Polska polityka zagraniczna
Zmiany geopolityczne w otoczeniu polski po 1989 roku
Wyjaśnisz przyczyny i przebieg zmian geopolitycznych w Europie po 1989 roku.
Scharakteryzujesz proces rozpadu Czechosłowacji i zjednoczenia Niemiec i ich znaczenie dla zmiany mapy politycznej Europy.
Ocenisz miejsce Polski we współczesnym, wielobiegunowym ładzie międzynarodowym.
Rok 1989 nie był dla Polski tylko zmianą ustroju - był geopolitycznym trzęsienim ziemi. Granice pozostały te same, ale mapa znaczeń wokół nich całkowicie się przetasowała. Sojusze, które wydawały się wieczne, rozpadły się w kilka miesięcy, a nowe kierunki polityczne trzeba było wytyczać niemal od zera. Polska z państwa satelickiego stała się graczem, który musiał sam zdefiniować swoje miejsce między Wschodem a Zachodem.
Od peryferii do centrum - geopolityczne przeformatowanie Polski po 1989 roku
Po 1989 roku otoczenie geopolityczne Polski uległo fundamentalnej przebudowie, której istotą było przejście od porządku dwublokowego do systemu wielopoziomowego, opartego na współzależnościach regionalnych i globalnych. Proces ten można ując w trzech komplementarnych wymiarach.
Po pierwsze - kontekst europejski. Upadek żelaznej kurtyny i rozpad bloku wschodniego stworzyły przestrzeń dla strategicznego zwrotu ku Zachodowi. Integracja z Unią Europejską (2004r.) oznaczała nie tylko dostęp do wspólnego rynku i funduszy strukturalnych, lecz także włączenie w unijny system decyzyjny, wspólna politykę handlową oraz mechanizmy koordynacji polityk publicznych. Polska przestała być „państwem buforowym”, a stała się częścią rdzenia integrującej się Europy.
Po drugie - kontekst atlantycki. Członkostwo w NATO (1999r.) włączyło Polskę w system zbiorowej obrony oparty o art. 5 Traktatu Waszyngtońskiego. Oznaczało to trwałe zakotwiczenie w strukturach bezpieczeństwa Zachodu, obecność wojsk sojuszniczych na terytorium państwa oraz udział w operacjach międzynarodowych. W wymiarze strategicznym była to zmiana cywilizacyjna - odejście od podporządkowania Moskwie ku partnerstwu transatlantyckiemu.
Po trzecie - kontekst globalny. Koniec zimnej wojny nie przyniósł stabilnego „końca historii”, lecz okres przejściowy: dominację Stanów Zjednoczonych, następnie stopniowy wzrost znaczenia Chin, kryzysy finansowe, terroryzm międzynarodowy i napięcia surowcowe. Polska, jako gospodarka otwarta, stała się częścią globalnych łańcuchów dostaw i rynków kapitałowych, co zwiększyło jej potencjał rozwojowy, ale także podatność na wstrząsy zewnętrzne.
Nowa faza rozpoczęła się po 2014 roku wraz z aneksją Krymu przez Rosję, a kulminację przyniosła pełnoskalowa agresja Rosji na Ukrainę w 2022 roku. Wydarzenia te przywróciły w Europie logikę twardego bezpieczeństwa militarnego i uczyniły z Polski jedno z kluczowych państw wschodniej flanki NATO - zarówno jako zaplecze logistyczne, jak i państwo frontowe w sensie strategicznym. Jednocześnie napięcia w relacjach UE‑Rosja, redefinicja polityki energetycznej oraz przyśpieszenie procesów reindustrializacji i wzmacniania autonomii strategicznej Europy dodatkowo zmieniły regionalne środowisko bezpieczeństwa.
W efekcie Polska przeszła drogę od peryferyjnego państwa postsowieckiego do aktywnego uczestnika struktur zachodnich i istotnego aktora w debacie o przyszłość bezpieczeństwa europejskiego. Transformacja zapoczątkowana w 1989 roku nie była jednorazowym aktem, lecz procesem, którego konsekwencje - w warunkach rosnącej rywalizacji mocarstw i kryzysu dotychczasowego ładu międzynarodowego - definiują pozycję Polski również dziś.
Koniec zimnej wojny: między nadzieją a niepewnością
Zanim przejdziemy do analizy przemian ładu światowego po 1989 roku, warto zatrzymać się na chwilę przy refleksji, którą niesie ze sobą ten audiobook. Nie jest to jedynie komentarz dom wydarzeń politycznych. To próba uchwycenia momentu, w którym świat - po upadku muru berlińskiego i rozpadzie bloku wschodniego -uwierzył, że wszedł w epokę stabilności, przewidywalności i ideologicznego rozstrzygnięcia sporów. Lata dziewięćdziesiąte przyniosły poczucie historycznego domknięcia - przekonanie, że dotychczasowe konflikty systemowe zostały ostatecznie rozstrzygnięte, a przyszłość będzie rozwijać się w ramach jednego, dominującego modelu polityczno‑gospodarczego.
A jednak w tle tych narracji pojawia się niepokój: czy przełom 1989 roku rzeczywiście zapoczątkował epokę trwałej harmonii, czy jedynie otworzył nowy, bardziej złożony etap globalnej rywalizacji?
