O satyrze

W mitologii greckiej satyrami nazywano śmiertelnych bogów związanych z lasem i płodnością, a wchodzących w skład orszaku Dionizosa. Przedstawiano ich jako istoty o mieszanej budowie. Górną część ciała miały ludzką, ale  spłaszczony nos, spiczaste uszy, włosy przypominające sierść. Dolną zaś koźlą. Satyrami określano również specyficzne utwory literackie, atakujące postawy albo osoby, wyolbrzymiające w sposób komiczny lub karykaturalny obiekt krytyki. Ich cechą wspólną jest 'mieszanie', czyli łączenie: w mitologii było to łączenie zewnętrznych cech zwierzęcych z ludzkimi, w utworach literackich – kojarzenie elementów typowych dla różnych rodzajów literackich oraz karykaturalne wyolbrzymianie.

R1V47OM4P6ZLD

Obraz przedstawia nagiego satyra na tle górskiego krajobrazu. Mężczyzna siedzi na skale i gra na fletni. Postać została przedstawiona do pasa. Satyr ma krótke włosy i brodę. Na głowie sterczą krótkie, koźle rogi i uszy. Koźle nogi są silnie umięśnione i owłosione. Siedzi w rozkroku, ale przyrodzenie ma zasłonięte liśćmi bluszczu. Po prawej stronie obrazu, na niewielkim pagórku stoją koza i kozioł z rogami, szczypią liście z rośliny, która rośnie przed nimi. W tle widać drzewa, fragment góry i kłębiące się chmury.

SatyrasatyraSatyra narodziła się w starożytności, odżyła w renesansie, rozkwitła w oświeceniu. To gatunek liryczno‑epicki, wyróżniający się określonymi cechami kompozycyjnymi, zaliczany do literatury dydaktycznej. W szerszym znaczeniu to postawa krytyczna wobec negatywnie ocenianych zjawisk, może występować w dramacie, liryce czy epice. Ostrze satyry jest ulubionym orężem publicystów, także współcześnie.

Autorzy utworów satyrycznych stawiali sobie zadanie wyśmiania i napiętnowania charakterów, poglądów, postaw wobec wszelkich zjawisk życia społecznego, obyczajów, postaw światopoglądowych, określonych grup czy instytucji. Istotą wypowiedzi satyrycznej jest negacja i krytyka, natomiast celem kształtowanie lepszego człowieka i społeczeństwa. Jednak dydaktyzm satyry nie jest moralizowaniem, satyryk nie jest kaznodzieją. Stara się rozbawić czytelnika stosując środki komicznej deformacji: groteskę, karykaturękarykaturakarykaturę, dowcip, ironięironiaironię czy szyderstwo. Po ten gatunek chętnie sięgali oświeceniowi publicyści, którzy uważali, że satyra ma sprawczą moc. Ich tematem były obyczaje i stosunki społeczne, a także aktualna sytuacja polityczna. Mistrzem tego gatunku w Polsce stał się Ignacy Krasicki. Za jego twórczością stała jednak wielka tradycja.

RLXcisuB7dnmi

Rysunek przedstawia karykaturalnie narysowanych ludzi w osiemnastowiecznych strojach. Po lewej stronie znajduje się grający na harfie mężczyzna. Obok niego tańczą kobieta i mężczyzna w mieszczańskich strojach. Pośrodku przed bardzo otyłą arystokratką klęczy mężczyzna i wachluje kobietę wachlarzem. Za jego plecami gra na bębenku mały chłopiec i na flecie roztańczony mężczyzna.

Początki satyry

W starożytnej Grecji elementy satyry występowały w komedii, szczególnie w dramacie satyrowym. Autorzy tych utworów z przymrużeniem oka traktowali świat bogów i herosów, a z czasem, w podobnie żartobliwym tonie, zaczęto przedstawiać postaci wielkich filozofów. Za ojca gatunku uważa się Horacego (65–8 p.n.e), nazywanego największym łacińskim lirykiem i mistrzem satyry. Rozwój satyry przypadł na okres rozpadu potęgi Rzymu i erozji wartości konstytuujących społeczeństwo. Odnosiły się bezpośrednio do aktualnej sytuacji, piętnowały stosunki polityczne i społeczne oraz upadek obyczajów. 

Historia satyry w Polsce

Rz7OVzsJ1eAtc1

Zdjęcie przedstawia starożytną rzeźbę dojrzałego mężczyzny. Mężczyzna stoi. W lewej, uniesionej dłoni trzyma dużą kiśc wunogron. W prawej dłoni puchar. Na głowie mężczyzny jest wieniec z liści winorośli. Genitalia mężczyzny zasłonięte są liściem winorośli.

