Przypomnij sobie, czym charakteryzuje się koncept.

W wierszu Potocki zastosował koncept, który polega na przedstawieniu człowieka w kategoriach czysto cielesnych. Poeta tym samym wprawia czytelnika w ponury nastrój, przypominając o przemijaniu i marności życia rzeczy materialnych.

Zwróć uwagę na operowanie brzydotą przez poetę, czemu to służy.

Człowiek jest marnością. Jest tak brzydki i ułomny, że gnije już za życia. Ulega przemijaniu i starzeniu się, w końcu umiera. Po człowieku pozostanie jedynie proch.

Przypomnij sobie, jaką funkcję mogą pełnić pytania w utworze literackim. Zwróć uwagę na charakter wiersza.

W twojej odpowiedzi powinna się znaleźć uwaga na temat perswazyjnego i dydaktycznego charakteru wiersza. Ten charakter warunkuje funkcję pytań: powinny one skłonić do refleksji.

Przypomnij sobie znaczenie słowa „wanitatywny”. Zwróć uwagę na to, że w wierszu podkreśla się nietrwałość ludzkiego ciała.

Sprawdź, czy z twojej odpowiedzi wynika, że w wierszu przedstawiono wyłącznie te elementy organizmu ludzkiego, które ulegają degradacji i kojarzą się z brzydotą rozkładu cielesnego. Wybrany cytat musi podkreślać ten aspekt istnienia ludzkiego organizmu.

Parafraza to swobodna przeróbka tekstu.

Poeta posłużył się parafrazą, nawiązując do biblijnego cytatu: 'bo prochem jesteś i w proch się obrócisz!'.

Potraktuj słowa ostatniego wersu utworu Wacława Potockiego jako parafrazę biblijnego wersetu, przypominającego o tym, w jaki sposób człowiek powstał i co się z nim stanie po śmierci.

Twoja odpowiedź ma wykazać, że Wacław Potocki w ostatnim wersie nawiązał do wersetu: Z prochu jesteś i w proch się obrócisz (Rdz 3, 19).

Zwróć uwagę na wersy:

Zastanów się nad tym:

• jaką rolę pełni w ludzkim organizmie serce,

• w jaki sposób świadczy o człowieku to, że popada w pychę.

Twoja odpowiedź powinna wskazywać na fakt, że oba uczucia wspomniane w wierszy (smutek i pycha) negatywnie charakteryzują człowieka, co oznacza, że życie duchowe nie rekompensuje negatywnych aspektów fizyczności ludzkiej.

Zwróć uwagę na to, co dzieje się z ludzkim ciałem po śmierci oraz na fakt, że podmiot liryczny w ogóle nie wspomina o duszy.

Sprawdź, czy twoja odpowiedź wskazuje na to, że W. Potocki opisał w wierszu wyłącznie cielesność człowieka, nie wspominając nic o sferze duchowej. Ponadto twój tekst powinien zawierać uwagę na temat pośmiertnych losów ciała ludzkiego – polegają one tylko na „dogniciu”.

Przypomnij sobie, w jakim celu powstała większość utworów Wacława Potockiego.

Sprawdź, czy w twoim planie znalazły się punkty mówiące o:

• moralizatorskim charakterze twórczości W. Potockiego,

• odniesieniach do tych fragmentów Biblii, które podkreślają kruchość ludzkiego istnienia,

• możliwości postrzegania wiersza Człowiek jako utworu przestrzegającego adresatów przed pychą oraz zapomnieniem, jaka (według Potockiego) jest prawda dotycząca każdego istnienia ludzkiego.

Zwróć uwagę na nazwy utworów pojawiające się wierszu.

Poetycki spacer po lesie polega na poznawaniu i odczytywaniu zbioru tekstów.

Zwróć uwagę na czasownik niewłaściwy 'trzeba' i formy trybu rozkazującego w wierszu.

Poeta udziela następujących rad: 
Nie trzeba lekceważyć i leśnej jabłoni; 
Są maliny do smaku, są róże do woni.
Tylko ostrożnie siągać, bo to nie na stole;
[..]

Trzeba znać rodzaj bedłek, kto chce grzyby zbierać,

Bo jedne tuczą, trzeba od drugich umierać;
[...]