Przemiany w Polsce po upadku komunizmu
Upadek komunizmu w Europie oznaczał dla Polski radykalne zmiany: odzyskanie suwerenności, demokratyzację ustroju politycznego, transformację systemu gospodarczego oraz integrację ze strukturami euroatlantyckimi.
Po II wojnie światowej, przez niemal półwiecze, Polska była częścią bloku komunistycznego – grupy państw regionu kontrolowanych przez Związek Sowiecki. W Moskwie zapadały strategiczne decyzje dotyczące PRL, a sowieckich interesów nad Wisłą pilnowały organizacje międzynarodowe, w których Polska musiała uczestniczyć. Były to: Układ Warszawski, będący formalnie sojuszem militarnym, oraz Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG) - narzędzie kontroli ekonomicznej.
Obie te organizacje zostają rozwiązane w 1991 roku, a dwa lata później Polskę opuszcza stacjonująca tu od czasów wojny armia sowiecka. Po raz pierwszy od kilkudziesięciu lat Rzeczpospolita staje się suwerennym krajem, zdolnym do samodzielnego kształtowania swojej polityki.
Równoległym procesem była demokratyzacja Polski. Partia komunistyczna – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza – utraciła monopol władzy. W 1989 roku odbywają się pierwsze – od kilkudziesięciu lat – częściowo wolne wybory parlamentarne. Przynoszą one wielki sukces antykomunistycznej opozycji tworzonej przez "Solidarność". Jesienią tego samego roku powstaje rząd Tadeusza Mazowieckiego, dotychczasowego działacza antykomunistycznego.
Trzy miesiące później Sejm przeprowadza gruntowną nowelizację konstytucji. Polska staje się państwem całkowicie demokratycznym. Zlikwidowana zostaje cenzura, powstaje system wielopartyjny, a sądy stają się niezależne od rządzących polityków. Odtąd każde przeprowadzane w kraju wybory są wolne. W 1990 roku na prezydenta zostaje wybrany przywódca "Solidarności", Lech Wałęsa. Ukoronowaniem procesu demokratyzacji jest przyjęcie w 1997 roku nowej ustawy zasadniczej – konstytucji III Rzeczpospolitej.
Trzecim aspektem przemian w Polsce po upadku komunizmu była transformacja gospodarcza. System ekonomiczny oparty na centralnym planowaniu, który wprowadzono po II wojnie światowej, zastąpiony został gospodarką wolnorynkową. Uchwalone zostało prawo pozwalające na swobodną działalność gospodarczą oraz reguły wolnej konkurencji między przedsiębiorstwami. W 1990 roku rozpoczęła się prywatyzacja państwowych przedsiębiorstw. Powstała Giełda Papierów Wartościowych, stworzono wreszcie nowoczesny system bankowy.
Demokratyczna Polska weszła na ścieżkę integracji z państwami zachodnimi. W 1991 roku została członkiem Rady Europy, organizacji skupiającej demokratyczne kraje Starego Kontynentu. W 1999 roku znalazła się w pierwszej grupie państw postkomunistycznych, które przystąpiły do NATO, a pięć lat później została pełnoprawnym członkiem Unii Europejskiej.
Oceń, czy po zakończeniu zimnej wojny system międzynarodowy stał się bardziej stabilny i przewidywalny.
Oceń, czy zmiana ładu międzynarodowego po 1989 roku była dla Polski historyczną szansą, czy przede wszystkim strategicznym wyzwaniem.
Zmiany na mapie politycznej Europy
Z iloma państwami graniczy Polska? Już w szkole podstawowej dowiedziałeś się, że z siedmioma. Naszymi sąsiadami są obecnie: Niemcy, Czechy, Słowacja, Ukraina, Białoruś, Litwa i Rosja (poprzez obwód kaliningradzki). Gdyby jednak otworzyć starszy atlas geograficzny, na mapie podziału politycznego Europy sprzed 1990 roku można by zauważyć, że wówczas Polska miała tylko trzech sąsiadów: NRD, Czechosłowację oraz ZSRR. Żadne z tych państw już nie istnieje. Czy potrafisz wyjaśnić, co się z tymi państwami stało? Ten fragment poświęcony jest zmianom w podziale politycznym Europy począwszy od przemian społeczno‑gospodarczych i politycznych z przełomu lat 80. i 90. XX w.
Przed 1991 rokiem na mapie politycznej Europy znajdowały się 34 państwa. Obecnie jest ich 47. Nowe państwa powstały w wyniku przemian społeczno‑ustrojowych po 1989 roku na skutek rozpadu ZSRR. Te czynniki, a także przeprowadzenie pierwszych wolnych wyborów w Polsce oraz na Węgrzech, spowodowały przemiany polityczne w innych krajach uzależnionych od wpływu ZSRR. Istotny jest także fakt, że ówczesne granice państwowe zostały ukształtowane przede wszystkim w wyniku ustaleń USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR, a jednak ich przebieg nie uwzględniał woli większości obywateli państw, które znalazły się w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Były to kraje wielonarodowościowe i wielowyznaniowe. W wyniku rozpadu bloku wschodniego doszło m.in. do pojawienia się na mapie politycznej Europy:
zjednoczonych Niemiec,
ośmiu państw (w Europie i Azji łącznie piętnastu) powstałych w wyniku rozpadu ZSRR,
siedmiu państw powstałych w wyniku rozpadu Jugosławii,
Czech i Słowacji w wyniku rozpadu Czechosłowacji.
