Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie. Dwóch wilków jedno w lesie nadybali jagnię; Już go mieli rozerwać; rzekł: „Jakim prawem?” „Smacznyś, słaby i w lesie!” – Zjedli niezabawem.
2 Źródło: Ignacy Krasicki, Jagnię i wilcy, [w:] Bajki, oprac. Z. Goliński, Kraków 1975.
Zbigniew Herbert, Wilk i owieczka
Zbigniew Herbert, Wilk i owieczka
1
Zbigniew HerbertWilk i owieczka
Mam cię – powiedział wilk i ziewnął. Owieczka obróciła ku niemu załzawione oczy. – Czy musisz mnie zjeść? Czy to naprawdę jest konieczne? – Niestety muszę. Tak jest we wszystkich bajkach: Pewnego razu nieposłuszna owieczka opuściła mamę. W lesie spotkała złego wilka, który... – Przepraszam, nie jest tu las, tylko zagroda mego gospodarza. Nie opuściłam mamy. Jestem sierotą. Moją mamę zjadł także wilk. – Nic nie szkodzi. Po śmierci zaopiekują się tobą autorzy pouczających czytanek. Dorobią tło, motywy i morał. Nie miej do mnie żalu. Pojęcia nie masz, jak to głupio być złym wilkiem. Gdyby nie Ezop, usiedlibyśmy na tylnych łapach i oglądalibyśmy zachód słońca. Bardzo to lubię. Tak, tak, kochane dzieci. Zjadł wilk owieczkę, a potem oblizał się. Nie naśladujcie wilka, kochane dzieci. Nie poświęcajcie się dla morału.
3 Źródło: Zbigniew Herbert, Wilk i owieczka, [w:] Wybór poezji, oprac. M. Mikołajczak, Wrocław 2018, s. 196.
Zbigniew Herbert, Wiatr i róża
Zbigniew Herbert, Wiatr i róża
1
Zbigniew HerbertWiatr i róża
W ogrodzie rosła róża. Zakochał się w niej wiatr. Byli zupełnie różni, on – lekki i jasny, ona – nieruchoma i ciężka jak krew. Przyszedł człowiek w drewnianych sabotachsabotysabotach i gołymi rękami zerwał różę. Wiatr skoczył za nim, ale tamten zatrzasnął przed nim drzwi. – Obym skamieniał – zapłakał nieszczęśliwy. – Mogłem obejść cały świat, mogłem nie wracać wiele lat, ale wiedziałem, że na zawsze czeka. Wiatr rozumiał, że aby naprawdę cierpieć, trzeba być wiernym.
4 Źródło: Zbigniew Herbert, Wiatr i róża, [w:] Wybór poezji, oprac. M. Mikołajczak, Wrocław 2018, s. 202.
saboty
(fr. sabot) – buty wystrugane z drewna lub na drewnianej podeszwie
1
Ćwiczenie 1
Wypisz po trzy cechy jagnięcia i wilków z utworu Ignacego Krasickiego oraz po trzy cechy owieczki i wilka z utworu Zbigniewa Herberta.
R1SsLZwv27zHJ
I. Krasicki, Jagnię i wilcy
(Uzupełnij) (Uzupełnij)
Z. Herbert, Wilk i owieczka
(Uzupełnij) (Uzupełnij).
Zwróć uwagę na zachowania bohaterów, które będą wskazywać na ich cechy. Możesz skorzystać ze Słownika wyrazów bliskoznacznych.
UWAGA: Podane odpowiedzi są tylko przykładami. Możesz posłużyć się wyrażeniami synonimicznymi lub innymi, które będą zgodne z przesłaniem tekstów.
R1HTRS38HMTRJ
Ćwiczenie 2
Spośród poniższych zdań wybierz tylko prawdziwe. Możliwe odpowiedzi: 1. W obu utworach morał jest wyrażony wprost., 2. Bajka Wilk i owieczka jest grą z konwencją literacką., 3. W bajce Wilk i owieczka Herbert reinterpretuje charakterystyczne dla bajek typy bohaterów alegorycznych., 4. Utwory Herberta to baśnie., 5. Formą podawczą obu bajek Herberta jest monolog., 6. Wilk i owieczka oraz Wiatr i róża są klasycznymi bajkami., 7. W obu przypadkach Herbert nawiązuje do konkretnych oświeceniowych tekstów.
