaczenie etyczne, relatywizacja zasad moralnych, psucie języka sięga od teraźniejszości do peerelowskiej przeszłości. Piotr Wojciechowski uważał, że to jest ten najgroźniejszy spadek po PRL-u. Tę samą przestrogę formułował Jan Nowak-Jeziorański, ostrzegając w 1995 roku przed zwycięstwem w wyborach prezydenckich kandydata postkomunistów. Gdy spadkobiercy PZPR przejmą już pełnię władzy, pisał, wówczas przegramy walkę o pamięć społeczną. A naród bez pamięci traci swą ciągłość i »przestaje być narodem«.
Nie chodzi tylko o konsekwencje etyczne i społeczne braku rozliczenia się z przeszłością. Z tym są przecież ściśle związane decyzje polityczne. Partiom, związkom zawodowym, organizacjom społecznym wywodzącym się z PRL pozwolono zachować znaczną część majątku, pochodzącego często z nieuczciwego wzbogacenia. Partia komunistyczna i bezpieka nie zostały uznane za organizacje zbrodnicze chociaż, jak pisał Jan Nowak-Jeziorański, »dokonywały przestępstw na oczach całego społeczeństwa«. Zbrodniarze epoki komunistycznej nie zostali pociągnięci do odpowiedzialności. Nie oczyszczono kadr wymiaru sprawiedliwości. Lustracja toczyła się niemrawo. Nie restytuowano uroczyście odrodzenia Rzeczpospolitej. Nie odbyła się gruntowna debata nad historią, polityką i systemem sprawowania władzy w PRL.
Wprowadzam te głosy po to, by wskazać na zasadniczy kontekst wszelkich niemal dyskusji o dziedzictwie PRL, a mianowicie znaczenia pamięci i rozliczeń przeszłości dla funkcjonowania demokracji i zbudowania etycznych podstaw nowego państwa. Wielu autorów zwracało uwagę na związek między narastającym moralnym indyferentyzmem a brakiem rzetelnej oceny rządów komunistycznych. Niekiedy (…) tworzono czarną wizję dekomunizacji. Zostawała wtedy sprowadzona do polityki jakiegoś nowego apartheidu, a potrzebę rozliczeń czy ocen utożsamiano z postawami nienawiści!”.
Diagnozy i oceny wyżej przedstawione mają wprawdzie charakter ogólny. Odwołują się do zasad moralnych. Ale mają one w tekście Pawła Śpiewaka swojego adresata. Są nim intelektualiści. To do nich, za Miłoszem i Herbertem, kieruje on gorzkie słowa o odpowiedzialności za prawdę, bez której społeczna pamięć staje się niepamięcią społeczeństwa bez tożsamości. Paweł Śpiewak nawiązuje do Listu Zbigniewa Herberta do Stanisława Barańczaka, opublikowanego w „Gazecie Wyborczej” 1 września 1990 roku.
„Cztery sprawy wydają mi się w cytowanym tu fragmencie listu szczególnie istotne. Po pierwsze (…) nie wolno (…) relatywizować ocen moralnych. Zło, nawet jeśli przyjmuje postać milczącej aprobaty, jest złem i za to zło jesteśmy odpowiedzialni. Tak samo złem jest unikanie odpowiedzialności, zasłanianie się niepamięcią. Nawet podjęcie działalności opozycyjnej nie zdejmuje z człowieka win raz popełnionych. Nie jest istotne, czy owe kryteria ocen uzasadniamy na sposób religijny, czy odwołujemy się do przedkantowskiego pojęcia smaku (…), czy też szukamy uzasadnień w stoicyzmie i filozofii Henryka Elzenberga. Istotne jest to, że niesprawiedliwości, zepsucia nie wolno nie dostrzegać. Wyjątkowo naganna jest postawa samooszukiwania się polegająca na samousprawiedliwieniu (byłem młody, opanowała mnie jakaś »choroba«, zaślepienie i tak dalej). Bo ktoś, kto »zaciera ślady«, (…) nawet jeśli jego błędy czy przewiny są nieporównywalne ze zbrodniami oficerów bezpieki (…), daje argumenty tym najgorszym zbrodniarzom. Również oni mogą się powoływać na (…) słuszne moralnie intencje, (…) na rację stanu czy sowieckie zagrożenie. W ten sposób oczywiste zasady moralne