Przemiany te miały różny przebieg. Jedne odbyły się pokojowo, a inne na drodze konfliktów zbrojnych.
Mapy przedstawiają dwa kluczowe procesy, które bezpośrednio wpłynęły na zmianę geopolitycznego otoczenia Polski po 1989 roku: zjednoczenie Niemiec oraz rozpad Czechosłowacji. Do końca zimnej wojny Polska graniczyła z państwami należącymi do bloku wschodniego oraz z podzielonymi Niemcami, stanowiącymi symbol konfrontacji Wschodu i Zachodu. Po 1990 roku zachodnia granica Polski przestała być linią podziału dwóch bloków, a stała się granicą z jednym, silnym państwem zachodnim - zjednoczonymi Niemcami. Po 1993 roku południowa granica Polski została podzielona między dwa nowe państwa - Czechy i Słowację - które podobnie jak Polska rozpoczęły proces integracji z NATO i Unią Europejską. Zmiany te oznaczały zasadnicze przeobrażenie środowiska bezpieczeństwa Polski: od państwa położonego na styku bloków militarnych do kraju otoczonego w większości przez partnerów integrujących się ze strukturami euroatlantyckimi.
- woda
- tło
- ZSRS
- PRL: 27 stycznia 1989 - w trakcie prowadzonych w Magdalence rozmów między przedstawicielami komunistycznych władz a NSZZ „Solidarność” zdecydowano o zorganizowaniu oficjalnych negocjacji między obiema stronami - czyli obrad Okrągłego Stołu.
6 lutego 1989 - rozpoczęto obrady Okrągłego Stołu w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie. Zakończyły się 5 kwietnia.
7 kwietnia 1989 - sejm PRL uchwalił poprawki do konstytucji: powołano drugą izbę parlamentu (Senat), ustanowiony został urząd Prezydenta PRL; uchwalono także nową ordynację wyborczą.
17 kwietnia 1989 - zalegalizowano NSZZ „Solidarność”.
4 czerwca 1989 - częściowo wolne wybory do parlamentu (pierwsza tura), zakończone zwycięstwem „Solidarności”.
19 lipca 1989 - Zgromadzenie Narodowe wybrało Wojciecha Jaruzelskiego na urząd Prezydenta PRL.
24 sierpnia 1989 - premierem nowego rządu został Tadeusz Mazowiecki.
17 grudnia 1989 roku - ogłoszono tzw. plan Balcerowicza - reform gospodarczych wprowadzających gospodarkę rynkową.
29 grudnia 1989 - sejm przyjął poprawkę do konstytucji, zmieniającą nazwę państwa z PRL na Rzeczypospolitą Polską, a także usuwającą zapisy o sojuszu z ZSRS i przewodniej roli PZPR.
29 stycznia 1990 - XI zjazd PZPR zakończył się samorozwiązaniem partii. - NRD: 7 maja 1989 - niemieccy opozycjoniści obserwowali wybory komunalne, wykryli zorganizowane przez władze fałszerstwa. Milicja zatrzymała w Lipsku blisko sto osób protestujących przeciw nieuczciwym wyborom. Stało się to sygnałem do organizowania przez niemieckich opozycjonistów comiesięcznych demonstracji.
Październik 1989 - w Lipsku odbywały się kolejne, coraz liczniejsze manifestacje; uczestniczyło w nich nawet ponad 100 tys. osób. Pod koniec października fala demonstracji rozlała się na inne miasta NRD.
18 października 1989 - Erich Honecker zrezygnował (jak oficjalnie podano „z przyczyn zdrowotnych”) z władzy i zajmowanego stanowiska w partii; sekretarzem generalnym Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności został Egon Krenz.
27 października 1989 - pojawiła się sugestia zorganizowania wschodnioniemieckiego Okrągłego Stołu; jednocześnie władze ogłasiły amnestię dla ludzi, którzy próbowali nielegalnie przekroczyć granicę NRD z RFN.
4 listopada 1989 - ogromna manifestacja w Berlinie Wschodnim, w której wzięło udział prawie milion osób; demonstranci domagali się demokratyzacji NRD oraz wolności prasy i zrzeszania się.
7 listopada 1989 - dymisja rządu NRD.
9 listopada 1989 - Günter Schabowski, rzecznik Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności, podczas konferencji prasowej ogłosił, że wchodzi w życie (według jego słów - natychmiast) rozporządzenie o swobodzie podróżowania obywateli NRD za granicę. Doszło do pierwszych aktów niszczenia muru berlińskiego oraz prób przechodzenia Niemców z Berlina Wschodniego do Berlina Zachodniego.
3 grudnia 1989 - dymisja członków Biura Politycznego KC Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności.
7 grudnia 1989 - początek obrad niemieckiego Okrągłego Stołu; jego uczestnicy dyskutowali m.in. o przeprowadzeniu wolnych wyborów na wiosnę 1990 r. oraz uchwaleniu nowej konstytucji.
19 grudnia 1989 - kanclerz RFN Helmut Kohl uczestniczył w wiecu w Dreźnie, czyli we (wciąż istniejącej) NRD; podczas spotkania z premierem NRD Hansem Modrowem obaj politycy zapowiedzieli działania na rzecz zjednoczenia obu niemieckich państw.
