Piotr Wilczek Literatura polskiego renesansu

Nauka o rodzajach i gatunkach literackich w teorii i praktyce literackiej renesansu nie ma jednolitego charakteru [...]. Obok gatunków skodyfikowanych przez poetyki oparte na antycznych wzorcach istniały gatunki nieskodyfikowane, wyrosłe z tradycji ludowej lub łączące normy poetyki z tradycją literacką danego regionu. W sztuce tego czasu obowiązywały reguły, zawarte w traktatach teoretycznych, gdyż poezja (pojęcie to oznaczało często wszystkie rodzaje literackie) była sztuką, umiejętnością (ars), której uprawianie wymagało znajomości reguł wywiedzionych z antycznej teorii i praktyki twórczej i dotyczących zwłaszcza sfery verba, czyli słownego ukształtowania dzieła. Z czasem reguły objęły również sferę res, czyli świata przedstawionego. Często się zdarzało, że twórcy wybitni przestrzegali reguł tylko częściowo, ale tworząc w ten sposób arcydzieła, sami wyznaczali nowe reguły [...].

Obserwacja gatunków literackich w epoce renesansu jest trudna [...]. Poza oficjalną poetyką, wywodzącą się wprost ze starożytności pogańskiej, znajdowały się również gatunki o proweniencji biblijnej i chrześcijańskiej, takie jak psalm czy moralitet. [...] W poetykach ówczesnych znajdują się definicje i przykłady gatunków, których my dziś nie znamy, a które wówczas cieszyły się popularnością i były pisane po polsku i po łacinie przez najlepszych twórców. Wymieńmy niektóre: epitafium – utwór nagrobny, epitalamium – utwór napisany z okazji wesela, hodoeporicon – utwór będący opisem podróży, macaronicum – utwór pisany po łacinie z wplecionymi wyrazami w języku narodowym posiadającymi łacińskie końcówki. Wszystkie wymienione utwory możemy odnaleźć w twórczości Jana Kochanowskiego.

Teoretycy ówcześni mieli trudności z kryteriami podziału gatunkowego. Gatunki wyodrębniano na podstawie bardzo różnych kryteriów, a wyróżnikiem określającym istotę jakiegoś gatunku mógł być układ metryczny (jak w przypadku elegii), długość i forma kompozycyjna (jak w przypadku epigramatu i fraszki) czy tematyka (jak w przypadku epicedium, czyli utworu żałobnego). Do tego dochodziły dalsze, szczegółowe zasady tworzenia każdego gatunku. [...]

Współczesna refleksja nad renesansowymi gatunkami literackimi zawsze musi uwzględniać jednocześnie dwa czynniki – teorię zawartą w poetykach oraz ówczesną świadomość gatunkową twórców i czytelników. [...] Dobrym przykładem byłaby tu twórczość Jana Kochanowskiego, a problem ten może najlepiej widoczny jest w Trenach, gdzie konwencja gatunkowa epicedium – utworu żałobnego o określonej strukturze – zderza się z talentem i indywidualizmem poety [...]. Widoczne w Trenach napięcie między indywidualnym aktem twórczym a obowiązującym wzorem to jeden z przejawów dylematu, jaki [...] przeżywali renesansowi [...] [twórcy], pytając, co jest ważniejsze: sztuka (reguły) czy natchnienie (szał poetycki). Renesansowa teoria gatunków literackich, tworząc niezbędne reguły i ograniczenia, pozwalała twórcom odnajdywać w ramach tych reguł konieczny margines swobody.

CART1 Źródło: Piotr Wilczek, Literatura polskiego renesansu, Katowice 2005, s. 84–89.