1
Ćwiczenie 3
RCcluQsuhgem0
A. Napisz, jaki morał wypływa z utworu Jagnię i wilcy Ignacego Krasickiego, a jaki z bajki Zbigniewa Herberta Wilk i owieczka. Sparafrazuj oba morały i odnieś je do hipotetycznej życiowej sytuacji. (Uzupełnij). B. Wypisz z tekstu bajki Wiatr i róża morał, a następnie sparafrazuj go i odnieś do hipotetycznej życiowej sytuacji. (Uzupełnij).
A: Morał w bajce Krasickiego nie jest wyrażony wprost. Odczytaj go z kontekstu.
B: Odszukaj morał w tekście i zastanów się, jakie przesłanie ze sobą niesie.
A: Z przedstawionej sytuacji można wywnioskować, że silny zawsze wygrywa ze słabym i że jest to sytuacja naturalna i nieunikniona. U Herberta z kolei morał jest wyrażony wprost w formie apostrofy: Nie naśladujcie wilka, kochane dzieci. Nie poświęcajcie się dla morału. Nie należy ograniczać się określonymi oczekiwaniami świata zewnętrznego. Jednostkowego, czynionego przez człowieka zła nie należy usprawiedliwiać wyższą koniecznością.
B: Morał w tekście został wyrażony wprost: aby naprawdę cierpieć, trzeba być wiernym. Tylko wtedy, kiedy człowiek jest prawdziwie przywiązany i gotowy na trwanie przy kimś, doświadczy pełni uczuć. Można wspomnieć chociażby Małego Księcia i Lisa, którego oswoił.
R1UJXVU4N7PDX
Ćwiczenie 4
W tekście Wilk i owieczka zaznacz na niebiesko te fragmenty, w których mówi się o bajce jako gatunku literackim (cechy, proces tworzenia bajek, itp.), na czerwono - fragmenty, w których można dostrzec odejście od wzorca gatunkowego, a na zielono - komentarze odautorskie. Zbigniew Herbert Wilk i owieczka Mam cię - powiedział wilk i ziewnął. Owieczka obróciła ku niemu załzawione oczy. - Czy musisz mnie zjeść? Czy to naprawdę jest konieczne? - Niestety muszę. Tak jest we wszystkich bajkach: Pewnego razu nieposłuszna owieczka opuściła mamę. W lesie spotkała złego wilka, który... - Przepraszam, nie jest tu las, tylko zagroda mego gospodarza. Nie opuściłam mamy. Jestem sierotą. Moją mamę zjadł takie wilk. - Nic nie szkodzi. Po śmierci zaopiekują się tobą autorzy pouczających czytanek. Dorobią tło, motywy i morał. Nie miej do mnie żalu. Pojęcia nie masz, jak to głupio być złym wilkiem. Gdyby nie Ezop, usiedlibyśmy na tylnych łapach i oglądalibyśmy zachód słońca. Bardzo to lubię. Tak, tak, kochane dzieci. Zjadł wilk owieczkę, a potem oblizał się. Nie naśladujcie wilka, kochane dzieci. Nie poświęcajcie się dla morału.
W tekście Wilk i owieczka zaznacz na niebiesko te fragmenty, w których mówi się o bajce jako gatunku literackim (cechy, proces tworzenia bajek, itp.), na czerwono - fragmenty, w których można dostrzec odejście od wzorca gatunkowego, a na zielono - komentarze odautorskie. Zbigniew Herbert Wilk i owieczka Mam cię - powiedział wilk i ziewnął. Owieczka obróciła ku niemu załzawione oczy. - Czy musisz mnie zjeść? Czy to naprawdę jest konieczne? - Niestety muszę. Tak jest we wszystkich bajkach: Pewnego razu nieposłuszna owieczka opuściła mamę. W lesie spotkała złego wilka, który... - Przepraszam, nie jest tu las, tylko zagroda mego gospodarza. Nie opuściłam mamy. Jestem sierotą. Moją mamę zjadł takie wilk. - Nic nie szkodzi. Po śmierci zaopiekują się tobą autorzy pouczających czytanek. Dorobią tło, motywy i morał. Nie miej do mnie żalu. Pojęcia nie masz, jak to głupio być złym wilkiem. Gdyby nie Ezop, usiedlibyśmy na tylnych łapach i oglądalibyśmy zachód słońca. Bardzo to lubię. Tak, tak, kochane dzieci. Zjadł wilk owieczkę, a potem oblizał się. Nie naśladujcie wilka, kochane dzieci. Nie poświęcajcie się dla morału.
