Trochę teorii

Hydrosfera

Hydrosferą nazywamy wodną powłokę Ziemi przenikającą atmosferę i litosferęlitosferalitosferę. Obejmuje ona wody atmosferyczne, powierzchniowe i podziemne w postaci gazowej, ciekłej i stałej. Wody hydrosfery gromadzą się w oceanach, morzach, jeziorach, rzekach, bagnach, pokrywie śnieżnej, lodowcach i zbiornikach wód podziemnych. Zasoby wodne hydrosfery są stałe, co oznacza, że nie podlegają wahaniom.

litosfera

Właściwości wody - opisy do rozwinięcia

Właściwości chemiczne

W wodzie doskonale rozpuszcza się sól, ponieważ jest ona rozpuszczalnikiemrozpuszczalnikrozpuszczalnikiem. To dlatego większość wody na Ziemi jest słona – zawiera wiele minerałów, przeważnie chlorek sodu. Ilość substancji rozpuszczonych w wodzie zależy ściśle od środowiska, w którym występuje. Woda zawiera zazwyczaj dużo chlorków siarczków, węglanów oraz tlenków węgla. Łatwość rozpuszczania substancji w wodzie często skutkuje jej zanieczyszczeniem, dlatego przed spożyciem lub użyciem do celów gospodarczych należy tę ciecz uzdatnić. Ważną właściwością wody jest fakt, że jest ona najtrwalszym związkiem tlenu z wodorem. Jej dysocjacja termicznadysocjacja termicznadysocjacja termiczna zachodzi dopiero w temperaturze kilku tysięcy stopni Celsjusza (w około 3000°C rozpadowi ulega tylko 30% cząsteczek wody).

Właściwości fizyczne

Woda występuje w trzech stanach skupienia: stałym, ciekłym i gazowym.

R1OJ8E2B1ANBX

Grafika przedstawia schemat zmian stanów skupienia wody za pomocą strzałek. Ciało stałe, zobrazowane jako igloo, ulega przemianie fazowej w ciało gazowe (na ilustracji chmury). Jest to proces sublimacji. Ciało gazowe może ulec przemianie fazowej w ciało stałe. Jest to proces resublimacji. Ciało stałe ulega przemianie fazowej w ciało ciekłe (na ilustracji falująca woda). Jest to proces topnienia. Ciało ciekłe może ulec przemianie fazowej w ciało stałe. Jest to proces krzepnięcia. Ciało ciekłe ulega przemianie fazowej w ciało gazowe. Jest to proces parowania. Ciało gazowe może ulec przemianie w ciało ciekłe. Jest to proces skraplania. Grafika zawiera trzy schematyczne elementy połączone między sobą strzałkami, które wskazują na kierunek zachodzenia przemian fazowych. Pierwszym elementem jest iglo, które jest przykładem ciała stałego. Drugim elementem są chmury, które są przykładem ciała gazowego. Trzecim elementem jest woda, która jest przykładem ciała ciekłego. Od iglo w kierunku chmury biegnie strzałka opisana jako sublimacja. Od chmury w kierunku iglo biegnie strzałka opisana jako resublimacja. Od chmury w kierunku wody biegnie strzałka opisana jako skraplanie. Od wody w kierunku chmury biegnie strzałka opisana jako parowanie. Od wody w kierunku igloo biegnie strzałka opisana jako krzepnięcie. Od igloo w kierunku wody biegnie strzałka opisana jako topnienie. — Schemat zmian stanów skupienia wody
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/.

Woda w stanie ciekłym pod względem fizycznym nie ma kształtu, ponieważ przybiera formę naczynia, w którym się znajduje. Występując w trzech stanach skupienia, ma różną gęstość, można więc stwierdzić, że zmienia swoje właściwości wraz ze zmianą temperatury. Gdy woda zamarza, zwiększa swoją objętość, natomiast zmniejsza swoją gęstość. Przykładem tego zjawiska są dryfujące tafle lodu na zbiorniku wodnym (kra), dzieje się tak, ponieważ lód ma mniejszą gęstość i jest wypychany i unoszony na powierzchni wody przez ciecz, która cechuje się większą gęstością. Najmniejszą objętość i największą gęstość woda przyjmuje w temperaturze 4°C, przyczynia się to m.in. do cyrkulacji wody w jeziorach. Woda wyróżnia się też wysoką pojemnością cieplną. W ciągu dnia magazynuje ciepło, by oddać je nocą do chłodniejszej atmosfery. To zjawisko jest dobrze zauważalne także w cyklu rocznym, kiedy latem woda magazynuje ciepło, oddając je następnie w zimniejszych porach roku. Taka zdolność mórz i oceanów przyczynia się do łagodzenia klimatu sąsiednich terenów lądowych

dysocjacja termiczna

rozpuszczalnik

Całkowita objętość wód znajdujących się na naszej planecie wynosi ok. 1,386 mld kmIndeks górny 3, z czego aż 96,5% to zawartość mórz i oceanów. Pozostała ilość (3,5%) to wody zgromadzone w jeziorach, lodowcach górskich i lądolodach, a także w organizmach (woda biologiczna), glebie, atmosferze, wieloletniej zmarzlinie, bagnach, rzekach oraz pod ziemią. Wodę występującą na Ziemi dzielimy na słodką i słoną.