zostają podważone, odpowiedzialność za winy rozmyta, a żadna ze zbrodni nie może zostać oceniona (jeśli nie osądzona). (…) W tym »procesie« przeciw komunizmowi nie chodzi tylko o dobra osobiste poszczególnych osób, nie tylko o rzetelną ocenę osób publicznych, ale rzecz idzie o fundamenty etyczne (…). Sprawa druga: Herbert ani jednym słowem nie wspomina w tym liście o uwiedzeniu komunizmem, »ukąszeniu heglowskim«, lewicowych ideałach. Nie traktując ideologicznych uzasadnień nazbyt poważnie, nawet jeżeli poważnie bywały traktowane przez pisarzy i artystów, których z imienia i nazwiska nie wymienia. Nie dlatego, by kwestionował lub negował znaczenie idei lub nic nie wiedział, jak sprawnie komunizm bywał propagowany i uzasadniany. Herbert zdaje się powiadać: można wierzyć w sprawiedliwość społeczną, braterstwo, równość, ale nie wolno intelektualiście (i zwykłemu człowiekowi) zatracać poczucia rzeczywistości, negować faktów. Nieuczciwość polega zarówno na tym, że zna się fakty i je ukrywa, jak i na tym, że tak modeluje się obraz świata (…), by przypadkiem nie zobaczyć i nie nazwać oczywistych faktów. Nie wolno tego czynić zwłaszcza intelektualiście, który prawdę powinien mieć za wartość pierwszą. (…) Sprawa trzecia: komunizm był nieszczęściem Polski i dlatego można z całym przekonaniem mówić, że jest to formacja jeśli nie zdrady narodowej, to narodowej katastrofy. Cała Partia ponosi za swoje rządy całkowitą odpowiedzialność. Zarówno wtedy, gdy posługiwała się jawnym terrorem, jak i wtedy, gdy przeszła do fazy miękkiej autokracji. Nawet jeżeli można mówić o różnych fazach w dziejach Peerelu, to porządek ustrojowy przez cały ten okres nie miał legitymizacji. Ani społecznej, ani prawnej, ani moralnej. Dlatego PZPR i jej członkowie ponoszą odpowiedzialność za swoje błędy, kłamstwa, matactwa czy przemoc. Sprawa czwarta, być może najbardziej delikatna, zarazem w liście Zbigniewa Herberta niedopowiedziana: elity intelektualne, które od wspierania reżimu przeszły do opozycji, nie są zainteresowane jasną i zdecydowaną oceną przeszłości, ludzie ci zaciemniają rolę, jaką do niedawna odgrywali, i skłonni są do unikania wyrazistych ocen PZPR. Tym samym postępują tak, jakby nie tylko nie chcieli, nie potrafili oderwać się od przeszłości, ale też pomagają byłym funkcjonariuszom tej Partii odnaleźć się w nowym ustroju. Przecież ci dawni przywódcy ruchu komunistycznego i obecne sieroty po PZPR mogą mówić o sobie to samo: nie wiedzieliśmy, chcieliśmy dobrze, mieliśmy szlachetne marzenia i intencje (…). List Herberta tonem i poglądami wyróżniał się spośród niemal wszystkich publikacji »Gazety Wyborczej«. Nie ma tu miejsca na podział na społeczeństwo otwarte i zamknięte. (…) Jest zasadnicza konstatacja: liberałem czy demokratą nie może być ten, kto podpisał się pod wszystkimi deklaracjami praw człowieka i obywatela, kto gada o kulturze demokratycznej, duchu pojednania, ale zarazem nie dokonał zasadniczego samooczyszczenia, nie potrafił przyznać się do swoich win. Antykomunizm w tej wersji nie jest programem zemsty czy zimnej wojny domowej. Nie ma nic wspólnego z obowiązującym podziałem na lewicę i prawicę. Nie chodzi tu o poniżanie swoich wrogów. Jest to jasno sformułowany program (…)”.
Wyjaśnij, dlaczego problem pamięci i nierozliczenia przeszłości komunistycznej jest jednym z kluczowych wyzwań postkomunizmu w Polsce.
Oceń rolę elit intelektualnych w kształtowaniu społecznej pamięci o komunizmie po 1989 roku.
Wyjaśnij, w jaki sposób komunizm wpłynął na człowieka.
