Zwróć uwagę, jakimi gatunkami są satyra, pamflet i paszkwil, jakie są ich cechy charakterystyczne.

Satyra (etrus. satir - mowa, mówić, łac. satura lanx - misa z owocami) utwór literacki ośmieszający lub krytykujący ukazywane w nim zjawiska, najczęściej wady ludzkie, stosunki społeczne, instytucje; ogół utworów mających na celu ośmieszenie, piętnowanie szkodliwych zjawisk, obyczajów, wad, stosunków społecznych. Satyra jest anonimowa, nie uderza w konkretne osoby, operuje wyolbrzymieniem, karykaturą, groteską i ukazuje świat w krzywym zwierciadle.

Pamflet to utwór publicystyczny o charakterze demaskatorskim, ośmieszającym. Wymierzony jest przeciwko instytucjom publicznym i osobom sprawującym władzę, a także przejawom współczesnej moralności, formom życia umysłowego, sztuki. Styl pamfletu cechuje ekspresywność, skłonność do wyolbrzymiania jednych cech przedstawianej osoby, osób czy instytucji, a pomniejszeniu innych. Występują w nim elementy karykatury, satyry i ironii.

Paszkwil (wł. pasquillo) – utwór literacki, często anonimowy, skierowany przeciw konkretnej osobie, kompromitujący ją w oczach opinii publicznej w sposób złośliwy, za pomocą ośmieszających, obelżywych i zniesławiających określeń. Ten ton różni paszkwil od pamfletu. W literaturze na ogół łączy się z satyrą.

Cechy wspólne satyry, pamfletu i paszkwilu:

• utwór ośmieszający;

• przejaskrawianie, zniekształcanie i wypaczanie omawianej tematyki;

• piętnowanie negatywnych cech;

• brak propozycji pozytywnego wzorca.

Różnice między tymi gatunkami:

• pamflet i paszkwil najczęściej są pisane przez anonimowe osoby, natomiast autorzy satyr podpisują się pod swoimi utworami;

• paszkwil wymierzony jest przeciwko konkretnej osobie;

• paszkwil jest oszczerczy, szkalujący i pełen insynuacji.

Przypomnij sobie twórców, którzy byli moralizatorami, przewodnikami dla społeczeństwa oraz przedstawiali świat obiektywnie.

Sformułowanie: 'malarz obyczajów' oznacza, że Krasicki w swoich utworach przedstawiał formy zachowania charakterystyczne dla polskiej szlachty. To 'przewodnik sumień', co oznacza, że poeta umoralnia społeczeństwo, aby zwalczało swoje przywary. Twórcami, którzy moralizowali byli: Wacław Potocki, Mikołaj Rej, Joseph Conrad.

Zwróć uwagę, że Krasicki jest obiektywny i poucza społeczeństwo.

Przewaga artystyczna w literaturze polega na tym, że Krasicki jest twórcą, który ukazuje fakty i zagadnienia w sposób bezstronny. Powstrzymuje się przy tym od nadmiernej ekspresji. Przewaga moralna polega natomiast na wyśmiewaniu ludzkich wad i pouczaniu społeczeństwa przez Krasickiego. Sam nie angażuje się w działalność agitacyjną. Twórczość Krasickiego cechuje: chłód i wstrzemięźliwość ekspresji, dydaktyzm, obiektywizm, bezstronność, dowcip.

Weź pod uwagę narastająca krytykę społeczeństwa konsumpcyjnego – wytworu liberalnej gospodarki. Przemyśl system wartości współczesnego społeczeństwa i kryteria oceny jednostki. Zastanów się, w jaki sposób model życia kształtuje bliskość i głębokość relacji międzyludzkich. Zastanów się nad zagrożeniami, jakie niesie postępujące uzależnienie od nowych technologii.

Sprawdź, czy w Twojej odpowiedzi znalazły się cechy typowe dla społeczeństwa konsumpcyjnego, jak koncentracja na dobrach materialnych, uznawanie sposobu i poziomu konsumpcji za wyznacznik pozycji społecznej, egoizm, hedonizm.

Przypomnij sobie, jakie cele stawiała publicystyka polskiego oświecenia. Zastanów się, jakie wzory i postawy społeczne promowali, a jakie piętnowali oświeceniowi pisarze. Jakie reformy proponowało stronnictwo patriotyczne. Oceń, czy satyra oświeceniowa miała jedynie bawić czytelnika, czy też kształtować jego postawę i wpływać na społeczne przemiany.

Sprawdź, czy twoja odpowiedź ujmuje dążenie autorów do zawstydzenia społeczeństwa i sprowokowania do moralnej odnowy oraz zmiany postawy społecznej.