Zasoby wody - grafiki interaktywne

R1JSTA5CJBDUE

Zasoby wody słonej i słodkiej

Źródło: Malarz R., Więckowski M., Oblicza geografii 1 ZR, Nowa Era, Warszawa 2015,.

R17FBX1OPQRQS

Zasoby wody słodkiej

Źródło: Malarz R., Więckowski M., Oblicza geografii 1 ZR, Nowa Era, Warszawa 2015,, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).

R14P7KCUZHPSE

Na ilustracji przedstawiono wykres kołowy wskazujące inne zasoby wody słodkiej składające się w sumie na 0,13% całościowych zasobów wody słodkiej. Opisano na ilustracji: 1. Wodę w glebie (38,76%)- woda pochodząca z opadów atmosferycznych wsiąka w glebę, częściowo jednak odprowadzona zostaje przez spływ powierzchniowy do różnych cieków i zbiorników wodnych. Jest głównym źródłem wody dla roślin lądowych, 2. Wodę w atmosferze (31,01%)- woda zawarta w atmosferze stanowi mniej niż 0,001% całej wody występującej na Ziemi, atmosfera zawiera niewielką ilość wody w porównaniu z ilością ulegającą wymianie między lądem i oceanami. Woda atmosferyczna podlega jednak bardzo częstej wymianie – co około 10 dni, czyli przeciętnie 40 razy w ciągu roku, co umożliwia zasilanie opadów na Ziemi. 3. Bagna (23,26%)- tworzą się w warunkach płytkiego zalegania wód podziemnych. Są obszarami o utrzymującym się wysokim nawilgoceniu. Obszar trwale podmokły, nasycony wodą słoną lub słodką stanowiącą ok. 80% objętości gruntu, porośnięty roślinnością przystosowaną do występujących tu specyficznych warunków środowiska. Na zdjęciu ujęto teren podmokły. Z wody gdzieniegdzie wystają kępy trawy lub suche pnie drzew. 4. Rzeki (4,65%)- tworzą się na ogół przy opadach rocznych powyżej 200–300 mm w strefie klimatycznej umiarkowanej, 400–500 mm na obszarach podzwrotnikowych i 700–1000 mm w strefie równikowej. Rzeki zasilane są najczęściej wodami gruntowymi, deszczowymi, wodami z topniejących lodowców oraz z topniejącego śniegu. Stanowią źródło wody pitnej i wody niezbędnej dla różnych dziedzin gospodarki. Na zdjęciu jest bardzo długa rzeka wijąca się serpentyną. W jej wodach odbija się światło zachodzącego słońca. 5. Woda biologiczna (2,32%) - zawartość wody w organizmach żywych waha się od 10–12% w nasionach do 99% w ciałach jamochłonów czy glonów. W ciele człowieka stanowi ok. 70% masy ciała.

Inne zasoby wody słodkiej składające się w sumie na 0,13% całościowych zasobów wody słodkiej

Źródło: Malarz R., Więckowski M., Oblicza geografii 1 ZR, Nowa Era, Warszawa 2015,
grafika pod 3: Lysy, Praca własna,, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).

Wody słodkie stanowią 2,5% objętości hydrosfery. Skupione są głównie w postaci śniegu i lodu na obszarach okołobiegunowych oraz w wysokich partiach gór. Znaczna część wód słodkich zmagazynowana jest także pod powierzchnią ziemi.

Wodami podziemnymi określa się wody, które występują pod powierzchnią ziemi, ale także te wypełniające pory i szczeliny skalne oraz wolne przestrzenie między skałami. Stanowią one znaczną część zasobów wody słodkiej na Ziemi. W skali świata zasoby te szacuje się na 10,5 mln kmIndeks górny 3, co stanowi 30% wszystkich wód słodkich. Większość wód podziemnych jest trudno dostępna i znajduje się głęboko pod powierzchnią. Najłatwiej dostępne są wody jezior i rzek.

Wody słone stanowią łącznie 97,5% objętości hydrosfery. Zaliczamy do nich morza i oceany, część wód podziemnych oraz wody słonych jezior. Średnie zasolenie wody morskiej w oceanach zależy od rodzaju zbiornika, waha się między 30 a 38‰. Wszechocean jest gigantycznym magazynem wody, który w 90% zasila proces parowania.

Bilans wodny na świecie

Ilość dostępnej wody zależy od kilku czynników: opadów, szybkości parowania, wielkości przepływu w rzekach, wód podziemnych oraz zużycia związanego z działalnością człowieka. Duża dysproporcja warunków klimatycznych powoduje, że łatwy dostęp do wody występuje na obszarach okołorównikowych, a w porze deszczowej - w klimacie podrównikowym i monsunowym. Dostateczny dostęp do wody gwarantuje klimat podzwrotnikowy morski w porze zimowej oraz klimaty umiarkowane w odmianach morskich i przejściowych. Olbrzymie połacie kuli ziemskiej znajdujące się w strefie klimatów zwrotnikowych i podzwrotnikowych suchych pokrywają tereny pustynne i półpustynne. Notuje się tam brak wody przez cały rok lub przez jego większą część.