W literaturze polskiej satyra piętnowała obyczaje oraz odnosiła się do spraw społeczno‑politycznych. Elementy satyry można zauważyć już w średniowiecznych tekstach, ale na stałe w literaturze zagościła od czasów renesansu. Powstały wówczas pierwsze komedie i fraszki, które ośmieszały ludzkie wady i postawy. Satyryczne epigramaty tworzył Mikołaj Rej (1505–1569). W 1564 Jan Kochanowski (1530–1584) wydał dedykowany królowi Zygmuntowi Augustowi utwór satyryczno‑polityczny Satyr albo Dziki mąż. Dał on nazwę nowemu gatunkowi – poematowi satyrowemu. Nawiązując do greckich dramatów satyrowych, przywołał postać satyra, który w tradycji greckiej był utożsamiany z sylenem, pełniącym także rolę filozofa. Postać filozofującego satyra występowała w Uczcie Platona. Figura dzikiego męża wywodzi się z folkloru średniowiecza i jest to samotnik, który żyjąc z dala od społeczeństwa, przygląda mu się krytycznym okiem. Satyr i dziki mąż zostali złączeni przez Kochanowskiego w jedną postać, która obserwuje z ukrycia i niesie Rzeczpospolitej moralne przesłanie, wzywa do odnowy szlacheckiej tradycji, odrzucenia zbytków i podjęcia działań istotnych dla kraju.

W okresie baroku powstały Satyry albo Przestrogi do naprawy rządu i obyczajów w Polszcze Krzysztofa Opalińskiego, bazujące na wzorcach rzymskich – utworach Persjusza i Juwenalisa. Poeta opisywał aktualne problemy społeczne, postulował reformy gospodarcze, zniesienie pańszczyzny i rozwój oświaty. Barokowym poetą o mocnym zacięciu satyrycznym był Wacław Potocki, określany jako sumienie narodu. Jego wierszowane utwory miały charakter typowo publicystyczny i moralizatorski. 

Satyra polska okresu oświecenia

Cechą satyry było dążenie do przedstawienia świata uproszczonego, schematycznego. W utworach tego typu czytelnik nie odnajdzie bogatej charakterystyki postaci, pogłębionych portretów psychologicznych, szczegółowych opisów miejsc i wydarzeń. Bohaterowie satyr byli zazwyczaj określani za pomocą jednej, przesadnie wyolbrzymionej cechy, która wzbudzała śmiech odbiorców. Specyfiką polskiej satyry czasów oświecenia była także jej bezimienność.

Literatura oświeceniowa, podążając za filozofią epoki i hasłem Sapere aude (Miej odwagę posługiwać się swym własnym rozumem), stawiała sobie konkretne zadania edukacji społeczeństwa i naprawy rzeczywistości. Oświeceniowy duch walki z ciemnotą i niesprawiedliwością, mógł teraz realizować się w gatunku literackim, którego dodatkową i znaczącą cechą był komizm, a reformatorskie postulaty i argumenty moralne zyskiwały perswazyjną siłę, jak również zainteresowanie publiczności.

Polscy twórcy oświeceniowi wystrzegali się ataków personalnych. Satyra wyraźnie odróżniała się od paszkwilu i pamfletu – typowych dla niechlubnego okresu konfederacji barskiej. Najwięksi polscy autorzy – Adam Naruszewicz i Ignacy Krasicki – formułowali wyraźnie „zasady gry”. Adam Naruszewicz pisał:

Ignacy Krasicki poetycką definicję gatunku zawarł w satyrze Do króla: 

Franciszek Ksawery Dmochowski w Sztuce rymotwórczej wyraźnie określił zadania satyry: „szydzić z wad, karcić błędy, oszczędzać osoby”. 

Pod wpływem sytuacji politycznej (szczególnie w okresie Sejmu Czteroletniego) gatunek ewoluował, zarzuty były adresowane konkretnie i wyrażane w coraz ostrzejszej formie. Twórcami satyr politycznych stali się Franciszek Zabłocki i Tomasz Kajetan Węgierski. Choć z upływem czasu zmieniały się sposoby perswazji, najlepsze satyry czasów stanisławowskich cechował dydaktyzm daleki od moralizatorstwa, komizm stosowany inteligentnie i krytyka mocna, ale nie zjadliwa. Hasło Komisji Edukacji Narodowej „Stworzyć naród przez wychowanie publiczne” korespondowało ze zdaniem Krasickiego: 

Rodzaje satyry:

• satyry społeczno‑obyczajowe (M. Rej, J. Kochanowski, W. Potocki i I. Krasicki),