31 grudnia 1989 - wyjątkowy sylwester pod Bramą Brandenburską, zorganizowany pod hasłem zjednoczenia Niemiec. - Czechosłowacja: 16 stycznia 1989 - milicja rozpędziła manifestację na placu Wacława w Pradze, zorganizowaną w 20 rocznicę protestu Jana Palacha przeciwko interwencji wojsk Układu Warszawskiego i jego samospalenia. Wśród aresztowanych osób byli m.in. Václav Havel i przedstawiciele Karty 77.
17 listopada 1989 - w Pradze odbyła się legalna manifestacja środowisk akademickich w rocznicę pogrzebu Jana Opletala (studenta zamordowanego w czasie II wojny św. przez Niemców podczas antyhitlerowskiej demonstracji). Milicja zablokowała przemarsz, a następnie brutalnie rozpędziła uczestników manifestacji, używając pałek i gazów łzawiących.
18 listopada 1989 - studenci w Pradze zapowiedzieli strajk okupacyjny, dołączyli do nich aktorzy teatrów praskich.
21 listopada 1989 - wielka manifestacja w Pradze - do 200 tys. uczestników zgromadzonych na placu Wacława przemawiał Václav Havel, manifestanci wspólnie odśpiewali czeski hymn.
22 listopada 1989 - ogólnokrajowy strajk wyższych uczelni oraz części szkół średnich; wielotysięczna manifestacja w Bratysławie, podczas której uczestnicy domagali się demokratycznych przemian.
24 listopada 1989 - podczas obrad Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Czechosłowacji ponad połowa członków Prezydium oraz Sekretariatu podała się do dymisji. W Pradze trwały manifestacje.
27 listopada 1989 - ogłoszono strajk generalny w Czechosłowacji, w kolejnych miastach pojawiły się tłumy demonstrantów. Powstałe kilka dni wcześniej Forum Obywatelskie – ruch polityczny dążący do demokratyzacji kraju, którego nieformalnym przywódcą był Václav Havel - ogłosiło swoje postulaty.
4 grudnia 1989 - Forum Obywatelskie wezwało obywateli Czechosłowacji do udziału w demonstracji na placu Wacława.
8 grudnia 1989 - na czele nowego rządu, do którego weszło kilkunastu przedstawicieli opozycji, stanął Marián Čalfa, przedstawiciel komunistów, który przystąpił do stowarzyszenia Społeczeństwo Przeciwko Przemocy.
10 grudnia 1989 - prezydent Gustáv Husák po zaprzysiężeniu nowego rządu złożył dymisję.
28 grudnia 1989 - rezolucja KPCz, w której komunistyczne władze przeprasiły obywateli m.in. za ograniczanie wolności słowa, represje oraz skutki interwencji wojsk Układu Warszawskiego. Alexander Dubček został przewodniczącym Zgromadzenia Federalnego Czechosłowacji.
29 grudnia 1989 - Václav Havel został prezydentem Czechosłowacji. - Węgry: 11 stycznia 1989 - Zgromadzenie Narodowe uchwaliło ustawy o swobodzie demonstrowania poglądów i zrzeszania się.
Pod koniec stycznia komunistyczny rząd uznał, że w roku 1956 doszło do powstania narodowego, a nie kontrrewolucji; podjęto kroki do rehabilitacji Imre Nagy’ego, przywódcy powstania zamordowanego przez komunistów, oraz jego towarzyszy.
11 lutego 1989 - węgierscy komuniści zrobili krok w stronę zmiany systemu – została uchwalona ustawa o powrocie do systemu wielopartyjnego. Działalność wznowiło prawie pół setki ugrupowań politycznych.
15 marca 1989 - wielotysięczna manifestacja w Budapeszcie w rocznicę Wiosny Ludów. Aktor Györgi Cserhalmi odczytał postulaty spisane przez węgierską opozycję.
kwiecień 1989 - przedstawiciele niezależnych partii i organizacji politycznych uczestniczący w Okrągłym Stole Opozycji ustalili wspólne stanowisko przed planowanymi rozmowami z partią komunistyczną. Kluczowym punktem miało być ustalenie terminu wolnych wyborów do węgierskiego parlamentu.
13 czerwca 1989 - początek obrad Trójkątnego Stołu, nazwanego tak, ponieważ oprócz przedstawicieli rządzącej partii oraz opozycji uczestniczyły w nich także osoby reprezentujące prokomunistyczne organizacje społeczne.
16 czerwca 1989 - symboliczny pogrzeb Imre Nagy’ego, w którym w Budapeszcie wzięło udział 300 tys. osób, stał się wielką manifestacją na rzecz demokratycznych przemian.
18 września 1989 - zakończono główne obrady Trójkątnego Stołu; w dokumencie końcowym uzgodniono przeprowadzenie demokratycznych wyborów do parlamentu (opozycja nie zgodziła się na sejm kontraktowy) oraz zmiany w konstytucji Węgier.
23 października 1989 - proklamowano Republikę Węgierską (zmiana nazwy z Węgierskiej Republiki Ludowej).
Grudzień 1989 - początek negocjacji z władzami ZSRS na temat wycofania z Węgier wojsk sowieckich.