Bilans wodny obrazuje krążenie wody w cyklu hydrologicznym, obejmującym atmosferę, lądy i oceany. Składa się z obiegu dużego i małego. W dużym obiegu występuje parowanie oceanów, przemieszczenie się chmur i pary wodnej nad kontynentami, następnie skraplanie oraz spływ z lądów i oceanów. Obiegiem małym natomiast nazywa się wymianę wody między atmosferą a wodami powierzchniowymi.

Bilans wodny może być opracowywany dla lądów, oceanów, krajów, regionów, poszczególnych dorzeczy lub zlewni i obejmować okresy roczne, wieloletnie, lata mokre lub suche, okresy wegetacyjne, letnie, zimowe. Sporządza się go dla stanów rzeczywistych lub przewidywalnych.

Na wartość salda bilansu decydujący wpływ mają:

klimat (opady i temperatura),
rzeźba terenu,
oddalenie od mórz i oceanów,
prądy morskie,
szata roślinna.

**Składowe bilansu wodnego**
Przychody	Ubytki
Opady i osady atmosferyczne	Parowanie
Dopływ powierzchniowy i podziemny	Odpływ powierzchniowy i podziemny
Wody retencjonowane z poprzedniego roku	Wody retencjonowane na następny rok

Przeczytaj, aby lepiej zrozumieć.

Przyjmuje się, że parowanie z powierzchni oceanów jest 2‑3 razy większe niż z powierzchni lądowej. Wody pochodzące z parowania oceanów zraszają lądy, które otrzymują większe opady, niż wynikałoby to z parowania ich powierzchni.

Obszary, na których opad jest większy niż parowanie, mają dodatni bilans wodny. Na lądach ta część opadu, która nie wyparuje, może zasilać wody podziemne i powierzchniowe lub gromadzić się w postaci śniegu i lodu. Im większy nadmiar opadów, tym gęstsza jest sieć wód powierzchniowych.

Obszary, na których przeważa parowanie nad opadami, mają ujemny bilans wodny. Ujemny bilans mają oceany, morza i jeziora, lecz tam ubytek jest uzupełniany przez wody spływające z lądu. Bilans wodny poszczególnych obszarów lądowych decyduje o ich zasobności w wodę słodką.

Oprócz położenia geograficznego na ilość wody na danym obszarze wpływa także budowa geologiczna. Przepuszczalność skał i ich układ pozwalają części wód przemieszczać się pod powierzchnią ziemi.

**Zróżnicowanie bilansu wodnego na Ziemi**
Przykłady obszarów na Ziemi
O dodatnim bilansie wodnym		O ujemnym bilansie wodnym
Strefa równikowa	Nizina Amazonki, Kotlina Konga, Archipelag Malajski	Strefa zwrotnikowa	Sahara, Kalahari, Półwysep Arabski, zachodnia i środkowa Australia
Tereny leżące w pobliżu mórz, obok których przepływają ciepłe prądy morskie	Zachodnia część Gór Skandynawskich, północno‑zachodnia część Gór Nadbrzeżnych	Tereny leżące w pobliżu mórz, obok których przepływają zimne prądy morskie	pustynia Namib, pustynia Atakama
Obszary o utrudnionym odpływie wód	Nizina Zachodniosyberyjska	Obszary lądowe położone daleko od mórz, o małym dopływie wód	środkowa Azja
Strefa okołobiegunowa	Grenlandia, Antarktyda	Obszary leżące w tzw. cieniu opadowym	Kotlina Kaszgarska, Wielka Kotlina

Cykl hydrologiczny - film edukacyjny

ROH8UZL5Z6EP9

Źródło: Englishsquare.pl, *Animacja pt. "Woda na okrągło"*, licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 1

Przeanalizuj kolejne etapy cyklu hydrologicznego. Zastanów się nad wpływem działalności człowieka na ekosystemy wodne, a następnie sformułuj wnioski.

RT67C5TB5PKGU

Wody morskie

Oceany (wraz z morzami, które stanowią ich część) stanowią 70,8% powierzchni kuli ziemskiej (361,1 mln kmIndeks górny 2) i obejmują 97,2% zasobów wodnych naszego globu. Ich przewaga nad powierzchnią lądową jest widoczna na wszystkich półkulach. Jednak wyraźna dominacja nad lądami (ok. 81% powierzchni półkuli) w sposób szczególny zaznacza się w części południowej (nazywanej półkulą oceaniczną) i zachodniej naszej planety. Morza i oceany tworzą system, w którym zachodzi ciągła wymiana wód. Tę połączoną powierzchnię wodną określa się mianem Wszechoceanu (oceanu powszechnego lub światowego).

