Miłość i śmierć

Do najsłynniejszych dzieł literatury światowej należą te, które ukazują potęgę miłości ‒ uczucia potężniejszego niż śmierć. Sonety włoskiego humanisty potwierdzają jego miłość do ukochanej LaurysonetyLaury, mimo że już umarła. Groby Tristana i IzoldyTristan i IzoldaTristana i Izoldy połączył krzak głogu – kochanków nie rozdzieliła nawet śmierć.

RA5S5GVUQKVRJ

Obraz Romeo i Julia przedstawia scenę pocałunku kobiety i mężczyzny na balkonie. Kobieta w suto marszczonej, białej koszuli nocnej całuje mężczyznę siedzącego okrakiem na kamiennej balustradzie balkonu. Mężczyzna na krótkie, kręcone, czarne włosy, na ramionach czerwoną pelerynę, u pasa mieszek z pieniędzmi i niewielki sztylet. Kobieta ma długie, rude rozpuszczone włosy. W tle widać budynki miasta i niebo, na którym mienią się kolory zachodzącego słońca. Z prawej strony znajduje się okrągła kolumna opleciona bluszczem. Z prawej strony, w głębi pokoju stoi flakon z białymi liliami.

Julia i RomeoJulia i RomeoJulia i Romeo zostali pochowani obok siebie – ich związek trwał także po odejściu z tego świata. Do opowieści mówiących o próbie pokonania śmierci przez ukochanych należy też mit o Orfeuszu i Eurydyce, będący pierwowzorem późniejszych historii o tych bohaterach.

R96Af8e6jqV9w

Obraz przedstawia dwoje zakochanych, młodych ludzi. Blondwłosa młoda kobieta, w lawendowej sukni siedzi na tle ciemnego lasu. U jej stóp przysiadł pies rasy chart. Za jej plecami, nieco w cieniu siedzi blisko młody mężczyzna, wpatrujący się w twarz kobiety. Obejmuje jej ramię prawą dłonią, nachylając się do jej lewego ucha, tak, jakby coś miał jej szepnąć.

Mit o Orfeuszu i Eurydyce

Orfeusz i Eurydyka na greckiej płaskorzeźbie

W kilku muzeach europejskich (np. w Neapolu i Berlinie) można znaleźć podobne płaskorzeźby, będące kopiami dzieła. Przedstawiają one Eurydykę zwróconą ku Orfeuszowi trzymającemu lirę i wyciągającemu rękę ku żonie. Choć dłoń Eurydyki spoczywa na ramieniu Orfeusza i oboje patrzą sobie w oczy, nie mogą pozostać razem. Rękę kobiety trzyma HermesHermesHermes, boski posłaniec, który jako psychopompospsychopompospsychopompos towarzyszył duszom zmarłych w drodze do zaświatów. Obecność Hermesa jest symbolem zbliżającego się rozstania ukochanych aż do chwili śmierci Orfeusza.

R71SpWuCupKR9

Zdjęcie przedstawia starożytną płaskorzeźbę. Przedstawia ona dwóch mężczyzn i stojącą pomiędzy nimi kobietę.

Orfeusz – kochanek, poeta i kapłan

Nie można jednoznacznie powiedzieć, czy była to postać historyczna czy też legendarna. Według niektórych autorów Orfeusz brał udział w wyprawie Argonautów, która miałaby mieć miejsce w XII w. p.n.e. Trudno również jednoznacznie wskazać, kim byli jego rodzice. Najpopularniejsza jest wersja, że był on synem samego Apollina i muzy Kalliope. To tłumaczyłoby powszechne przekonanie o niezwykłym talencie Orfeusza – śpiewał i grał on na lirze tak pięknie, że sama przyroda i wszystkie żywe stworzenia chciały słuchać jego niezwykłych melodii. W czasie wspomnianej wyprawy Argonautów bohaterowie musieli przepłynąć koło wyspy syren, które zwabiały podróżnych swoim śpiewem, a następnie zabijały żeglarzy. Dzięki Orfeuszowi, który grał na lirze, udało się Grekom bezpiecznie przepłynąć obok wyspy.

Pieśniarz ten znany był powszechnie jako król jednej z greckich krain – Tracji.

R1AJUANNF9P1D

W centrum obrazu na leśnej polanie stoi mężczyzna w białych szatach; gra na lirze. Wokół rosną drzewa. Na polanę pada rozproszone światło słoneczne.