Zdybiesz łanuszkę, uszczkni, daleko szmer z lichem

Mijaj, ma rada, szaleć nie chceszli opichem;
Bo kto się na czym nie zna, tego niech nie liźnie:
Dobry jest wąż dryjakwi, dobry i truciźnie;
Znajdziesz pczoły, jest tam miód pewny; a w mrowisku
Na co gmerać, na co się dać kąsać bez zysku?;
[...]
Smaku radzę najpierwej patrzyć, pogotowiu
Nie słuchać apetytu, ma‑li szkodzić zdrowiu.
Wszędzieć, lecz i w potrawach potrzebny rozsądek,
Bo nie każdy jednako strawny ma żołądek.
Potocki nakazuje czytelnikowi, aby zachował rozsądek przy wyborze tekstów. Według poety smak, czyli gust, poczucie piękna, estetyki pozwala dostrzec wartość utworów literackich. Nie należy ich jednak czytać bezrefleksyjnie.

Zwróć uwagę, że  las i ogród to metafory.

Las jest zbiorem tekstów o tematyce swobodnej. Natomiast ogród to bogactwo tekstów, zróżnicowanych pod względem gatunkowym.

Odszukaj w słowniku terminów literackich pojęcie metafora.

Ogród w znaczeniu dosłownym to teren, na którym hodowane są rośliny jadalne i ozdobne. Natomiast w sensie metaforycznym jest zbiorem różnorodnych  fraszek. Las w rozumieniu literalnym to rozległy obszar porośnięty drzewami, na którym rosną różne gatunki drzew i krzewów oraz żyją zwierzęta. W znaczeniu przenośnym las jest zbiorem poetyckim. Ogród symbolizuje świadomość, przeciwieństwo lasu - podświadomości. Ogród to miejsce, gdzie natura jest ogrodzona, ujarzmiona, wyselekcjonowana; las jest miejscem, w którym natura jest swobodna, samowładna.

Przypomnij sobie, czego powinien wystrzegać się czytelnik, przed czym poeta ostrzega.

Poeta uważa, że bezrefleksyjna lektura utworów prowadzi do bezkrytycznej oceny pism, braku analizowania i bycia wnikliwym.

Porzekadło to krótkie, utarte powiedzenie, rodzaj przysłowia, sentencji, bez wyraźnego morału np. 'wolność Tomku w swoim domku', 'raz kozie śmierć'.

Przykładowe porzekadła występujące w tekście Potockiego:

• 'Im dalej w las, tym więcej drzew', oznacza to, że im dokładniej poznaje się szczegóły jakiejś sprawy, tym bardziej okazuje się skomplikowana.

• 'Trzeba znać rodzaj bedłek, kto chce grzyby zbierać' – trzeba dobrze opanować materiał.

• 'Dobry jest wąż dryjakwi, dobry i truciźnie' – trzeba mieć wiedzę na dany temat.

• 'Nie wal przez pień kłody' – nie należy robić rzeczy bezsensownych. Porzekadła te są ostrzeżeniem w danej sytuacji.

Przypomnij sobie definicję pojęcia vanitas.

Porównanie życia człowieka do losów więźnia podkreśla, życie człowieka jest czekaniem na śmierć. Człowiek jednak nie wie, kiedy śmierć nastąpi, tak jak więzień nie wie, kiedy przyjdzie po niego kat.

Zwróć uwagę, co robi śmierć, jak się zachowuje wobec człowieka.

W wierszu została opisana nieuchronność śmierci. Człowiek nie wie, kiedy umrze ('Nie wie dnia i godziny').

Zwróć uwagę, na co podmiot liryczny nie ma wpływu.

Podmiot uważa, że życie ludzkie  jest czekaniem na śmierć, na którą człowiek nie ma wpływu, co podkreśla: Cóż tedy jest ten żywot ludzki? Śmierć czekana.

Przypomnij sobie, jakie uczucia towarzyszą człowiekowi, kiedy myśli o śmierci.

Strach zadaje powolną śmierć duchową, jest więc gorszy od tej cielesnej, co potwierdza: Strach śmierci ustawicznej, który jeszcze gorzej, / Aniżeli sama śmierć, serce ludzkie morzy.

Odszukaj w słowniku języka polskiego definicję żalu.

Podmiot liryczny w wierszu odczuwa żal, ponieważ doświadcza trosk i wszyscy go prześladują. Nie ma żadnej pociechy znikąd i urągają mu, co potwierdza:
Troski mnie ze wszytkich stron żałosne ścisnęły,
Nieszczęśliwe kłopoty wskroś serce przejęły;
Niskąd nie masz pociechy, każdy patrzy krzywo,
Wszyscy mię prześladują, urąga, co żywo;
Dzień li niebo oświeca, ciemna li noc mroczy,
Nie osychają moje przed żałością oczy.

Przypomnij sobie, czym charakteryzuje się pesymizm.

Do pesymizmu podmiotu lirycznego przyczyniają się wyrzuty sumienia i grzechy.