Części oceanów - opisy do rozwinięcia

R7KQ69VAH8KKT

Morze. Morze to fragment oceanu sąsiadujący z lądem, oddzielony od pełnych wód oceanicznych archipelagami wysp, półwyspami, mierzejami lub podwodnymi progami. Na ilustracji w tabeli opisano pięć rodzajów mórz. Morza otwarte: przypominają otwartą zatokę z szerokim połączniem z oceanem, na przykład Arabskie, Norweskie, Barentsa, Grenlandzkie, Północne, Beauforta, Weddella, Barentsa, Fidżi. Morza przybrzeżne: leżą w bezpośrednim sąsiedztwie lądu, a od oceanu ograniczają je wyspy, na przykład u wybrzeży Azji; na przykład: Beringa, Ochockie, Japońskie, Wschodniochińskie, Północne, Norweskie czy Karaibskie; a także zatoki: Bengalska, Gwinejska czy Alaska. Morza międzywyspowe: położone pomiędzy łańcuchami wysp, na przykład Sulu, Celebes, Sawu, Flores, Jawajskie, Flores, Banda, Arafura, Irlandzkie. Morza śródziemne śródkontynentalne (wewnętrzne): otoczone lądami o utrudnionym kontakcie z oceanem (oddzielone od niego wąską cieśniną). Leżą w granicach jednego lądu; są zwykle niezbyt głębokie, na przykład Bałtyckie, Białe, Azowskie, Czerwone, a także zatoki Hudsona, Perska. Morza śródziemne międzykontynentalne: otoczone lądami o utrudnionym kontakcie z oceanem, położone między kontynentami, są względnie głębokie, na przykład Śródziemne, Czarne, Bahama. Na ilustracji znajduje się pięć fragmentów map, na każdej ukazano przykład morza. Na pierwszej jest Morze Czerwone, przykład morza śródkontynentalnego. Znajduje się pomiędzy wybrzeżem Afryki a Półwyspem Arabskim. Na drugim jest Morze Ochockie, przykład morza przybrzeżnego. Znajduje się między wybrzeżem Azji a Półwyspem Kamczackim i Wyspami Kurylskimi i Hokkaido. Na trzeciej mapce jest Morze Norweskie, przykład morza otwartego. Jego wody opływają zachodnie brzegi Norwegii. Na czwartej mapce jest Morze Celebes, przykład morza międzywyspowego. Znajduje się pomiędzy Borneo, Archipelagiem Sulu, Wyspami Sangi a wyspą Celebes. Na piątej mapce jest Morze Białe, przykład morza międzykontynentalnego. Znajduje się między Półwyspem Kolskim a wybrzeżem północnej Rosji.

_{Przykłady różnych rodzajów mórz}

_{Źródło: Repetytorium PWN}

Jedynym morzem bez sąsiedztwa linii brzegowej jest Morze Sargassowe położone w północnej części Oceanu Atlantyckiego. Rozciąga się ono od wysp Bahama ku Azorom, a jego granicami są prądy morskie: Zatokowy (Golfsztrom), Kanaryjski i Północnorównikowy. Nie mając kontaktu z lądem, Morze Sargassowe nie spełnia kryteriów definicji morza.

Z kolei Morze Kaspijskie i Morze Martwe nie należą do mórz. Są ich pozostałościami. Zalicza się je do jezior reliktowych. Kiedy Jezioro Aralskie miało większą powierzchnię, również mówiło się o nim Morze Aralskie.

Innym podziałem mórz jest ich stopień izolacji: morza otwarte (bezpośrednio połączone z oceanem), morza półzamknięte (oddzielone podwodnym progiem lub wąską cieśniną) oraz zamknięte (jeziora reliktowe).

, Zatoka Zatoka to część oceanu, morza lub jeziora wcinająca się w głąb lądu. Odznacza się zatem swobodną wymianą wód z akwenem, którego jest częścią. Przykłady zatok: Botnicka, Fińska, Wielka Syrta.

Zatokami bywają także określane niektóre morza lub ich części, np. Zatoka Perska, Zatoka Bengalska, Zatoka Meksykańska. Spełniają one bowiem kryteria poszczególnych typów mórz., Cieśnina Cieśnina to zwężenie obszarów wodnych pomiędzy dwoma fragmentami lądu z obustronnym otwarciem w kierunku morza, np. Drake’a, Gwinejska, Malakka, Ormuz., Kanał morski Kanał morski to szerokie cieśniny występujące pomiędzy wyspą a najbliżej położonym lądem (kontynentem), np. Mozambicki, Świętego Jerzego, La Manche., Inne mniejsze akweny

zalew – część morza lub oceanu oddzielona mierzeją, (np. Zalew Wiślany, Zalew Kuroński) lub wyspami (np. Zalew Szczeciński),
laguna – część morza lub oceanu oddzielona rafą koralową lub wałem piaszczystym (np. Lagoa dos Patos w Brazylii),
fiord – długa, mocno wcięta w górzysty ląd zatoka morska, która odznacza się dużą głębokością i krętością i profilem U‑kształtnym; powstał w wyniku zatopienia przez morze dolnej części doliny lodowcowej,
liman – wąska zatoka, która powstaje przez całkowite odcięcie limanów (ujściowych odcinków rzek) od pełnego morza; zaliczane też do jezior przybrzeżnych (np. Liman Dniestru nad Morze Czarnym).

_{Przykłady różnych rodzajów mórz}

_{Źródło: Repetytorium PWN}

zalew – część morza lub oceanu oddzielona mierzeją, (np. Zalew Wiślany, Zalew Kuroński) lub wyspami (np. Zalew Szczeciński),
laguna – część morza lub oceanu oddzielona rafą koralową lub wałem piaszczystym (np. Lagoa dos Patos w Brazylii),
fiord – długa, mocno wcięta w górzysty ląd zatoka morska, która odznacza się dużą głębokością i krętością i profilem U‑kształtnym; powstał w wyniku zatopienia przez morze dolnej części doliny lodowcowej,
liman – wąska zatoka, która powstaje przez całkowite odcięcie limanów (ujściowych odcinków rzek) od pełnego morza; zaliczane też do jezior przybrzeżnych (np. Liman Dniestru nad Morze Czarnym).