25 marca 1990 - pierwsze (od 1945 r.) całkowicie wolne wybory parlamentarne. - Rumunia: 24 listopada 1989 - Nicolae Ceauşescu został ponownie wybrany na I sekretarza Rumuńskiej Partii Komunistycznej.
15 i 16 grudnia 1989 - początek zamieszek w Timisoarze; władze rumuńskie, próbując odwrócić uwagę od złej sytuacji państwa, nakazały karnie przenieść pochodzącego z mniejszości węgierskiej ewangelickiego pastora ks. László Tőkésa (który protestował przeciwko prześladowaniom tej mniejszości); broniący go wierni nie chcieli dopuścić do przenosin, wyrażając jednocześnie niezadowolenie z rządów Ceauşescu.
17 grudnia 1989 - wojsko otworzyło ogień do demonstrujących w Timisoarze, zginęło ponad 60 osób. Walki trwały przez kolejne dni.
19 grudnia 1989 - fabryki w Timisoarze ogłosiły strajk. Podczas nieobecności dyktatora w kraju (wyjechał do Iranu) rządy próbowała przejąć frakcja niepopierająca Ceauşescu.
20 grudnia 1989 - Ceauşescu wrócił do kraju, w przemówieniu telewizyjnym nazwał protestujących „wrogami rewolucji socjalistycznej”. W Timisoarze powstał Rumuński Front Demokratyczny.
22 grudnia 1989 - nowy minister obrony Victor Stănculescu odwołał wojsko do koszar; nieświadomy tego rumuński dyktator zdecydował się przemówić z balkonu do 100‑tysięcznego tłumu w Bukareszcie, ale gdy tłum coraz mocniej wyrażał swoje niezadowolenie, uciekł śmigłowcem z budynku Komitetu Centralnego. W Bukareszcie wybuchło powstanie, krwawo pacyfikowane przez wojsko i obrońców reżimu. Władzę przejął Front Ocalenia Narodowego, w skład którego wchodzili byli działacze partyjni oraz wojskowi. Małżeństwo Ceauşescu zostało pojmane wieczorem, a tymczasowym prezydentem został komunista Ion Iliescu.
25 grudnia 1989 - wykonano wyrok śmierci na Elenie i Nicolae Ceauşescu wydany przez naprędce zwołany trybunał wojskowy. - Jugosławia
- Bułgaria: maj 1989 - liczne masowe demonstracje ludności pochodzenia tureckiego sprzeciwiającej się prowadzonej przez pierwszego sekretarza Bułgarskiej Partii Komunistycznej Teodora Żiwkowa polityce antytureckiej; demonstranci domagali się poszanowania praw mniejszości oraz uwolnienia działaczy. Władze wysłały siły bezpieczeństwa do spacyfikowania wystąpień, nakazały także obywatelom bułgarskim pochodzenia tureckiego opuszczenie kraju.
21 października 1989 - w Sofii odbyła się międzynarodowa konferencja Forum Ekologiczne; bułgarscy ekologowie z organizacji Ekogłasnost oraz przedstawiciele opozycji wykorzystali sytuację do zorganizowania pierwszej jawnej manifestacji antykomunistycznej; milicja bułgarska nie interweniowała.
10 listopada 1989 - Teodor Żiwkow został zmuszony do dymisji; wśród członków Biura Politycznego zaczęły się pojawiać głosy o konieczności wprowadzenia gospodarki rynkowej oraz zmian politycznych w kierunku większego pluralizmu.
18 listopada 1989 - wielki wiec zorganizowany przez opozycję w Sofii; jej uczestnicy żądali wolnych wyborów, wolności słowa i wypuszczenia więźniów politycznych.
26 grudnia 1989 - związkowcy z Niezależnego Związku Zawodowego „Podkrepa” zorganizowali całodobową demonstrację w Sofii pod hasłem wolnych wyborów i demokratyzacji Bułgarii.
27 grudnia 1989 - oficjalna zapowiedź zorganizowania obrad bułgarskiego Okrągłego Stołu z udziałem komunistów oraz przedstawicieli opozycji.
16 stycznia 1990 - początek obrad Okrągłego Stołu; zakończyły się w maju. - Albania
- siatka
- napisy
- skala
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DFDOZHZQA
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DFDOZHZQA
Zapoznaj się z tekstem, a następnie przyporządkuj państwo do opisu.
Po II wojnie światowej Polska od południa graniczyła z Czechosłowacją (która istniała od 1918 r.). Kraj ten również należał do bloku wschodniego. Władzę tam przejęli komuniści, tworząc Socjalistyczną Republikę Czechosłowacką. Okres stalinowski zakończył się w Czechosłowacji w 1960 r. Wówczas nastała delikatna odwilż, którą zakończyła Praska Wiosna. Reformy z tego okresu spowodowały interwencję wojsk Układu Warszawskiego w 1968 r. i przywrócenie do władzy komunistów. Jedyną niewycofaną reformą tego okresu było wprowadzenie podziału kraju na dwie republiki – Czeską Republikę Socjalistyczną oraz Słowacką Republikę Socjalistyczną. Utworzono odrębne parlamenty dla obu tych państw. Pod koniec lat 70. XX w. powstała w Czechosłowacji organizacja opozycyjna Karta 77, do której należał między innymi Václav Havel. Ugrupowanie to przyczyniło się w dużej mierze do obalenia komunizmu w Czechosłowacji w 1989 r. Wtedy to prezydent Gustáv Husák został odsunięty od stanowiska, a na jego miejsce powołano członka Karty 77 – pisarza Václava Havla.