Postkomunizm jako zjawisko społeczne i gospodarcze
Postkomunizm to pojęcie opisujące zespół zjawisk politycznych, społecznych, gospodarczych i kulturowych, które występują w państwach po formalnym upadku systemu komunistycznego i stanowią konsekwencję jego wcześniejszego funkcjonowania. Termin ten nie odnosi się wyłącznie do okresu chronologicznego „po komunizmie”, lecz do trwałości instytucji, elit, postaw społecznych oraz mechanizmów władzy i gospodarowania, które przetrwały zmianę ustrojową. W ujęciu politologicznym postkomunizm obejmuje m.in. problem ciągłości elit, sposób rozliczenia przeszłości oraz kształtowanie się nowych systemów partyjnych. W wymiarze gospodarczym dotyczy specyfiki transformacji od gospodarki centralnie planowanej do rynkowej, w tym nierównego rozłożenia kosztów społecznych reform. W perspektywie społeczno‑kulturowej odnosi się do postaw, wzorców zachowań i pamięci zbiorowej , ukształtowanych w okresie rządów komunistycznych i wpływających na funkcjonowanie demokracji po 1989 roku.
Postkomunistyczne systemy polityczne swój początek biorą z przemian zapoczątkowanych w Europie Wschodniej w latach 1989‑1990. W tym okresie rozpoczął się proces demokratyzacji, czerpiący wzorce z zachodniego modelu liberalnego, którego przejawem było wprowadzenie mechanizmu wielopartyjnych wyborów oraz otwarcie na gospodarkę rynkową. Proces ten określa się mianem transformacji ustrojowo‑systemowej. Jednocześnie systemy te musiały przezwyciężyć dziedzictwo wcześniejszego ustroju, obejmujące m.in. doświadczenie cenzury, tłumienia opozycji oraz dominacji jednego ośrodka władzy politycznej. W warunkach transformacji częstym zjawiskiem stała się rosnąca rola partii postkomunistycznych, które - odwołując się do programów socjaldemokratycznych - dążyły do stabilizacji systemu politycznego. Zróżnicowane tempo reform oraz ograniczona sprawność aparatu państwowego sprzyjały jednak narastaniu napięć społecznych.
W tych ujęciach postkomunizm ujawnia się jako zjawisko o trwałych konsekwencjach strukturalnych, wykraczających poza sam moment transformacji. W perspektywie politologicznej przejawia się w ograniczonej stabilności systemów partyjnych ora w długotrwałych sporach dotyczących zasad rozliczania przeszłości i odpowiedzialności elit, co wpływa na sposób legitymizowania władzy. W ujęciu gospodarczym widoczny jest w postaci dysproporcji rozwojowych, regionalnych różnic na rynku pracy oraz długofalowych skutków restrukturyzacji, które dla części społeczeństwa oznaczały utratę bezpieczeństwa ekonomicznego. W wymiarze społeczno‑kulturowym postkomunizm wyraża się w niskim poziomie zaufania społecznego, słabym zakorzenieniu norm współpracy oraz ambiwalentnym stosunku do instytucji państwa. Natomiast w ujęciu prawnym ujawnia się w trudnościach związanych z zerwaniem ciągłości normatywnej, niejednoznacznym rozliczeniem naruszeń prawa z okresu PRL oraz opóźnionym kształtowaniem kultury prawnej opartej za zasadzie państwa prawa i odpowiedzialności jednostki. W rezultacie postkomunizm pozostaje trwałym kontekstem interpretacyjnym dla analizy współczesnych procesów politycznych, gospodarczych i społecznych.
Podsumowanie
Postkomunizm można rozumieć jako proces, w którym formalna zmiana ustroju wyprzedziła realną zmianę postaw i sposobów myślenia. Nowe reguły pojawiły się szybko, lecz ich społeczne znaczenie ujawniało się stopniowo - czasem wbrew intencjom twórców transformacji. Podobnie jak w dobrze napisanym serialu, finał jednego sezonu nie oznacza końca historii, lecz otwiera kolejne wątki. W tym sensie postkomunizm nie zamyka doświadczeń komunizmu, lecz pokazuje jego długie trwanie: w języku sporów publicznych, w oczekiwaniach wobec państwa i w sporach o to, czym właściwie była - i czym miała być - wolność po 1989 roku.
Słownik
zespół trwałych zjawisk politycznych, społecznych, gospodarczych i kulturowych występujących w państwach po formalnym upadku systemu komunistycznego, będących rezultatem instytucjonalnej, strukturalnej i mentalnej ciągłości poprzedniego ustroju
proces reorganizacji dawnych struktur produkcyjnych i własnościowych w celu dostosowania ich do warunków gospodarki rynkowej
długotrwały spadek znaczenia przemysłu w strukturze gospodarki, często związany z likwidacją nierentownych zakładów w okresie transformacji
utrzymywanie się tych samych lub powiązanych personalnie i instytucjonalnie grup władzy przed i po zmianie ustroju politycznego