Zasolenie wód oceanicznych

Ilość gramów soli rozpuszczonej w 1 kg (1000 g) wody morskiej to miara zasolenia wody. Średnie zasolenie wód Wszechoceanu wynosi 35‰, to znaczy, że 1 kilogram wody morskiej składa się z 35 g soli i 965 g wody. Wartość zasolenia podaje się w promilach (‰) lub jednostkach PSU (Practical Salinity Unit). 1 PSU odpowiada 1‰.

Zasolenie wód powierzchniowych we wszechoceanie wyraźnie zmienia się wraz z szerokością geograficzną. Średnie zasolenie wód wynosi 35 promili, ale na otwartym oceanie nie zmienia się w większym stopniu. Minimalne wartości wynoszą około 32 promili, natomiast maksymalnie wartości dochodzą do 38 promili. Dzieje się tak z kilku powodów. Wody we wszechoceanie ulegają ciągłemu mieszaniu, więc nawet gdy dojdzie do gwałtownych zmian zasolenia, różnice dość szybko się wyrównają. Doskonałym przykładem takiej sytuacji będzie gwałtowna burza. Taki krótkotrwały, ale intensywny opad deszczu jest w stanie dostarczyć pewną ilość wody słodkiej w krótkim czasie, co doprowadzi do zmniejszenia się zasolenia przypowierzchniowej warstwy wód oceanu. Jednak w wyniku ruchów, którym podlega woda morska, wkrótce nie pozostanie ślad po tym wydarzeniu. Co w takim razie powoduje, że zasolenie jednak ulega zmianom wraz z szerokością geograficzną?

Czynniki które mogą wpływać na zasolenie wszechoceanu z dala od wybrzeży morskich to: opady atmosferyczne i parowanie oraz prądy morskie.

Czynniki wpływające na zasolenie wód - mapa myśli

RBPXOQXU6R4NC1

Czynniki wpływające na zasolenie wód

Przeczytaj, aby lepiej zrozumieć!

Opady, które dotyczą dużego obszaru (strefy) dostarczają wodę słodką. Jeżeli pamiętasz cechy poszczególnych stref klimatycznych, to zdajesz sprawę z tego, że na pewnych szerokościach geograficznych (np. w strefie klimatów równikowych) opady są większe i będą powodować spadek zasolenia wód, podczas gdy na innych będą mniejsze, a zasolenie w tych obszarach będzie większe (np. w zdecydowanej większości strefa klimatów zwrotnikowych).

W wyniku parowania, paruje wyłącznie woda, natomiast sól, która jest w niej rozpuszczona, pozostaje w oceanie, przez co podnosi się jego zasolenie. Pamiętaj, że intensywność parowania zależy od temperatury powietrza – im wyższa temperatura (np. strefa zwrotnikowa), tym większe parowanie, a więc stopień zasolenia wód powierzchniowych będzie większy. W strefie okołobiegunowej, gdzie występują niskie temperatury, parowanie będzie przebiegać z mniejszą intensywnością, w związku z tym zasolenie będzie mniejsze.

Prądy morskie, które transportują wodę w kierunku wyższych lub niższych szerokości geograficznych mogą przenosić wodę o mniejszym zasoleniu na obszary cechujące się większym zasoleniem i odwrotnie.

Duże zróżnicowanie zasolenia wód wszechoceanu można zauważyć też na obszarze wybrzeży, gdzie na taki stan rzeczy oddziałuje wiele czynników, tj.:

mieszanie się wody słodkiej z ujścia rzek wraz z wodą oceaniczną,
topnienie lodowców,
większa suma opadów atmosferycznych, które są spowodowane występowaniem przybrzeżnych ciepłych prądów morskich (ogrzewają powietrze i dostarczają do niego wilgoci, zwiększając przez to ilość opadów nad pobliskimi lądami, zaś zimne ochładzają i osuszają znajdujące się nad nimi powietrze).

O wiele mniejsze zasolenie będzie w pobliżu ujścia rzek, które niosą ze sobą ogromne ilości wody, np. ujście Amazonki, Kongo czy Gangesu i Brahmaputry. Wpływ topniejącego lodu będzie szczególnie zauważalny w okolicach obszarów okołobiegunowych, np. w pobliżu Grenlandii czy w pobliżu granicy lodu pływającego Arktyki. Tam zasolenie może spadać nawet do około 30 promili.

Warto także zwrócić uwagę, że zasolenie może ulegać zmianom w cyklu rocznym. Będzie ono mieć mniejsze wartości w czasie wzmożonego topnienia pokrywy śnieżnej lub lodowca, a więc w pobliżu Grenlandii mniejsze zasolenie wystąpi wiosną i latem. Podobne zmiany w zasoleniu mogą zostać wywołane okresami występowania opadów. Najlepszym przykładem będzie zestawienie ze sobą Morza Arabskiego (36‰) i Zatoki Bengalskiej (30–34‰). Oba akweny leżą w tej samej szerokości geograficznej, ale to do Zatoki Bengalskiej trafia słodka woda z Azji, nad którą w okresie letnim padają ulewne deszcze monsunowe.