Orfeusz należy do ważnych bohaterów mitologii greckiej, choć nie jest postacią jednoznaczną. Najbardziej znany jest jako tragiczny kochanek, który nie zdołał wyprowadzić swej żony z podziemi Hadesa. Wskazuje się również na jego poetycki talent: dzięki grze na lirze i śpiewowi miał wpływać nawet na dzikie zwierzęta oraz drzewa. Szczególnie interesujący wydaje się jeszcze jeden motyw związany z Orfeuszem – uważa się go za założyciela sekty orfikóworfikorfików, która powstała w VII lub VI w. p.n.e. Jej członkowie powoływali się na nauki Orfeusza, który miał poznać zaświaty, wobec czego mógł przekazać wiedzę o tym, co z człowiekiem dzieje się po śmierci.

Żoną Orfeusza była Eurydyka, leśna nimfa, hamadriada. Była niesamowicie piękna, dlatego zwracała uwagę wielu mężczyzn. Zakochał się w niej również Aristajos, syn Apollina i nimfy Kyreny. Znany był on jako hodowca pszczół. Ujrzał kiedyś Eurydykę w dolinie Tempe i tak mu się spodobała, że zaczął za nią biec. Kobieta bardzo się przestraszyła, rzuciła się do ucieczki. W trakcie biegu nadepnęła na jadowitą żmiję, która ją ukąsiła, w wyniku czego Eurydyka zmarła.

R15V5NX5USQDS

Na pierwszym planie obrazu siedzi na kamieniu młoda, ciemnowłosa kobieta, w białej długiej szacie. Włosy ma związane w kok. Oparła o lewe kolano prawą stopę, podtrzymuje ją dłonią i przygląda się jej. Tło obrazu stanowią wysokie zarośla, spomiędzy których przebija się błękit nieba.

Aristajos nie był jednoznaczną postacią w mitologii. Był on bowiem bardzo dobroczynny i nauczył ludzi wielu pożytecznych rzeczy np. bartnictwa, uprawy winorośli i oliwki. Za spowodowanie śmierci Eurydyki spotkała go jednak kara od bogów. Sprawili oni, że pszczoły wyginęły. Aristajos zaczął przepraszać bogów i chciał, aby te pożyteczne owady z powrotem pojawiły się na ziemi. Złożył w ofierze woły, które pozostawił na słońcu. Po dziewięciu dniach narodziły się z nich rój nowych pszczół. Według niektórych podań Aristajos został zamieniony w konstelację Wodnika, stając się jednym z dwunastu znaków zodiaku.

R164Q4OBCETT1

Na pierwszym planie obrazu widnieją objęte postaci, ukazane od pasa w górę. Tło obrazu jest ciemne; w lewym górnym rogu widnieje fragment zachmurzonego nieba. Orfeusz, spowity w czerwoną szatę, trzyma w wyciągniętych ramionach umierającą Eurydykę. Kobieta ma głowę odchyloną do tyłu, zamknięte oczy. Długie rude włosy opadają jej na plecy. Prawą rękę ma zarzuconą na ramię Orfeusza.

Rozpacz Orfeusza

Po nieudanej próbie ocalenia żony Orfeusz pogrążył się w rozpaczy. Błąkał się po świecie bez celu, opłakując Eurydykę. Przypadkiem natknął się pewnego razu na tłum bachantek, które w transie rzuciły się na niego i rozszarpały jego ciało, co stało się częstym tematem dla wyobrażeń malarskich już od czasów starożytnych.

R15QNA86UKERJ1

Na zdęciu fragment czerwonofigurowej wazy greckiej. Tematem malowidła jest śmierć Orfeusza z ręki rozszalałej bachantki. Na czarnym tle wazy widnieje postać kobiety w jasnoczerwonej długiej szacie. W uniesionych rękach trzyma narzędzie zbliżone wyglądem do młota, które kieruje w stronę Orfeusza. Pieśniarz ma odwróconą głowę. Pomiędzy walczącymi leży lira. Kompozycję zwieńczają motywy dekoracyjne u góry i u dołu wazy.