Źródło wiersza: Zbigniew Herbert, [w:] tegoż, Wiersze zebrane, oprac. R. Krynicki, Kraków 2011, s. 192.
1
Ćwiczenie 4
R1YZMhkZvnM8A
Zbigniew Herbert Wilk i owieczka Mam cię – powiedział wilk i ziewnął. Owieczka obróciła ku niemu załzawione oczy. – Czy musisz mnie zjeść? Czy to naprawdę jest konieczne? – Niestety muszę. Tak jest we wszystkich bajkach: Pewnego razu nieposłuszna owieczka opuściła mamę. W lesie spotkała złego wilka, który... – Przepraszam, nie jest tu las, tylko zagroda mego gospodarza. Nie opuściłam mamy. Jestem sierotą. Moją mamę zjadł także wilk. – Nic nie szkodzi. Po śmierci zaopiekują się tobą autorzy pouczających czytanek. Dorobią tło, motywy i morał. Nie miej do mnie żalu. Pojęcia nie masz, jak to głupio być złym wilkiem. Gdyby nie Ezop, usiedlibyśmy na tylnych łapach i oglądalibyśmy zachód słońca. Bardzo to lubię. Tak, tak, kochane dzieci. Zjadł wilk owieczkę, a potem oblizał się. Nie naśladujcie wilka, kochane dzieci. Nie poświęcajcie się dla morału. (Uzupełnij).
Sprawdź słowniku terminów literackich cechy gatunkowe bajek. Komentarz odautorski pochodzi do autora dzieła, który objaśnia, interpretuje lub ocenia bohaterów.
Cechy gatunkowe bajek: Tak jest we wszystkich bajkach: Pewnego razu nieposłuszna owieczka opuściła mamę. W lesie spotkała złego wilka, który... Po śmierci zaopiekują się tobą autorzy pouczających czytanek. Dorobią tło, motywy i morał. Fragmenty niezgodne z wzorcem gatunkowym: Nie miej do mnie żalu. Pojęcia nie masz, jak to głupio być złym wilkiem. Gdyby nie Ezop, usiedlibyśmy na tylnych łapach i oglądalibyśmy zachód słońca. Bardzo to lubię. Komentarz odautorski: Tak, tak, kochane dzieci. Zjadł wilk owieczkę, a potem oblizał się. Nie naśladujcie wilka, kochane dzieci. Nie poświęcajcie się dla morału.
Ćwiczenie 5
Wyjaśnij, aka jest symbolika róży i wiatru w utworach literackich i sztuce. Dopasuj odpowiednie znaczenia oraz dopisz jeszcze inne znaczenia.
Napisz, co symbolizują róża i wiatr w utworze Zbigniewa Herberta Wiatr i róża.
R1YfLi7xpTuxq
(Uzupełnij).
Zastanów się, czy w tym przypadku wiatr i róża mają takie samo znaczenie jak to utrwalone w kulturze.
W przeciwieństwie do utrwalonej symboliki wiatru w kulturze w utworze Zbigniewa Herberta można go interpretować jako symbol wierności. Paradoksalnie, to właśnie wiatr jest wierny i jako taki - cierpi. Róża z kolei zachowała swe tradycyjne znaczenie - oznacza piękno i miłość. Pokazuje to grę, którą podejmował Herbert z konwencją i tradycją literacką.
1
Ćwiczenie 7
Która z bajek Zbigniewa Herberta jest bardziej zbliżona do utworów Ignacego Krasickiego? Uzasadnij swoją odpowiedź w trzech zdaniach rozwiniętych.
RDPQwjvecVWwq
(Uzupełnij).
Zastanów się, w którym przypadku mamy do czynienia z nieskomplikowaną historią z morałem.