Rozpad ZSRS w 1991 roku zasadniczo zmienił wschodnie otoczenie geopolityczne Polski. Zamiast granicy z jednym supermocarstwem Polska zaczęła sąsiadować z niepodległymi państwami - Litwą, Białorusią i przede wszystkim z Ukrainą. Powstanie suwerennej Ukrainy miało kluczowe znaczenie strategiczne, ponieważ oddzieliło Polskę od bezpośredniej granicy z Rosją (z wyjątkiem obwodu kaliningradzkiego). Wydarzenia po 2014 roku, a szczególnie agresja Rosji na Ukrainę w 2022 roku, pokazują, że rozpad ZSRS nie zakończył sporów o granice i wpływy w Europie Wschodniej. Stabilność Ukrainy pozostaje dziś jednym z najważniejszych czynników bezpieczeństwa Polski i całego regionu.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DFDOZHZQA
Zapoznaj się tekstem, a następnie wykonać ćwiczenie.
W 1917 r. w wyniku rewolucji październikowej powstało państwo o ustroju opartym na władzy robotników i chłopów, które od 1922 (I Zjazd Rad) do 1991 r. (powołanie Wspólnoty Państw Niepodległych) nosiło nazwę Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Na początku panowała tam dyktatura monopartyjna, do śmierci Stalina – totalitaryzm, a następnie ustrój autorytarny.
Kazachstan. Prywatyzacja gospodarki Kazachstanu po uzyskaniu niepodległości spowodowała wzrost bezrobocia. Natomiast autokratyczna władza prezydenta, który ma bardzo duży wpływ na politykę i gospodarkę, ogranicza wolność słowa i łamie prawa człowieka. Jego stolicą jest Nur Sułtan (przed 2019 rokiem miasto to nosiło nazwę Astana). Kraj należy do WNP.
Kirgistan. Pierwszy prezydent Kirgistanu został oskarżony o nadużycia finansowe i działania na szkodę państwa. Następnie wyjechał on pod presją pokojowych manifestacji zwanych rewolucją tulipanów. Niedawno sytuacja dotycząca bezpieczeństwa w tym kraju uległa pogorszeniu na skutek pogłębiającego się kryzysu i zamachów ekstremistów. Obecnie w tym kraju obywatele niektórych krajów mogą przebywać bez wizy przez 60 dni. Kraj należy do WNP.
Tadżykistan. Odznacza się bardzo złym stanem gospodarki będącym rezultatem wojny domowej, która wybuchła zaraz po uzyskaniu niepodległości. Charakterystyczne są dla niego: działalność gangów narkotykowych i duża zależność od Rosji. Należy do WNP. Jest to republika semiprezydencka, w której panuje autorytarna władza. Prezydent wybierany jest tam aż na siedem lat. Obecnie urzędujący Emomali Rahmon pełni tę funkcję od 1994 r. Autorytarne władze Tadżykistanu oskarża się m.in o nadużywanie tortur, znęcanie się nad więźniami, nieprzestrzeganie wolności słowa, wpływ na władzę sądowniczą,, porywanie kobiet i dzieci, ograniczenie wolności religijnej, przemoc i dyskryminację kobiet.
Uzbekistan. Od początku uzyskania niepodległości obowiązywała tu dyktatura, a wszelkie sprzeciwy były krwawo tłumione. Reformy gospodarcze spowodowały wysokie bezrobocie. Istotnym problemem była także działalność radykałów muzułmańskich powiązanych z Al‑Kaidą. Kraj należy do WNP.
Turkmenistan. Po uzyskaniu niepodległości w Turkmenistanie władzę w tym kraju od początku przejęli postkomuniści. Zlikwidowany został parlament. Do 2013 roku kraj był dyktaturą jednopartyjną. Obecnie w parlamencie są również członkowie partii opozycyjnej, lecz realnie władzę wciąż sprawuje partia o przeszłości komunistycznej. Kraj rozwija się w oparciu o eksport ropy naftowej i gazu ziemnego. Kraj należy do WNP.
Azerbejdżan. Jest stroną w konflikcie o Górny Karabach, który formalnie należy do niego. W rzeczywistości region funkcjonuje jako niepodległe państwo, lecz nie jest uznawane przez żadne państwo na świecie. Azerbejdżan należy do WNP.
Armenia. Od początku XX w. Armenia prowadziła konflikt z Azerbejdżanem o Górny Karabach zamieszkany w większości przez Ormian. Prowadzona jest tam polityka trójstronna (z Rosją). Uczestniczy w niej: władza, opozycja i społeczeństwo, choć to ostatnie cechuje się względną biernością. Najczęściej dyskusje toczą się pomiędzy władzą i opozycją. Społeczeństwo jest zaś pozbawione możliwości wyrażenia swojego stanowiska. Kraj ten należy do WNP.