Zwróć uwagę na rzeczowniki, którymi jest nazywany Bóg.

Podmiot liryczny przypisuje Bogu następujące cechy: miłosierny, litościwy, pocieszający, umacniający.

Przypomnij sobie, w jaki sposób postrzega Boga podmiot liryczny.

Bóg odgrywa ważną rolę w życiu człowieka. Podmiot liryczny zawierza mu, prosi, by go uchronił: Jako ja Ciebie pragnę, Boże, mój obrońca.
Jest On pełny miłosierdzia, dlatego osoba mówiąca prosi o życie wieczne w niebie, wykazując się pokorą:
Panie, co miłosierdzia, co litości w Tobie:
Tego pełne jest niebo, pełna ziemia, morze;
Racz tylko dać u siebie miejsce mej pokorze.
Podmiot liryczny mówi o swojej nieśmiałości wobec Boga, ponieważ ma grzechy. Wie jednak, że Pan mu je przebaczy, bo jest dobry:
Nie śmiem westchnąć, jedyna pociecho, do Ciebie:
Smucą mnie grzechy moje i w każde trapienie
Regiestr ich wystawia mi przed oczy sumnienie.
Boże mój, twierdzo moja, w wieczne zapomnienie
Racz prze twą dobroć puścić moje przewinienie,
A zmiłuj się nad swoim niewolnikiem smutnym
I przybywaj na pomoc w ucisku okrutnym.

Przypomnij sobie, czym charakteryzuje się modlitwa.

Wiersz ten można nazwać modlitwą, ponieważ pojawiają się bezpośrednie zwroty do Boga: Boże mój, Racz prze twą dobroć, A zmiłuj się.

Zwróć uwagę, w jaki sposób zachowuje się człowiek, jak traktuje Boga, jaki ma on wpływ na życie ludzkie.

Człowiek jest ukazany jako grzesznik, który potrzebuje bożego miłosierdzia. Dostrzega on, że potrzebuje Najwyższego Pana w swoim życiu, ponieważ bez niego jest zagubiony w świecie i smutny. Człowiek roni łzy, aby Bóg wybaczył mu grzechy, które popełnił. Z wielką pokorą prosi o pomoc. Podkreśla ulotność i kruchość życia.

Zwróć uwagę na zestawienie na zasadzie przeciwieństw kobiety i mężczyzny.

W wierszu zostało zadane pytanie, na które udzielono żartobliwej odpowiedzi.

Zwróć uwagę na fragment: 'ktoś, o to pytany, niewiele myślęcy / Odpowiedział: 'Bo złego niż dobrego więcej'.

Podmiot liryczny zadaje pytanie: czemu jest więcej kobiet niż mężczyzn?. Przedstawicielki płci żeńskiej są ukazane w Biblii jako posłuszne wobec swoich mężów, którzy mają do nich szacunek. Czczą oni swoje żony, gdyż rodzą dzieci. Odpowiedzi na zadane pytanie udziela osoba bez zastanowienia, stwierdzając w żartobliwy sposób, że kobiety są złem tego świata, zaś mężczyźni ich przeciwieństwem, czyli dobrem.

Przypomnij sobie, czym charakteryzuje się komizm.

Komizm wynika z interpretacji powiedzenia 'Bo złego niż dobrego więcej', to znaczy przewagi kobiet nad mężczyznami, które są postrzegane  jako negatywne.

Zbytek to komfortowe warunki życia; nadmiar czegoś.

Wiersz dotyczy krytyki narodowych wad. Poeta zarzuca szlachcie rozrzutność, co potwierdzają przywołane obrazy przesadnie zdobionych karet i kosztownych ubrań służby:
Żeby sześć zaprzęgano koni do karocy;
Żeby srebrem pachołków od głowy do stopy.
Kobiety są przywiązane do pięknego wyglądu, dlatego kupują perły i diamenty:
Żeby na paniej perły albo dyjamenty.
Szlachta jest przywiązana do uczt, które są zakrapiane dużą ilością alkoholu. Odbywają się przy akompaniamencie muzyki:
Żeby pyszne aksamit puszyły sobole;
Żeby im grały trąby, skrzypce i wijole;
Żeby po stołach w cukrze piramidy stały
I winem z suchych groznów wspienione kryształy.
Kobiety stroją się. Zakładają złote trzewiki:
Już ci niewiasty złotem trzewiki, niestoty.
Mężczyźni noszą perły i naszyjniki przy kontuszach:
Mężowie nim wszeteczne wyszywają boty,
Już perły, już kanaki noszą przy kontuszach.