Bajka Wiatr i róża jest bardziej zbliżona do utworów Ignacego Krasickiego. Jest jedynie zarysem pewnej historii z wyrażonym wprost morałem. Natomiast w Wilku i owieczce Zbigniew Herbert odsłania mechanizmy pisania, posługując się metatekstem. Jest to gra z czytelnikiem – początkowo żartobliwa, ale zakończona gorzkim morałem.
1
Ćwiczenie 8
Porównaj bajki: Jagnię i wilcy Ignacego Krasickiego oraz Wilk i owieczka Zbigniewa Herberta. Jaką funkcję pełni ironia w tych utworach?
R1FcEZTXZpCUG
(Uzupełnij).
Przypomnij sobie, czym jest ironia. Możesz skorzystać ze Słownika terminów literackich lub słownika zamieszczonego w e‑materiale.
W bajce Krasickiego ironia polega na tym, że najważniejszym prawem jest bezprawie. Jagnię próbuje się bronić, powołując się właśnie na prawo, ale wilcy wiedzą, że przewaga siły pozwala im na bezkarność.
W bajce Herberta ironia jest dwuwymiarowa: po pierwsze, polega na odwróceniu bajkowego schematu, po drugie, na zdystansowaniu się bohatera bajki (wilka) wobec wydarzeń, których jest uczestnikiem. Wilk nie tylko bierze w nich udział, ale także komentuje to, co się dzieje.
Stanisław TrembeckiWilk I baranek
Racja mocniejszego zawsze lepsza bywa, zaraz wam tego dowiodę. Gdzie bieży krynica żywa, poszło jagniątko chlipać sobie wodę. Wilk tam naczczo nadszedłszy, szukając napaści, rzekł do baraniego syna: – A któż to ośmielił waści, że się tak ważysz mącić mój napitek? Nie ujdzie ci bezkarnie tak bezecna wina. Baranek odpowiada, drżąc z bojaźni wszytek: – Ach, Panie dobrodzieju! racz sądzić w tej sprawie łaskawie. Obacz, że niżej ciebie, niżej stojąc zdroju, nie mogę mącić Pańskiego napoju. – Co? jeszcze mi zadajesz kłamstwo w żywe oczy? Poczkaj‑no języku smoczy. Przed rokiem zelżyłeś mnie paskudnemi słowy. – Ja zaś? jeszczem i na to poprzysiąc gotowy, że mnie zeszłego roku nie było na świecie. – Czy ty, czy twój brat, czy który twój krewny, dość, że tego jestem pewny, że wy mi sławę szarpiecie. Wy, pasterze i z waszą archandryjąarchandryjaarchandryją całą, szczekacie na mnie, gdzie tylko możecie, muszę tedy wziąć zemstę okazałą. Po tej skończonej perorze capescapescapes jak swego i zębami porzeporzeporze.
5 Źródło: Stanisław Trembecki, Wilk I baranek, [w:] Z. Libera, Poezja polska XVIII wieku, Warszawa 1979.
Praca domowa
Przygotuj notatkę, która mogłaby stać się punktem wyjścia do napisania wypracowania – analizy i interpretacji porównawczej Wilka i owieczki Zbigniewa Herberta oraz Wilka i baranka Stanisława Trembeckiego. W notatce odnieś się pokrótce do następujących zagadnień:
Gatunek literacki.
Podmiot liryczny.
Sytuacja liryczna.
Realizacja/przełamanie konwencji literackiej.
Rola ironii.
Morał.
RpNZNW9XY0GWb
(Uzupełnij).
archandryja
tłum
porze
tu: pruje
capes
chwyta
Praca domowa
W bajce Niedźwiedzie Zbigniew Herbert żartobliwie naśladuje sposób pisania charakterystyczny dla pewnej grupy autorów. Jak myślisz, kogo imituje autor? Z czego wynika żartobliwy charakter tej bajki? Zapisz odpowiedź w kilku zdaniach.
Niedźwiedzie dzielą się na brunatne i białe oraz łapy, głowę i tułów. [...] One bardzo lubią łakomstwo. Do szkoły nie chcą chodzić, ale spać w lesie to proszę.