Gruzja. Po ogłoszeniu niepodległości w Gruzji rozpoczęła się wojna domowa z Abchazją, Adżarią i Osetią Południową, które również miały dążenia niepodległościowe. Ówczesne władze poprosiły wtedy o pomoc wojska rosyjskie. Mało stabilna polityka wewnętrzna doprowadziła do pokojowych protestów zwanych rewolucją róż i ustąpienie obozu rządzącego. Nowo wybrane władze zaczęły prowadzić politykę prozachodnią, jednak w Abchazji i Osetii pozostają wciąż silne wpływy Rosji. Gruzja opuściła WNP w 2009 r.
Ukraina. Przez długi okres dążyła do uzyskania niepodległości. Jednakże wydarzenia z 2004 r. (pomarańczowa rewolucja, będąca konsekwencją sfałszowania wyborów przez postkomunistów) odsłoniła prawdę o podziale politycznym społeczeństwa ukraińskiego. Kształtowanie polityki zagranicznej i dalsze przemiany społeczno‑ekonomicznym utrudnia ścieranie się dwóch przeciwstawnych dążeń politycznych: polityki prozachodniej i prorosyjskiej. Odsunięcie od władzy prorosyjskiego prezydenta wywołało protesty części mieszkańców Krymu i wzrost separatystycznych nastrojów na półwyspie. W 2014 r. Krym opanowali żołnierze rosyjscy, a w przeprowadzonym tam referendum większość mieszkańców opowiedziała się za przyłączeniem Krymu do Rosji. Wyniki tego referendum zostały zakwestionowane przez organizacje międzynarodowe i część ludności zamieszkującej półwysep. Przeciwko nowemu rządowi ukraińskiemu zaprotestowali także separatyści na wschodzie kraju, którzy przy wsparciu militarnym Rosji w marcu 2014 r. zbrojnie wystąpili przeciwko Ukrainie. W związku z tym władze Ukrainy rozpoczęły operację wojskową mającą na celu zlikwidowanie separatystycznych ugrupowań zbrojnych i utrzymanie integralności kraju. W konflikt ten zaangażowały się inne państwa europejskie. Obecnie Doniecka Republika Ludowa i Ługańska Republika Ludowa będące fragmentami obwodów ukraińskich są kontrolowane przez rosyjskich separatystów, powodując, że konflikt trwa nadal. W 2018 r. Ukraina opuściła WNP.
Mołdawia. Przed 1939 r. stanowiła część Rumunii. Jest jednym z najbiedniejszych państw w Europie. Tereny położony na lewym brzegu Dniestru stanowi Naddniestrze, państwo nieuznawane na arenie międzynarodowej, zamieszkiwane w dużej mierze przez Rosjan i Ukraińców.
Białoruś. Pomimo że Białoruś ogłosiła niepodległość, nie nastąpiły tam faktyczne przemiany. Powodem tej sytuacji były dyktatorskie rządy prorosyjskiego prezydenta i słabo ukształtowana tożsamość narodowa. Spowodowało to ponowne uzależnienie się od Rosji (Związek Białorusi i Rosji) i wstąpienie do WNP. Kraj ten nie przynależy ani do UE, ani do NATO.
Litwa. Jako pierwsza rozpoczęła działania niepodległościowe. Przyczyniły się do tego wydarzenia w Europie Środkowej. Za nią niepodległość ogłosiły kolejne republiki radzieckie. Litwa należy od 2004 r. do UE i NATO. Nie należy do WNP.
Łotwa. Obok Litwy była jednym z inicjatorów rozpadu ZSRR. Tradycje własnej państwowości, przynależność do zachodniego kręgu kulturowego oraz chęć uczestnictwa w życiu politycznym Europy sprawiły, że wszystkie trzy państwa bałtyckie stały się członkami Unii Europejskiej i NATO.
Estonia. Obok Litwy i Łotwy była jednym z inicjatorów rozpadu ZSRR. Tradycje własnej państwowości, przynależność do zachodniego kręgu kulturowego oraz chęć uczestnictwa w życiu politycznym Europy sprawiły, że wszystkie trzy państwa bałtyckie stały się członkami Unii Europejskiej i NATO.
Rosja. W 2014 r. Rosja na drodze użycia siły zbrojnej anektowała Półwysep Krymski należący wcześniej do Ukrainy. Społeczność międzynarodowa nie uznaje faktu kontroli Krymu przez Rosję.
Międzynarodowa perspektywa przemian
Zwycięstwo zachodniej demokracji nad sowieckim komunizmem wywołało niezwykle optymistyczne nastroje w Europie i USA. Amerykański politolog Francis Fukuyama wygłosił wówczas słynną tezę o nadejściu „końca historii”. Epoka rywalizacji ideologicznej, skoncentrowanej na sporze o najlepszy kształt ustroju państwa, jak przekonywał, definitywnie odchodzi do przeszłości. Według Fukuyamy demokratyczny kapitalizm pokonał w niej najpierw rządy monarchiczne, później faszyzm, a w finale komunizm.
Koniec historiiTylko liberalna demokracja nie jest obciążona fundamentalnymi wadami, sprzecznościami wewnętrznymi oraz niedostatkiem racjonalności, czyli tym, co wiodło dawne ustroje do nieuchronnego upadku.”
Źródło: Francis Fukuyama, Koniec historii, Poznań 1996, s. 9.