Z kolei najwyższe wartości zasolenia występują w Morzu Czerwonym. Wysoka temperatura powietrza powodująca duże parowanie, praktycznie brak opadów oraz mała ilość rzek uchodzących do tego zbiornika sprawia, że zasolenie w nim jest większe niż na obszarach sąsiednich zbiorników i przekracza 40 promili. Możliwe jest to dzięki niewielkiej wymianie wód z oceanem światowym przez wąskie cieśniny.

Pionowe zmiany zasolenia wody zachodzą do głębokości 400 m, a ich wartości zmieniają się wraz z szerokością geograficzną i zależą od czynników opisanych wcześniej. Wody te nazywamy powierzchniowymi. Poniżej 400 m zmiany zasolenia są bardzo nieznaczne i niezależnie od szerokości geograficznej zasolenie ma stałą wartość wynoszącą około 34 promili.

Rozkład zasolenia wód

Rozkład zasolenia wód oceanicznych na świecie przedstawia się następująco:

w strefie równikowej – około 32‰,
w okolicach zwrotników – 36‰,
od zwrotników ku biegunom maleje, na biegunie północnym wynosi około 25‰.

R1OLJ18DNON19

Mapa świata ilustruje zasolenie powierzchni wód. Lądy na mapie zaznaczone są kolorem białym, morza i oceany są zaznaczone kolorami, które oznaczone są na legendzie poniżej. Odcienie fioletu zastosowane są, gdy zasolenie wynosi 31‑32 promile, odcienie niebieskiego 32‑33 promile, odcienie błękitu: 33‑34 promile, odcienie jasnozielonego: 34‑35 promili, odcienie zielonego: 35‑36 promili, odcienie żółtego: 36‑37 promili, odcienie pomarańczowego: 37‑38 promili i odcienie koloru czerwonego: 38‑39 promili. W okolicach bieguna północnego przeważa kolor fioletowy, poniżej kolor niebieski, w okolicach Antarktydy przeważający jest kolor błękitny, a na oceanach kolor zielony. Kolor żółty i pomarańczowy znajduje się w centrum Oceanu Spokojnego oraz pomiędzy zachodnią Afryką a Ameryką Północną oraz u wschodnich wybrzeży Ameryki Południowej. Kolor czerwony widoczny jest w akwenach wodnych pomiędzy Eurazją a Afryką. — Źródło: Plumbago, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

**Zasolenie w strefie okołorównikowej, zwrotnikowej i okołobiegunowej**
Obszar	Wielkość zasolenia	Przyczyny wielkości zasolenia
strefa okołorównikowa	zmniejsza się do ok. 33‰	– duża roczna suma opadów atmosferycznych
strefa zwrotnikowa	zwiększa się do ok. 38‰ i więcej	– mała roczna suma opadów atmosferycznych – duże parowanie
strefa okołobiegunowa	zmniejsza się do ok. 30‰ i mniej (zwłaszcza przy ujściach rzek)	– topnienie lodowców – małe parowanie

Konsekwencje zasolenia wód

Woda morska nie nadaje się do spożycia i nawadniania upraw.
Woda słona jest dobrym przewodnikiem prądu elektrycznego.
Woda zasolona ma inną zależność gęstości od temperatury niż woda słodka.
Woda słona nie powoduje krasowienia skał wapiennych.

Temperatura wód przypowierzchniowych oceanu

Temperatura wód oceanicznych zależy od szerokości geograficznej. Średnia temperatura wód oceanicznych to 17,4°C. W zależności od rozmieszczenia temperatura wód oceanicznych waha się od około 27°C w strefie równikowej do -1°C w strefie okołobiegunowej. Rozkład wynikający z ilości energii słonecznej docierającej do Ziemi (szerokość geograficzna) zaburzają często prądy morskie, które wpływają na lokalne zmniejszenie lub zwiększenie średniej temperatury wody. Zimne prądy morskie powodują obniżenie średniej temperatury wody w danym miejscu, np. Prąd Labradorski niesie zimne wody znad Morza Baffina. Innym przykładem jest Prąd Zatokowy, który przyczynia się do zwiększenia średniej temperatury wody o ponad 4°C.

Czynniki wpływające na temperaturę wód - mapa myśli

R1NTTZ3TAJBQB1

Średnia temperatura wód oceanicznych - galeria map

RNZ1AR4USZVB1

Mapa świata ilustruje średnią temperaturę wód oceanicznych w lutym 2020 r. Kontynenty zaznaczone są kolorem szarym, a morza i oceany oznaczone są różnymi kolorami, które symbolizują temperaturę wody w danym miejscu. Kolor biały to temperatura poniżej 0 stopni Celsjusza, kolor granatowy od 0 do 2 stopni Celsjusza, kolor niebieski w różnych odcieniach od najciemniejszego do najjaśniejszego symbolizuje temperaturę od 2 do 12 stopni Celsjusza, kolor zielony od najciemniejszego do najjaśniejszego symbolizuje temperaturę od 12 do 20 stopni Celsjusza, kolor żółty od najjaśniejszego do ciemniejszego temperaturę od 20 do 24 stopni Celsjusza, kolor pomarańczowy od 24 do 26 stopni Celsjusza, czerwony w dwóch odcieniach od 26 do 29 stopni Celsjusza a różowy w dwóch odcieniach od 29 do więcej niż 30 stopni Celsjusza. Kolor różowy występuje na niewielkim obszarze nad Australią i Oceanią, kolor czerwony wzdłuż równika, powyżej i poniżej kolor pomarańczowy, dalej żółty, zielony, jasnoniebieski, granatowy, a w okolicach biegunów biały. — Średnia temperatura wód oceanicznych w lutym 2020 r.
Źródło: NOAA, dostępny w internecie: psl.noaa.gov, domena publiczna.

