Dowiedz się

Dynamiczni bohaterowie

Siła pisarstwa Szekspira tkwi w dynamizmie charakterów zbudowanych przez niego postaci. Makbet oraz jego żona nie różnią się pod tym względem od innych bohaterów szekspirowskich. Tytułowa postać została wykreowana na podstawie przekazów pochodzących z XVI‑wiecznych kronik Raphaela Holinsheada odbiegających od zapisów w innych źródłach. Historyczny Makbet był władcą Szkocji w latach 1039–1056. Władzę zyskał dzięki małżeństwu z pochodzącą z królewskiego rodu Grouch, która schroniła się w jego zamku przed wojenną zawieruchą. Makbet wraz z małżonką wsławili się mądrymi i pokojowymi rządami gwarantującymi krajowi dobrobyt. Jedną z ich decyzji było wzmocnienie władzy królewskiej i ukrócenie samowoli możnowładców. Ci ostatni jednak zbuntowali się przeciwko królowi i doprowadzili do jego obalenia dzięki wsparciu Anglików.

R4ndndG8sgCYM1

Obraz przedstawia bosą kobietę w długiej sukni. Ma rozwiane włosy, na twarzy przerażenie. W jednej ręce trzyma zapaloną świecę, drugą wyciąga przed siebie. Obok niej dwie postaci: męska przypominającą diabła i kobieca. Wszystko spowija ciemność. — Szaleństwo Lady Makbet
Źródło: Johann Heinrich Füssli, 1784, domena publiczna.

Nie bez znaczenia jest rola Lady Makbet w dramacie Szekspira. Jej wyjątkowość polega na tym, że wymyka się ona wzorcom kobiecych bohaterek literackich. Szekspir prawdopodobnie zbudował tę postać na podstawie losów Tanaquili i Tulii, żon rzymskich władców przedstawionych w Historii Rzymu Liwiusza w przekładzie Williama Paintera. Obie królowe doprowadziły do koronacji swoich mężów, uciekając się do podstępu. Painter opisuje scenę, w której Tanaquil zachęca męża do działania, podważając jego męstwo. Podobnie zachowuje się Lady Makbet.

Na decyzje Makbeta i jego przemianę ma również wpływ świat fantastyczny, do którego należą wiedźmy, zjawy, duchy oraz sny i wizje głównych bohaterów. Każdy z wymienionych elementów ma w dramacie swoje określone znaczenie.

Droga Makbeta do upadku wiedzie przez decyzje, na które wpływ ma wiele czynników. Gdyby był on bohaterem antycznym, a jego wyborami rządziło fatum, moglibyśmy powiedzieć, że jego los jest zdeterminowany przez siły boskie - podobnie jak w przypadku króla Edypa i jego wyborów. Szkocki władca wierzy jednak w przepowiednię podsycającą jego ambicje i podejmuje takie decyzje, aby się spełniła. Król Edyp z kolei myśli, że uniknie przeznaczenia, jeśli będzie świadomie wybierał, podczas gdy wszystkie jego wybory prowadziły do tego samego finału...

Jan Kott Szekspir współczesny
Zdławienie buntu postawiło Makbeta w pobliżu tronu. Może zostać królem, a więc musi zostać królem. Zabija prawowitego władcę. Zabić musi świadków zbrodni i tych, którzy ją podejrzewają. Zabić musi synów i przyjaciół tych, których przedtem zabił. Potem musi zabijać wszystkich, bo wszyscy są przeciwko niemu:
Wzdłuż i wszerz przetrząsnąć kraj.
Tych, co sieją panikę - powiesić. Podaj mi zbroję.
W końcu sam zostanie zabity. Odbył całą drogę po wielkich schodach historii.
CART1 Źródło: Jan Kott, Szekspir współczesny, Warszawa, s. 109–114.

Według badacza ambicja Makbeta staje się więc koniecznością, możliwość objęcia władzy przeradza się w obowiązek. Szekspir ukazywał bowiem tragizm losu ludzkiego, który wynika nie tyle ze zrządzeń bogów, co tkwiących w duszy człowieka mrocznych namiętności.

breja

Jan Kott Szekspir współczesny
Historia w Makbecie jest lepka i gęsta jak brejabrejabreja i krew. Po prologu z trzema wiedźmami – właściwa akcja Makbeta zaczyna się od słów Dunkana:
Kim jest ten człowiek, co tak broczy krwią?
Unurzani we krwi są tutaj wszyscy: mordercy i ofiary. Unurzany we krwi jest świat. Mówi Donalbein, syn Dunkana:
Tu każdy uśmiech jest nożem, Im kto krwią bliższy, tym bliższy krwotoku.
Krew w Makbecie nie jest tylko przenośnią, jest materialna i fizyczna, wypływa z ciał pomordowanych. Osiada na rękach i twarzach, na sztyletach i mieczach. Mówi Lady Makbet:
Kilka kropel wody
Oczyści nas z plamy tego czynu.
Jakże on wtedy będzie lekkim!
RKJhywntRGSmo
Bob Frazer w roli Makbeta podczas festiwalu szekspirowskiego Bard on the Beach w Kanadzie w 2012 r.
Źródło: Flickr, licencja: CC BY 2.0.
[...]
Ambicja jest tutaj zamiarem morderstwa i planem morderstwa. Strach jest pamięcią o morderstwach, które były, i lękiem przed koniecznością nowej zbrodni.
Wielkim morderstwem, prawdziwym morderstwem, morderstwem, od którego zaczyna się historia, jest zamordowanie króla. Potem już trzeba zabijać. Tak długo, aż ten, który zabijał, sam zostanie zabity. Nowym królem będzie ten, który zabił króla. [...] Ale w Makbecie ten ciąg morderstw nie jest logiką mechanizmu, ma w sobie coś z przerażającego rozrastania się sennego koszmaru.
CART1 Źródło: Jan Kott, Szekspir współczesny, Warszawa, s. 109–114.

