Wielowymiarowość postaci Hamleta

Jednym z walorów Hamleta jest wielowymiarowość jego bohaterów. Nawet bohaterom epizodycznym nadał znamiona indywidualne. Postacie prezentowane są w opozycjach: bohater pozytywny - czarny charakter (Hamlet - Król Klaudiusz). Pozwalają one uwypuklić niezdecydowanie Hamleta oraz pewność siebie Fortynbrasa, dwulicowość Rozenkranca i Gildensterna oraz szlachetność Horacego. Inne opozycje występujące w dramatach to: dobry król — zły król; postać szlachetna — postać nikczemna; osoba rozważna — osoba porywcza; postać męska — postać żeńska.

RryCuI9KOCUyR

Obraz przedstawia czterech mężczyzn na wzgórzu na tle wschodzącego słońca. Na okrytym chmurami niebie widać prześwitujące przez nie żółte i niebieskie światło. Dwóch z nich stoi. Noszą ciemne peleryny i kapelusze z piórami. Pierwszy jest blady, o niewieściej urodzie. Drugi starszy z brodą. Przed nimi siedzą na ziemi dwaj mężczyźni w zniszczonych, podartych ubraniach. Jeden z nich ma chustę na głowie, ogorzałą twarz. Na sobie ma porwaną, białą koszulę bez rękawów. Trzyma w uniesionej lewej ręce ludzką czaszkę, pokazując ją stojącym mężczyznom. Drugi mężczyzna siedzi tyłem do widza i patrzy na towarzysza. Jest ubrany w białą koszulę i brązową kamizelkę.

Badacze wciąż zastanawiają się, co kierowało postępowaniem duńskiego królewicza: chęć odzyskania należnego mu tronu, pragnienie zemsty na mordercy swego ojca, rozczarowanie matką, która związała się z bratem swego byłego męża. Nie ma też jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, jakim człowiekiem był Hamlet: niedojrzałym emocjonalnie marzycielem, nieumiejącym podjąć decyzji intelektualistą czy też sprytnym realizatorem planu. 

Konstrukcja postaci w Hamlecie

Szekspir konstruując poszczególne postaci swojego dramatu korzystał z dwóch głównych metod charakteryzowania bohaterów literackich:

ProzografiaprozopografiaProzografia to charakterystyka zewnętrzna, dotycząca wyglądu postaci, natomiast etopejaetopejaetopeja koncentruje się na przedstawieniu cech wewnętrznych (psychologicznych, moralnych, duchowych), jest synonimem charakterystyki wewnętrznej.

W Hamlecie rzadko występują opisy wyglądu zewnętrznego (zawarte w didaskaliachdidaskaliadidaskaliach lub wypowiedziach bohaterów). Jednym z nielicznych przykładów takiej charakterystyki jest wypowiedź Gertrudy mówiącej o jej synu walczącym z Laertesem:

która pozwala ustalić, że Hamlet najprawdopodobniej miał nadwagę. Znacznie obszerniejszy przykład bezpośredniej charakterystyki dotyczącej wyglądu zewnętrznego zawiera fragment rozmowy między Hamletem a Gertrudą, w którym młody królewicz analizuje obraz przedstawiający jego nieżyjącego ojca:

Hamlet to dzieło mające przede wszystkim wymiar psychologiczny, stąd przewaga w tym dramacie etopei. Cel, jakim było scharakteryzowanie wnętrza postaci, twórca osiągał na kilka sposobów:

• bezpośrednie nazywanie własnej cechy przez danego bohatera,

• bezpośrednie nazywanie cechy postaci przez inne osoby dramatu,

• kształtowanie wypowiedzi bohatera w taki sposób, by można było wywnioskować pośrednio, jakimi cechami się charakteryzuje,

• przedstawianie zachowania postaci, pozwalające wnioskować, jaką jest osobą.

Zastosowanie tych metod sprawia, że widz lub czytelnik otrzymuje wielowymiarowy obraz uczestnika wydarzeń przedstawionych w Hamlecie.

