O realizmie i fantastyce w Hamlecie Williama Szekspira
Niemal wszystkie dzieła Szekspira mają swe źródła literackie – Anglik przetwarzał dzieła napisane przez innych. Podobnie było z HamletemHamletem Zapewne przed napisaniem dramatu widział na jednej z londyńskich scen jakąś inną wersję historii duńskiego księcia. A historia ta była znana ze średniowiecznej kroniki autorstwa XII‑wiecznego mnicha Saxo Uczonego (Sakso Gramatyka).
Shakespeare. Stwarzanie świataW relacji Sakso Gramatyka król Horwendil (odpowiednik Szekspirowskiego króla ojca) zostaje zamordowany przez swego zawistnego brata Fenga (odpowiednik Klaudiusza), nie potajemnie wszakże, lecz na oczach wszystkich. Feng przedstawia wątłe usprawiedliwienie – oskarża Horwendila o brutalne traktowanie swej łagodnej żony Geruthy – ale w rzeczywistości jest to człowiek bezwzględny i potężny, który uważa, że wolno mu bezkarnie zagarnąć koronę brata, jego królestwo i żonę. Jedyną przeszkodę w osiągnięciu celu stanowi syn Horwendila, Amleth, wszyscy bowiem w tym przedchrześcijańskim świecie zdrady i mściwości są przekonani, że syn powinien pomścić śmierć ojca. Co prawda Amleth to jeszcze dziecko i na razie nikomu nie zagraża, ale wiadomo, jaki będzie jego obowiązek, gdy dorośnie. […] Aby przeżyć i dokonać sprawiedliwej zemsty, Amleth pozoruje zatem obłęd, przekonując stryja, że nie jest w stanie mu zagrozić. Tarza się w piasku, obrzuca błotem, a czas spędza […] niemrawo strugając patyczki, które przerabia na haczyki. […] Amleth sprytnie unika zdemaskowania i potajemnie obmyśla zemstę. Wyśmiewany, pogardzany, lekceważony, dopina jednak swego i w finale wywołuje pożar, w którym ginie cała świta Fenga, samego zaś stryja przebija mieczem. Następnie zwołuje zgromadzenie szlachty, wyjaśnia, dlaczego tak zrobił, po czym zostaje entuzjastycznie ogłoszony królem. 'Widziano, że wielu zdumiewało się, jak zdołał tak długo ukrywać tak subtelny plan'.
Źródło: Stephen Greeblatt [czyt. stiwen griblat], Shakespeare. Stwarzanie świata, tłum. Bożena Kopeć-Umiastowska, Warszawa 2007, s. 303.
O Hamlecie
Hamlet połowy wiekuBibliografia rozpraw i studiów o Hamlecie jest dwa razy grubsza od warszawskiej książki telefonicznej. O żadnym Duńczyku z krwi i kości nie napisano tyle, co o Hamlecie – ten Szekspirowski królewicz jest na pewno najsławniejszym Duńczykiem. Hamlet obrósł w glosy i komentarze, jest jednym z niewielu bohaterów literackich, którzy żyją poza tekstem, którzy żyją poza teatrem. Jego imię znaczy coś nawet dla tych, którzy Szekspira nigdy nie czytali ani nie oglądali.
W Hamlecie jest wiele spraw: polityka, przemoc i moralność, spór o jednoznaczność teorii i praktyki, o cele ostateczne i sens życia, jest tragedia miłosna, rodzinna, państwowa, filozoficzna, eschatologiczna i metafizyczna. Wszystko, co chcecie! I jest jeszcze wstrząsające studium psychologiczne. I krwawa fabuła, i pojedynek, wielka rzeź. Można wybierać. Ale trzeba wiedzieć, po co i dlaczego się wybiera.
SzekspirŻadna z ról Szekspirowskich nie dostosowuje się bardziej niż Hamlet. Aktorzy tragiczni przedstawiali Hamleta jako człowieka, którego do szaleństwa doprowadza miłość do Ofelii; jako syna opętanego rozkazami ojca i wzdrygającego się na myśl o rozwiązłości matki; księcia pozbawionego należnego mu prawa sprawowania władzy królewskiej; czy jako przyjaciela zdradzonego przez tych, których darzył zaufaniem od dziecka. Niektórzy portretują Hamleta jako człowieka o zdrowych zmysłach, udającego szaleństwo, by dać upust swemu żalowi lub sprawdzić otoczenie i siebie.
Źródło: Leslie Dunton-Downer, Alan Riding, Szekspir, tłum. Dorota Koper, Warszawa 2005, s. 334.
Realizm i fantastyka
Zrozumienie kwestii związanych z korespondencją realizmu i fantastyki w Hamlecie Williama Szekspira wymaga podstawowej wiedzy na temat przemian, którym podlegał angielski dramat na przestrzeni wieków. W epoce średniowiecznej powstawały w Anglii misteria i moralitety oparte na wątkach biblijnych, przede wszystkim takich, które odnosiły się do zdarzeń cudownych, jak choćby przetrwanie Noego i jego rodziny w arce. Miały one stanowić wyraźną naukę moralną. Dramat sceniczny stał się wówczas w Anglii integralnym elementem życia społecznego. Traktowano go jako kontynuację chrześcijańskiego rytuału, który miał wywoływać wrażenie na wszystkich uczestnikach widowiska. Jak pisze badacz twórczości Williama Szekspira, Loreto Todd:
Hamlet Williama SzekspiraDramat miał wówczas wywierać oczyszczający wpływ na widzów, to znaczy uszlachetniać ich, pozwalając wyzwolić się takim emocjom, jak chciwość, nienawiść, żądza, litość. Widzowie zachęcani byli zarazem do sympatyzowania i utożsamiania się z postacią często zwaną Everyman – Każdy – która uosabia zwykłego człowieka na jego życiowej drodze. Dramat taki, podobnie jak sam Everyman, przemawiał do każdego. Był on napisany z myślą nie o wąskiej elicie, ale o wszystkich członkach społeczeństwa.