Kott wskazuje na krew jako element kluczowy dla dramatu, dla rozwoju akcji, ale i konstrukcji świata przedstawionego. Wyróżnia także makiawellicznąmakiawellicznąmakiawelliczną ambicję jako kluczową motywację dla kolejnych morderstw dokonywanych przez Makbeta.

makiawelliczną

Jan Kott Szekspir współczesny
MAKBET
Czy bardzo późno? Jaka pora nocy?
LADY MAKBET
Noc sama nie wie, czy jest jeszcze nocą,
Czy już porankiem.
Większość scen dzieje się w nocy. Są wszystkie godziny nocy: późny wieczór, północ i blady świt. Noc jest tutaj ciągle obecna, przypominana i przywoływana nieustannie i natrętnie; w metaforyce; ,,Nie ujrzy słońce tego jutra”, w inscenizacji: wnoszą, zapalają i gaszą pochodnie; w samym przebiegu akcji i w nagłych, jak zawsze u Szekspira, prozaicznych i wstrząsających realiach: „A teraz włóż nocną koszulę.” Jest to noc, z której wygnano sen. W żadnej z tragedii Szekspira nie mówi się tyle o śnie. Makbet zamordował sen. Makbet nie może już zasnąć. W całej Szkocji nie może już nikt zasnąć. Nie ma już snu, są tylko koszmary.
A gdy w śnie bydlęcym legną jak w śmierci...
R6BjpcLQNak3u
Aktorka Sarah Bernhardt jako Lady Makbet, ok. 1884
Źródło: Nadar, licencja: CC BY-SA 2.0.
Przed tym snem gęstym i lepkim, w którym powraca jawa i który nie daje zapomnienia, przed snem, który jest mono‑myślą o zbrodni, przed snem, który nie jest snem, ale koszmarem, bronią się nie tylko Makbet i Lady Makbet. Ten sam sen‑koszmar dręczy Banka.
Senność zaczyna mi ciążyć jak ołów,
Jednak spać nie chcę. Miłosierne moce!
Wyzwólcie mnie od tych przeklętych myśli,
Którym natura daje ujście we śnie.
Zatruty został sen i zatrute zostało jadło. W świecie Makbeta, najbardziej obsesyjnym ze wszystkich światów, jakie stworzył Szekspir, morderstwo, myśl o morderstwie i lęk przed morderstwem przenika wszystko. W tragedii są tylko dwie wielkie role, ale trzecią z osób dramatu jest świat. Na twarze Makbeta i Lady Makbet patrzymy dłużej i dlatego łatwiej nam je zapamiętać, ale wszystkie twarze mają ten sam grymas i wykrzywione są tą samą trwogą. Wszystkie ciała są tak samo umęczone. Świat Makbeta jest szczelny i nie ma z niego ucieczki. Nawet natura ma w nim charakter koszmaru. Jest tak samo nieprzejrzysta, gęsta i lepka. Jest z błota i majaków.
BANKO
Ziemia wydaje bańki tak jak woda:
...Gdzież one prysły?
MAKBET
W powietrze. Co się zdawało cielesne,
To się rozwiało jako z wiatrem oddech.
CART1 Źródło: Jan Kott, Szekspir współczesny, Warszawa, s. 109–114.

Kolejnym ważnym elementem konstrukcji literackiej dramatu jest według Kotta noc; to wówczas rozgrywa się większość scen dramatu. Taka strategia estetyczna dopełnia precyzyjnej konstrukcji świata, który badacz nazywa trzecią z osób dramatu.

Słownik

breja

papka; gęsta, półpłynna masa o nieprzyjemnym wyglądzie

dramat elżbietański

gatunek dramatu powstały na przełomie XV i XVI w. w Anglii za panowania królowej Elżbiety I

makiawelizm

doktryna sformułowana przez Niccolo Machiavellego; pogląd etyczny, zgodnie z którym cele polityczne uświęcają wszelkie środki użyte do ich realizacji; makiawelizm usprawiedliwia nawet niemoralne postępowanie

prolog

(gr. prólogos) część ropoczynająca dzieło, w której monolog albo dialog aktorski służył prezentowaniu konfliktu dramatycznego

than lub tan

naczelnik hrabstwa

theatrum mundi

(łac. teatr – świat) jeden z najbardziej znanych toposów (powtarzających się motywów) w literaturze, porównujący świat i życie ludzkie do toczącego się teatralnego przedstawienia; często spotykany w literaturze renesansu i baroku

The Globe

najsłynniejszy teatr szekspirowski działający w Londynie w latach 1599‑1642, założony przez braci Richarda i Cuthberta Burbage’ów; wystawiano w nim premiery utworów Szekspira oraz sztuki Bena Jonsona i Johna Webstera, aktorami byli wyłącznie mężczyźni

Wprowadzenie do tematu

Multimedia

Dynamiczni bohaterowie

Słownik