R1OLZADVC5NZQ

Mapa świata ilustruje średnią temperaturę wód oceanicznych w sierpniu 2020 r. Kontynenty zaznaczone są kolorem szarym, a morza i oceany oznaczone są różnymi kolorami, które symbolizują temperaturę wody w danym miejscu. Kolor biały to temperatura poniżej 0 stopni Celsjusza, kolor granatowy od 0 do 2 stopni Celsjusza, kolor niebieski w różnych odcieniach od najciemniejszego do najjaśniejszego symbolizuje temperaturę od 2 do 12 stopni Celsjusza, kolor zielony od najciemniejszego do najjaśniejszego symbolizuje temperaturę od 12 do 20 stopni Celsjusza, kolor żółty od najjaśniejszego do ciemniejszego temperaturę od 20 do 24 stopni Celsjusza, kolor pomarańczowy od 24 do 26 stopni Celsjusza, czerwony w dwóch odcieniach od 26 do 29 stopni Celsjusza a różowy w dwóch odcieniach od 29 do więcej niż 30 stopni Celsjusza. Kolor różowy występuje na znacznym obszarze nad Australią i Oceanią, kolor czerwony sporą szerokością wzdłuż równika, powyżej i poniżej kolor pomarańczowy, dalej żółty, zielony, jasnoniebieski, granatowy, a w okolicach biegunów biały. — Średnia temperatura wód powierzchniowych w sierpniu 2020 r.
Źródło: NOAA, dostępny w internecie: psl.noaa.gov, domena publiczna.

Źródła zanieczyszczeń

Zanieczyszczenie wody to stan, w którym zmianie ulegają jej cechy fizykochemiczne oraz biologiczne (bakteriologiczne), spowodowany wprowadzeniem substancji organicznych i nieorganicznych w postaci stałej, płynnej i gazowej oraz ciepła. Zanieczyszczenia powodują zmiany ekosystemu wodnego wpływające niekorzystnie na zasiedlające je organizmy żywe oraz ograniczają lub uniemożliwiają wykorzystywanie wody do picia i celów gospodarczych.

Zanieczyszczenia przedostają się do wód morskich i oceanicznych poprzez:

dopływ z wodami rzecznymi,
spływ powierzchniowy z terenów wybrzeża,
bezpośrednie zrzuty ścieków z miast i zakładów przemysłowych usytuowanych w pasie wybrzeża,
zanieczyszczenia pochodzące ze statków (np. zrzuty wód balastowych, wycieki paliw),
pochłanianie zanieczyszczeń atmosferycznych.

Lokalnie jednak mogą pojawiać się także inne zagrożenia, związane np. z zalegającymi na dnie wrakami statków i materiałami bojowymi z okresu wojny, eksploatacją rurociągów, górnictwem podwodnym (ropy naftowej, gazu ziemnego i innych surowców) czy katastrofami ekologicznymi. Źródła zanieczyszczenia mórz można więc podzielić na lądowe, morskie i atmosferyczne.

Ciekawostka

Do połowy lat 70. XX wieku morza i oceany traktowane były jak wielki śmietnik, do którego celowo i bezkarnie odprowadzano ścieki, odpady stałe, substancje chemiczne i radioaktywne. W 1972 roku została podpisana tzw. konwencja londyńska, której pełna nazwa brzmi Konwencja o zapobieganiu zanieczyszczeniu mórz przez zatapianie odpadów i innych substancji, zobowiązująca państwa do podejmowania działań mających na celu zwalczanie i zapobieganie zanieczyszczeniu mórz, które mogłoby wyrządzić szkodę zasobom żywym, florze i faunie morskiej, pogarszać warunki rekreacyjne lub też utrudniać wszystkie inne prawnie dopuszczalne sposoby użytkowania morza. Zaktualizowana jej forma obowiązuje od 2006 roku i zakazuje wprowadzania do mórz i oceanów wszelkich odpadów i materiałów z wyjątkiem produktów pogłębiania dna.

Źródła zanieczyszczeń - opisy do rozwinięcia

Przemysł

Nadmorskie ośrodki przemysłowe są dziś głównym punktowym źródłem zanieczyszczeń wprowadzanych do mórz. Są to z reguły ścieki o różnym składzie chemicznym i zróżnicowanym stopniu oczyszczenia. Substancje te nie kończą tam swej wędrówki, ale trafiają do łańcuchów pokarmowych, ulegając biomagnifikacji, czyli zwiększając wielokrotnie swoje stężenie. Spektakularnym przykładem jest tu przypadek Zatoki Minamata w Japonii, gdzie wielu mieszkańców wybrzeża zmarło w wyniku zanieczyszczeń nagromadzonych w organizmach żywych. Fabryka tworzyw sztucznych zrzucała do morza odpady zawierające rtęć w niskich stężeniach, a gdy zanieczyszczenie to przechodziło przez kolejne poziomy łańcucha pokarmowego, koncentrowało się w tkankach organizmów morskich, aż osiągnęło poziom toksyczny.