Źródło: Loreto Todd, Hamlet Williama Szekspira, tłum. M. Bruczkowska, Warszawa 2000, s. 13.
W XVI wieku zmieniły się w Anglii poglądy na rolę teatru w państwie. Był on tolerowany przez katolików, potępiali go natomiast purytaniepurytanie pragnący skłonić społeczeństwo do porzucenia przyjemności doczesnych na rzecz duchowego doskonalenia. W czasach Williama Szekspira teatr zaczął cieszyć się dużym poparciem dworu królewskiego, co pozwalało na kontynuowanie tradycji tworzenia sztuk przemawiających do wszystkich klas społecznych zgodnie z następującą zasadą:
Obrona poezjiTragedię obowiązują prawa poezji, a nie prawa historii. Nie ma ona obowiązku liczyć się z historią, lecz – mając swobodę – ma albo tworzyć całkiem nową treść, albo wydobywać z historii momenty najtragiczniejsze.
Źródło: Filip Sidney, Obrona poezji, tłum. J. Świerzowicz, Lwów 1933, s. 89.
To wówczas powstały jedne z najwybitniejszych dzieł Stratfordczyka.
Charakterystyczną cechą dramatów Williama Szekspira jest rezygnacja z wielu zasad obowiązujących w dramacie antycznym, takich jak trzy jedności czy decorumdecorum. Szekspir decydował się także często na odchodzenie od reguły mimesismimesis. Stąd pojawiające się w jego sztukach wiedźmy, upiory czy duchy. Te ostatnie nie były zresztą w czasach dramatopisarza postrzegane w taki sposób, jak ma to miejsce współcześnie. Wiele jego sztuk, w tym także Hamlet, to tzw. tragedie zemsty. Był to gatunek rozpowszechniony w elżbietańskiej Anglii. Bohater takiego utworu zostawał powołany do ukarania złoczyńcy, który dopuścił się zbrodni. Duch to najczęściej osoba niemogąca zaznać spoczynku dopóty, dopóki sprawca nie zostanie ukarany. Jest to zatem postać w angielskiej kulturze tradycyjna, a jej rola polega na ponagleniu bohatera mającego dokonać aktu zemsty.
Hamlet to najbardziej znany utwór Szekspira. Jego geneza opiera się w dużej mierze na domysłach i hipotezach stawianych przez szekspirologów. Badacze skłaniają się do twierdzenia, że utwór jest przeróbką zaginionej tragedii autorstwa Thomasa Kyda, która nawiązuje do średniowiecznej kroniki Saxo Gramatyka. Akcja utworu rozgrywa się w Danii i dotyczy zemsty, której miał dopuścić się Amlet (Amleth) wobec zabójcy własnego ojca Horwendila.
Szekspir pozostawił osnowę starego wątku odnoszącego się do islandzko‑duńskiej sagi. Nie zrezygnował z silnie zarysowanych postaci, ducha, obłędu, pojedynku i motywu teatru w teatrze, jednak jak zauważa badacz jego twórczości, Stanisław Helsztyński:
Wstęp[...] elementy te zostały uszlachetnione, podniesione na wyższy poziom, otrzymały znaczenie – nie jak dawniej – przypadkowego rekwizytu, lecz realistycznego składnika w sztuce powstającej według artystycznych założeń Szekspira.
Źródło: Stanisław Helsztyński, Wstęp, [w:] William Szekspir, Hamlet, tłum. W. Tarnawski, Wrocław 1955, s. 29.
Szekspir zatarł w Hamlecie konkretne, jednostkowe rysy wątku historycznego, jednak zachował lub wykreował elementy istotne dla własnej wizji artystycznej. Choć dramatis personae są wytworem jego wyobraźni, w dużej mierze przypominają typowe postacie renesansowego dworu królewskiego. Zbrodnia, która stanowi centralny wątek utworu, nawiązuje do skrytobójczych morderstw na dworach książąt włoskich.
Sam Hamlet to nie monumentalny bohater antycznej tragedii, ale wewnętrznie rozdwojony i niepewny siebie idealista, dramatycznie rozdarty pomiędzy powinnością a swoimi ideałami. Szekspir skupia się na pogłębieniu portretu psychologicznego Hamleta, pozwala widzowi uczestniczyć w wewnętrznej walce postaci i nadaje jej znamion realności, pozwala się z nią utożsamiać.
Słownik
(łac., stosownie, przyzwoicie) – zasada stosowności, wyznaczająca normy właściwego zharmonizowania poszczególnych elementów dzieła literackiego: odpowiedniość jego stylu (słownictwa, składni, wiersza) wobec treści, wobec sytuacji podmiotu mówiącego, społecznej pozycji odbiorcy oraz realizowanego gatunku literackiego
(gr. mimēsis – naśladownictwo, naśladowanie) – naśladowanie rzeczywistości w sztuce; najbardziej rozwiniętą teorię mimesis stworzył Arystoteles, w którego koncepcji naśladowanie nie było tożsame z biernym kopiowaniem świata, lecz obok aspektu odtwarzania zawierało także moment odgrywania rzeczywistości w sztuce, swobodnego jej przedstawiania
(łac. puritas – czystość) – członek grupy protestantów angielskich, przeciwstawiającej się tradycjom i formom Kościoła anglikańskiego; przen. człowiek o bardzo surowych zasadach moralnych