Nadchodzi zatem era, twierdził Fukuyama, w której demokracja, kapitalizm, prawa człowieka staną się powszechnie podzielanymi na świecie wartościami. Upadek komunizmu otworzył zatem ostatni rozdział w dziejach ludzkości: świat bez granic, bez konfliktów zbrojnych i bez fundamentalnych sporów światopoglądowych.
Ład jednobiegunowy
Liberalny porządek międzynarodowy, który wyłonił się pod koniec lat 80., miał jeszcze jedną cechę: opierał się na politycznej dominacji Stanów Zjednoczonych.
Druga szansaW pewnym momencie – trudno tu o dokładną datę – prezydent Stanów Zjednoczonych uznał się za przywódcę całego świata. Nastąpiło to po rozpadzie Związku Radzieckiego i zakończeniu zimnej wojny. Amerykański prezydent zaczął po prostu zachowywać się jak przywódca świata, nie dbając o upoważnienie ze strony społeczności międzynarodowej.”
Źródło: Zbigniew Brzeziński, Druga szansa, Warszawa 2008, s. 7.
Po upadku ZSRS państwo amerykańskie stało się jedynym globalnym supermocarstwem. Jako największa na świecie potęga militarna i ekonomiczna, pozostająca w sojuszach z wieloma krajami i mająca ogromny wpływ na funkcjonowanie organizacji międzynarodowych, odgrywało kluczową rolę w utrzymywaniu nowego porządku świata – określanego jako ład jednobiegunowy.
Nowe wyzwania
Optymizm towarzyszący przemianom po 1989 roku okazał się krótkotrwały. Zamachy z 11 września 2001 roku, wojny na Bliskim Wschodzie, kryzys finansowy z 2008 roku, wzrost znaczenia Chin oraz coraz bardziej asertywna polityka Rosji stopniowo podważały jednobiegunową dominację Stanów Zjednoczonych. W kolejnych latach rywalizacja przeniosła się także na obszar technologii, surowców, energetyki i kontroli szlaków handlowych.
W efekcie współczesny system międzynarodowy przyjmuje cechy ładu wielobiegunowego, w którym kilka centrów siły - Stany Zjednoczone, Chiny, Unia Europejska, Rosja oraz inne potęgi regionalne - konkuruje o wpływy polityczne, gospodarcze i militarne. Globalizacja nie znikła, lecz została podporządkowana logice bezpieczeństwa i interesów strategicznych.
W tym układzie Polska funkcjonuje jako istotne państwo Europy Środkowo‑Wschodniej, położone na styku przestrzeni zachodniej i wschodniej. jej znaczenie wynika z potencjału demograficznego, rosnących wydatków obronnych, położenia tranzytowego oraz aktywności w kształtowaniu polityki regionalnej. Wielobiegunowość nie oznacza dla Polski powrotu do roli peryferyjnej, lecz konieczność prowadzenia świadomej i elastycznej polityki w warunkach nasilającej się rywalizacji globalnej.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Nowy, pojałtański ład globalny: bipolarny czy multipolarny? Próba prognozyOd 1991 roku powstaje nowy system międzynarodowy, jednak jest to proces powolny i z wieloma znakami zapytania, co do jego ostatecznego kształtu, charakteru i zasad. Z drugiej strony, okres 1991‑2015 pokazuje wyraźnie, że słabnie rola wspólnoty atlantyckiej, która po 1991 roku stała się jedyną siłą zdolną do zagwarantowania nowego ładu. Unia Europejska i NATO wciąż dryfują i nie mogą osiągnąć konsensu co do współpracy na świecie. Okazuje się, że wspólnota atlantycka była nieprzygotowana na upadek ładu bipolarnego i rozpad sowieckiego imperium. Zaskoczyła ją też »arabska wiosna«, konflikty na Ukrainie i w Syrii.
Źródło: Józef M. Fiszer, Nowy, pojałtański ład globalny: bipolarny czy multipolarny? Próba prognozy, „Biuletyn Analiz i Opinii ISP PAN” 2016, s. 3.
Podsumowanie
Rok 1989 nie zmienił jedynie wewnętrznego ustroju Polski - zmienił całe jej strategiczne otoczenie. Państwo, które przez dekady funkcjonowało w sztywnej strukturze bloku wschodniego, znalazło się w dynamicznym i nie w pełni ukształtowanym systemie miedzynarodowym. Otworzyło to drogę do trwałego zakotwiczenia w strukturach euroatlantyckich, ale jednocześnie wprowadziło Polskę w przestrzeń nowych zależności, rywalizacji i wyzwań. Postzimnowojenny porządek nie przyniósł końca geopolityki, lecz jej przekształcenie. Dziś, w warunkach napięć na wschodzie Europy i narastającej konkurencji globalnej, widać wyraźnie, że transformacja po 1989 roku była początkiem długiego procesu redefinicji miejsca polski w świecie - procesu, który wciąż pozostaje otwarty.
Słownik
porządek świata, w którym dominują dwa wielkie mocarstwa, a rywalizacja między nimi określa dynamikę polityki międzynarodowej (USA i ZSRS w czasie zimnej wojny)
porządek świata, w którym występuje tylko jedno supermocarstwo, mające ogromny wpływ na globalną sytuację międzynarodową (USA po zakończeniu zimnej wojny)
porządek świata, w którym nie występują mocarstwa światowe, opierający się na rywalizacji między państwami mającymi status mocarstw regionalnych