Opowieść głosi, że głowa Orfeusza potoczyła się wzdłuż wzgórza i spadła do rzeki. Mimo, że oderwana od ciała i zanurzona w wodzie miała ciągle powtarzać imię ukochanej żony. Wraz z nurtem rzeki dopłynęła do morza, aby ostatecznie zatrzymać się na wyspie Lesbos, gdzie została pochowana. W tym miejscu powstałą wyrocznia. Rozszarpane ciało pieśniarza miały zebrać Muzy, którym wiernie służył całym swym życiem. Pochowały je u stóp Olimpu.

R1FTCPH6M33S8

W centrum obrazu znajduje się umierający młody mężczyzna. Leży na prawym boku, nad brzegiem rzeki, na fiołkowej tkaninie. Obok wyciągniętej ręki leżą lutnia i wieniec laurowy. Mężczyzna jest nagi, ma jedynie przepaskę na biodrach. Oczy ma półprzymknięte, prawą dłonią dotyka strun leżącej obok liry. Otaczają go półnagie, młode, piękne kobiety. Z prawej strony kobieta w niebieskiej szacie, zbliża się do leżącego. Ma odchyloną głowę, jej długie rude włosy opadają na plecy. Tańczy w euforii wraz z oplecionym wokół jej ciała wężem. Obok niej półnaga bachantka trzyma na ramieniu drewnianą figurkę oplecioną liśćmi. Kolejna pochyla się nad umierającym i zamierza zadać mu ostateczny cios sierpem, trzymanym w wyciągniętej ręce. Kolejna, podtrzymuje lewą rękę Orfeusza do góry, za chwilę wymierzy mu cios biczem. Obok niej skrada się lampart z wyszczerzonymi zębami. W tle kilka półnagich bachantek oddaje się tańcom rytualnym. Znacząca wydaje się niewyraźna, ukryta w cieniu drzew, postać osamotnionego mężczyzny, który jako jedyny odwraca wzrok od tej sceny.

Orfizm

Szczególna rola Orfeusza w świecie antycznym wiązała się również z ruchem religijnym znanym jako orfizmorfizmorfizm. Nie wiadomo, kiedy i gdzie został on zapoczątkowany. Jego rozwój przypada na VI p.n.e., a do największych ośrodków w tym czasie, gdzie go praktykowano, należały Ateny i Kroton w południowej Italii. Sami orficy za twórcę ruchu uznawali Orfeusza. Informacje na temat wierzeń orfików czerpiemy z częściowo zachowanych pism orfickich. Główne wierzenia orfików skoncentrowane były na postaci Dionizosa. Człowiek dla orfików był połączeniem dwóch pierwiastków – duchowego i cielesnego. Dusza ludzka była nieśmiertelna, a ciało stanowiło jej grób. Wierzyli oni również, że po śmierci dusza schodzi do podziemia, gdzie odbywa się nad nią sąd. Dusza musi się oczyszczać za popełnione przez człowieka niegodziwości. W tym celu wraca na ziemię, gdzie wchodzi w nowe ciało, by odpokutować za dawniejsze winy. Wyznawcy orfizmu wierzyli, że udział w misteriachmisteriamisteriach orfickich, które zapoczątkować miał sam Orfeusz, zapewni łagodniejszy wyrok wtajemniczonemu.

Slajd 2 z 2

RAgenxE8itmLb1

Ilustracja przedstawia fragment złotej tabliczki orfickiej z III/II w. p.n.e. Tabliczka zachowała się w złym stanie, ma nierówne zniszczone brzegi. Wokół niej rozłożony jest złoty łańcuch, na którym prawdopodobnie została zawieszona.

ReRfAeYLmYPZR1

Ilustracja przedstawia złotą tabliczkę orficką z IV w. p. n. e. Jest ona ukazana z bliska. Jest dobrze zachowana; jedynie gdzieniegdzie widoczne są zagięcia i pęknięcia. Na tabliczce wygrawerowany jest napis w języku starogreckim.

Aby dusza po śmierci wiedziała, co powiedzieć przed bóstwem, zmarłego zaopatrywano w złote tabliczki, na których zapisane były właściwe formuły. Ich znajomość miała być świadectwem tego, że jest to dusza osoby wtajemniczonej w misteria orfickie.

Orfizm nigdy nie stał się religią państwową. Jego formy miały charakter prywatny. Nauki orfickie głosili wędrowni nauczyciele, najczęściej gromadząc zainteresowanych w prywatnych domach. Wyznawcy orfizmu nie mogli zabijać istot żywych ani spożywać mięsa (za wyjątkiem uczt rytualnych).

Słownik