Rolnictwo

Pestycydy i herbicydy to substancje chemiczne stosowane na polach uprawnych w celu zwalczania owadów i chwastów. Zawierają one syntetyczne związki chemiczne obce naturalnym układom przyrodniczym. Po zastosowaniu na polach wraz z wodami opadowymi spływają po powierzchni lub przenikają do wód podziemnych, a następnie do rzek, z którymi trafiają do morza. Niestety, w wodzie nie ulegają one biodegradacji, ale wchodzą do łańcucha pokarmowego. W podobny sposób dostarczane są do mórz substancje nawozowe, w tym biogenne, np. związki azotu i fosforu powodując proces eutrofizacji. Efektem eutrofizacji jest zmiana koloru wody na zgniłozielony oraz pojawiająca się na wodzie warstwa roślinnego kożucha (zakwit sinic). Po obumarciu fitoplanktonu, podczas rozkładu szczątków, pobierany jest z wody tlen. Spadek zawartości tlenu w wodzie zagraża życiu ryb oraz innych organizmów wodnych.Powstaja martwe strefy. Niektóre szczepy sinic mogą wytwarzać związki toksyczne, dlatego podczas zakwitów ogłaszany jest w morzu zakaz kąpieli.

Gospodarka komunalna

Zanieczyszczenia dostają się do mórz bezpośrednio poprzez spływ powierzchniowy z obszaru wybrzeża i zrzuty ścieków z kanalizacji lub pośrednio wskutek dopływu rzekami z obszaru dorzecza. Duży udział mają w nich substancje, które wykorzystujemy na co dzień do celów higienicznych i sanitarnych – środki czyszczące, piorące (zawierające np. podchloryn sodu), destylaty ropy naftowej, fenol i krezol, amoniak i formaldehyd. W dopływających zanieczyszczeniach mogą także pojawiać się substancje lecznicze oraz, co oczywiste, substancje biologiczne, w tym także organizmy chorobotwórcze. Niektóre z nich wywołują uszkodzenia i zatrucie morskich organizmów, inne wchodzą do łańcucha pokarmowego i w konsekwencji trafiają na nasze stoły.

Odpady stałe

Odpady stałe, w których większość stanowią użytkowane na co dzień tworzywa sztuczne. Badacze szacują, że co roku z dopływem rzecznym do mórz i oceanów trafia od 1,15 do 2,41 mln ton plastiku.Cząstki mikroplastiku są zjadane przez ryby i inne zwierzęta morskie i w ten sposób wchodzą do łańcucha troficznego, którego końcowym ogniwem jest zwykle człowiek. Na przykład udział plastiku w diecie żółwi morskich wynosi nawet 74%. Niestrawione cząstki blokują układ pokarmowy, powodując choroby i śmierć zwierząt. Według danych WWF, co roku z tego powodu może ginąć nawet milion ptaków i około 100 tys. morskich ssaków.

Transport morski

Negatywny wpływ na środowisko morskie mają zrzuty wód balastowych ze statków. W tym przypadku nie występuje jednak zanieczyszczenie chemiczne, ale specyficzne zanieczyszczenie biologiczne. Statki wycieczkowe, duże tankowce i masowce pobierają bowiem wody balastowe w jednym regionie, po czym zrzucają je w porcie zawinięcia, który może leżeć w innej części świata. Tymczasem wody balastowe zawierają zazwyczaj różne organizmy, w tym rośliny, zwierzęta, wirusy i bakterie, które przeniesione w inny region, stają się niekiedy uciążliwymi gatunkami inwazyjnymi. Mogą one wpływać m.in. na różnorodność biologiczną oraz powodować inne zmiany ekologiczne i ekonomiczne ekosystemów wodnych, a niekiedy także problemy zdrowotne ludzi. Z transportem morskim surowców płynnych kojarzone jest zanieczyszczenie wód ropą naftową, produktami ropopochodnymi, olejami i in. Tymczasem wycieki tych substancji ze statków stanowią zaledwie 12% udziału w ich dostawie do mórz i oceanów.

Źródła atmosferyczne

Ocean pochłania około 30% dwutlenku węgla, który jest uwalniany do atmosfery. Ze względu na wzrost poziomu dwutlenku węgla w atmosferze spowodowany przez działalność człowieka, w oceanie rozpuszcza się więcej dwutlenku węgla.Także inne substancje gazowe obecne w powietrzu atmosferycznym (np. tlenki siarki i azotu) są pochłaniane przez wody oceanów i mogą przyczynić się do ich zanieczyszczenia. Z ich połączenia z wodą powstają bowiem kwasy, które obniżają odczyn wody morskiej.Skutkiem zakwaszenia jest np. rozpuszczanie wapiennych szkieletów koralowców i muszli skorupiaków takich jak np. omułki czy ostrygi.Można się więc spodziewać, że niektóre organizmy wrażliwe na kwaśny odczyn wód wyginą. Oprócz utraty bioróżnorodności zakwaszenie wpłynie na rybołówstwo i akwakulturę, zagrażając bezpieczeństwu żywnościowemu milionów ludzi, a także turystyce i innym gospodarkom związanym z morzem.

Zanieczyszczenia wód morskich - mapa myśli

R1ZVR2XXZ3NN91

Na dobry początek

Bilans wodnym Ziemi - grafika interaktywna