• satyry polityczne (F. Zabłocki, Do Króla I. Krasickiego)

• satyry filozoficzne (I. Krasicki i A. Naruszewicz)

• satyry osobiste (F. Zabłocki)

• satyry literackie (na przykład satyry Persjusza)

R1OigZxd5z0KQ

Obraz przedstawia wnętrze salonu. Na ścianach wiszą obrazy, drzwi osłonięte są zasłoną. W salonie znajdują się dwie kobiety, ośmiu mężczyzn i czarnoskóry chłopczyk. W centrum obrazu siedzą dwie kobiety, jedna w białej sukni i w kapeluszu rozmawia z mężczyzną siedzącym po jej prawej stronie, który czyta coś z trzymanej w ręku księgi. Z lewej strony kobiety, za jej plecami, stoi czarnoskóry służący, który podaje jej kubek na podstawce. Kobieta nie widzi go, gdyż jest zapatrzona w czytającego mężczyznę. Druga w żółtej sukni, ma na ramionach białą pelerynę, za nią stoi fryzjer i układa jej włosy na głowie. Trzyma gorące żelazko fryzjerskie do loków. Kobieta rozmawia z mężczyzną siedzącym po jej lewej stronie. Mężczyzna jest młody, nosi białą perukę i szerokim gestem pokazuje na obraz wiszący po jego lewej stronie. W ręku trzyma kartkę. U jego stóp siedzi czarnoskóry chłopczyk w turbanie i bawi się figurkami zwierząt. Po lewej stronie obrazu siedzi czterech mężczyzn, dwóch pije napój ze srebrnych kubków, jeden czyta księgę, czwarty, siedzący przy ścianie śpi. Na podłodze leżą rozsypane karty do gry. Za siedzącymi mężczyznami stoi muzykant grający na flecie. Mężczyźni noszą peruki, są ubrani w bogato zdobione surduty osiemnastowieczne i białe koszule z żabotami. Noszą wąskie spodnie do kolan, rajtuzy i czarne pantofle.

Środki literackie, którymi satyra realizuje swoje cele dydaktyczne

Związek satyr z konkretnym czasem i przestrzenią jest bardzo wyraźny, zapotrzebowanie na ten gatunek literacki pojawia się w czasach zepsucia obyczajów, demoralizacji i odrętwienia społecznego. Satyra pokazuje człowieka i społeczeństwo w krzywym zwierciadle, posługując się dowcipem, kpiną, sarkazmem, ironią, groteską. Stosuje różne rodzaje komizmu, komizm postaci, komizm sytuacyjny, komizm wynikający z kontrastu. Chętnie wykorzystuje technikę karykatury, polegającą na wzmacnianiu efektu komicznego wyolbrzymieniami i przejaskrawieniami ludzkich wad i słabości, stosunków społecznych i politycznych. Autorzy chętnie stosują wykrzyknienia, pytania retoryczne, bezpośrednie zwroty do odbiorcy, ale też wykorzystują motywy lub schematy tematyczne, które pojawiły się u początków gatunku.

Popularne schematy satyry:

• Narzekanie na upadek obyczajów i cnót oraz na powszechną głupotę.

• Podkreślanie wagi tradycji i narzekanie na odejście od tradycji, często przy równoczesnej krytyce konserwatyzmu.

• Postulowanie reform, często przy równoczesnej krytyce cywilizacji

• Utrwalanie mitu „złotego wieku” – dla kontrastu z „wiekiem zepsutym”, w którym żyje autor satyry.

Dla większości satyryków (łącznie z rzymskimi twórcami gatunku) ich epoka była najgorszą z epok. Przyczyny zła, czyli postępującej degradacji społeczeństw i narodów, opisywali w podobny sposób. Jak ujął to Krasicki w Świecie zepsutym:

A skąd wzięły się owe „zdrożne obyczaje”? To na ogół jakaś cudzoziemska moda. Już Juwenalis przecież stwierdził, że wraz „z pieniądzem szpetnym, przyszły zwyczaje z daleka”.

Talent artystyczny Krasickiego i jego zmysł obserwacji ludzkich zachowań czy postaw pozwoliły mu stworzyć utwory, w których opisywane wady zyskują plastyczny, wyrazisty wymiar i przez to znacznie szybciej uświadamiają czytelnikowi istotę problemu. Do najciekawszych pod tym względem utworów należy Żona modna opublikowana w 1779 roku w tomie Satyry, określanym dziś jako część pierwsza wszystkich satyr Krasickiego.

Satyra i satyryk współcześnie

Słownik