Konstrukcja bohatera w dramacie

W różnych epokach, zgodnie z obowiązującymi konwencjami estetycznymi, ukształtowały się charakterystyczne modele postaci dramatycznych:

Typ – postać wyposażona w rysy ponadindywidualne, złożona z cech wzorca osobowego zalecanego do naśladowania, charakterystycznych dla przedstawicieli jakiejś grupy społecznej.

Charakter – postać wyraziście zindywidualizowana, którą autor wyposaża w dobitne cechy osobowości, są one zhierarchizowane i podporządkowane jakiejś dominancie, która rządzi pozostałymi cechami charakteru i wyznacza status postaci.

Charakter może być statyczny, wówczas wyróżnia się zespołem cech niezmiennych w przebiegu akcji oraz dynamiczny, podlegający zmianom, przełomom pod wpływem zdarzeń.

Indywiduum – postać o dobitnie zarysowanej i niepowtarzalnej indywidualności, którą kształtują cechy psychiczne, środowisko lub opowiadana historia.

W dramacie klasycznym występują postaci wyraziste, bohaterowie działający, monumentalni, tacy, jak na przykład Antygona. W dramacie szekspirowskim pojawia się indywiduum, bohater dynamiczny, który przeżywa metamorfozę w toku akcji. W Hamlecie tytułowy bohater, którym targają rozterki, analizuje sytuacje, wyciąga wnioski i podejmuje decyzje.

Złożoność postaci Hamleta

R1NOxbgILBiCU1

Zdjęcie przedstawia aktorkę, Sarah'e Bernhardt, w roli Hamleta. Kobieta ma na sobie szesnastowieczny strój męski, W prawej dłoni trzyma ludzką czaszkę.

Tytułowy bohater jest złożoną osobowością. Analitycy dramatu Szekspiradramat szekspirowskidramatu Szekspira, reżyserzy Hamleta oraz aktorzy grający tę rolę proponowali różne odczytania motywacji jego działań. Wśród zagadnień, które pozwalają na wybranie określonej koncepcji artystycznej, znalazły się:

• określenie wieku Hamleta: zgodnie z wypowiedzią jednego z bohaterów dzieła duński królewicz ma 30 lat, jednak w wielu przypadkach decydowano się na jego „odmłodzenie”. Inaczej postrzega się działanie niedoświadczonego młodzieńca, który dopiero wkracza w życie; inaczej – postępowanie dojrzałego mężczyzny, który precyzyjnie realizuje swój plan;

• stwierdzenie, czy Hamlet jedynie udaje szaleńca, by łatwiej oszukać przeciwnika, czy też rzeczywiście popadł w obłęd. Gdy zapowiada kilku przyjaciołom swoje działania, wydaje się prowadzić racjonalną grę, jednak postępowanie może świadczyć, że jego psychika nie wytrzymała napięcia;

• ustalenie, jaką książkę Hamlet trzyma w ręku podczas rozmowy z Poloniuszem. Niektórzy reżyserzy uznawali, że powinno to być dzieło filozoficzne mówiące o charakterze człowieka, inni wybierali opracowanie dotyczące tyranii, kolejni decydowali się, by były to współczesne im gazety, wreszcie – by Hamlet czytał Hamleta, co miało m.in. przypominać, że utwór Szekspira to również dzieło o teatrze.

Odpowiedź na powyższe pytania nie pozwala w pełni scharakteryzować Hamleta ani zrozumieć motywów jego postępowania.

Koncepcje interpretacyjne charakteru i działania Hamleta

Od XVII stulecia pojawiały się różne propozycje wyjaśnienia, jaki jest Hamlet i co nim kieruje. Wcześniej, w czasach Szekspira postrzegano dramat o duńskim następcy tronu jako tzw. tragedię zemsty: motorem działań Hamleta miała być chęć dokonania rewanżu na mordercy jego ojca. Jednak później zaczęto dostrzegać niewystarczalność takiego tłumaczenia postawy głównego bohatera. Romantyczno‑psychologiczną szkołę interpretacyjną prezentował m.in. Johann Wolfgang Goethe2Johann Wolfgang Goethe, który w powieści Lata nauki Wilhelma Meistra wyjaśniał postępowanie Hamleta:

Monologi Hamleta

R1dW0DtjXQqBM1

Plakat teatralny dotyczący inscenizacji Hamleta. Widać na nim kilka różnych scen ze sztuki oraz postać zamyślonego mężczyzny, wspartego na drewnianej szafie.

Motywację jego działania postrzegano też jako pragnienie odzyskania tronu, który należy mu się jako synowi zmarłego króla, ale też chęć zemsty na mordercy, dążenie do ukarania kochanej matki, która zawiodła go, wiążąc się z młodszym bratem swego nieżyjącego męża. Sens dzieła widziano w uzmysłowieniu widzom, że każde działanie człowieka powoduje popadnięcie w zło, albo we wskazaniu, iż najważniejszą powinnością ludzką jest odkrywanie prawdy. Część tych koncepcji opierała się na analizie monologówmonologmonologów Hamleta. W dramacie tytułowy bohater kilkakrotnie zostaje na scenie sam i wygłasza długie monologi. Zarówno w epoce Szekspira, jak i później taki sposób kształtowania tekstu był stosowany m.in. po to, by czytelnik lub widz mógł poznać myśli bohatera inaczej niż poprzez dialog, czyli główną formę podawczą w dramacie. Współcześnie monolog nie ma już tak powszechnego zastosowania w utworach scenicznych, jednak XVI‑wieczny autor Hamleta odwołał się do konwencji aprobowanej przez sobie współczesnych odbiorców.

Dialog i monolog w dramacie

Wydarzenia w dramacie dzieją się w obecności kogoś z zewnątrz, tym kimś jest widz w teatrze lub czytelnik. Nieobecność w tekście narratora sprawia, że w dialogach muszą znaleźć się informacje konieczne do zrozumienia utworu i motywacji bohaterów. Dialog jest wypowiedzią wielopodmiotową, dzięki której można zaobserwować więź między rozmówcami oraz związek postaci z sytuacją.

W Hamlecie dialogi służą charakterystyce postaci, ukazaniu emocji, konfliktów moralnych, gry namiętności, nadają akcji dynamizmu.

W dramacie wyróżnia się dialog dyskusyjny, który pełni funkcję dramatyczną, rozmówcy są nastawieni wobec siebie antagonistycznie. Z kolei dialog sytuacyjny związany jest z warunkami, w jakich znajdują się postaci dramatu, wypływają one na język jej bohaterów. Dialog konwersacyjny to dialog statyczny, czynnikiem wiążącym wypowiedź jest temat. Może służyć charakterystyce postaci lub grupy społecznej. Tożsamość postaci ujawnia się przez język, jakim komunikuje się z innymi bohaterami dramatu. Szekspir tak kształtuje wypowiedzi i dialogi bohaterów, że można wywnioskować, jakimi cechami się charakteryzują. Zdarza się, że postacie opisują i nazywają swoje cechy.

Oprócz dialogów, w dramacie występują struktury językowe skierowane wyłącznie do odbiorcy, to monolog i apart.

Monolog jest głośną wypowiedzią postaci, która nie posuwa akcji do przodu, ale pozwala widzowi poznać psychikę bohatera. Monolog w Hamlecie pełni ważną funkcję, widz poznaje uczucia i emocje bohaterów.

Apart jest wypowiedzią postaci skierowaną do publiczności, to taka wypowiedź „na stronie”, dzięki której można poznać, prawdziwe intencje bohatera.

Bohaterowie Szekspirowscy, to postacie zindywidualizowane, dynamiczne, o skomplikowanej psychice, kierujące się złożonymi motywami, trudnymi do jednoznacznej oceny. Dzięki zręcznej i psychologicznej charakterystyce zapadają w pamięć. Badacze literatury uznają je za największe dramatyczne postacie, jakie kiedykolwiek stworzono.

Słownik