Bogusław Mucha „Rosyjski Werter” Michała Suszkowa (u źródeł werteryzmu w literaturze rosyjskiej)

Kiedy 25‑letni Johann Wolfgang Goethe ukończył pracę nad powieścią epistolarną Cierpienia młodego Wertera, nikt wówczas nie przypuszczał, łącznie z samym twórcą, że oto narodziło się w literaturze niemieckiej dzieło epokowe, będące jej największym osiągnięciem. Wydana w 1774 r. powieść od razu stała się bestsellerem czytelniczym w całej Europie. Rychło pojawiły się liczne przekłady tego arcydzieła na obce języki oraz naśladownictwa: w literaturze niemieckiej (Johann Martin Miller – Siegwart), francuskiej (Étienne Sćnancour – Obermann), włoskiej (Ugo Foscolo – Ostatnie listy Jakuba Ortisa) i rosyjskiej.

R1anLJfY6sjEQ1

Fotografia przedstawia kamienny nagrobek otoczony liśćmi. Napis na nagrobku głosi: Gedenkstein für GOETHES WERTHER. den braunschweigischen Legations‑Sekretär KARL WILHELM JERUSALEM 21 Marz 1747 zu Wolfenbüttel, 30 Oktober 1772 zu Wetzlar. Gesetzt zum 200 Geburtstag Goethes am 28.8.1949.

Cierpienia młodego Wertera wpłynęły nie tylko na literaturę europejską, ale także na przemiany obyczajowe zachodzące w kulturze przełomu XVIII i XIX stulecia oraz na... modę. Młodzież literacką ogarnęła gorączka werterowska. Noszono więc niebieskie fraki, żółte kamizelki oraz buty z brunatnymi cholewami. Młodzi marzyciele odbywali pielgrzymki do grobu Karla Wilhelma Jerusalema (pierwowzór literacki Wertera), roniąc strumienie łez nad nieszczęśliwym kochankiem. Nie skończyło się wszakże tylko na łzach. Ogromny potencjał uczuciowy, zrodzony przez obcowanie z Cierpieniami młodego Wertera, miał także zgoła nieoczekiwane następstwa. Spowodował istną falę samobójstw, czego najlepszym przykładem w Polsce był los Tymona Zaborowskiego, a w Rosji – [...] Michała Suszkowa.

Jednym ze skutków masowej lektury powieści Goethego było zjawisko werteryzmu. Tak przyjęto nazywać postawę bohatera literackiego, a zarazem wzór zachowań, na który składały się następujące cechy: ultrauczuciowość, negacja konwencji obyczajowych i norm moralnych, pesymizm, osamotnienie, poczucie bezcelowości życia, percepcja świata poprzez pryzmat marzeń i poezji, depresja, smutek, apatia, tzw. ból istnienia (Weltschmerz), wiodący nierzadko do aktu samobójczego. Model taki nie występuje w dziełach artystycznych w czystej postaci, lecz przyjmuje różne odcienie czy warianty, uwzględniające narodową specyficzność literacko‑obyczajową danego kraju.

mucha Źródło: Bogusław Mucha, „Rosyjski Werter” Michała Suszkowa (u źródeł werteryzmu w literaturze rosyjskiej), t. 2, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Rossica” 2000, s. 57–58.

Marta Piwińska Miłość

Wielkim wzorem romantyków w ujęciu tematu miłosnego były Cierpienia młodego Wertera Goethego (1774, wyd. pol. 1822). Aby nadać doświadczeniu miłości szczególną intensywność i odmienność od powszechnie znanych uczuć, bohaterowie romantyczni, podobnie jak Werter, programowo podsycają miłosne cierpienia, wybierając kobiety zaręczone z innym lub zamężne. Świadomie zamieniają swe uczucia w „pasję”, w namiętne, wszechogarniające, absolutne przeżycie, które staje się rodzajem ekstatycznego męczeństwa, czymś podobnym do stanów ekstazy religijnej. Programowa platoniczność romansu stanowi subtelnie wyspekulowaną torturę. [...] Nie wyzuta wcale ze zmysłowości niewinność uczuć Wertera jest jednak czymś więcej. On sam ją odczuwa jako wyraz skrajnego buntu już nie tylko przeciw prawom społecznym, lecz także przeciw prawom natury w imię duchowości ludzkiej, w imię odmiennego od całej natury statusu człowieka na ziemi. W ten sposób [...] miłość stanowi zarazem najwyższy wyraz człowieczeństwa i „niewinną winę” Wertera, którego los dowodzi, że wcielenie ideału w rzeczywistość jest niemożliwe. Romantyczna miłość staje się symbolem tragicznego rozdarcia między człowiekiem a światem [...], które F. Schiller uznał za znamię nowego typu ludzkiego – „człowieka sentymentalnego”.

CART1 Źródło: Marta Piwińska, Miłość, [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. Józef Bachórz, Alina Kowalczykowa, Wrocław 1991, s. 548.

Johann Wolfgang Goethe Cierpienia młodego Wertera

22 sierpnia

To nieszczęście, Wilhelmie! Wszystkie me żywotne siły zamieniły się w niespokojną gnuśność; nie mogę być bezczynny i nie mogę też wziąć się do czegokolwiek. Nie mam siły wyobraźni, zrozumienia natury i wszystkie książki są mi wstrętne. Jeśli nam samego siebie brak, brak nam przecie wszystkiego. Przysięgam ci, czasem chciałbym być wyrobnikiem, by jeno rano przy obudzeniu mieć na widoku nadchodzący dzień, dążyć do czegoś i mieć nadzieję. Często zazdroszczę Albertowi, którego widzę zagrzebanego po uszy w aktach, i wmawiam w siebie: byłoby mi dobrze, gdybym był na jego miejscu. Już kilkakrotnie porywałem się, by napisać do ciebie i ministra i starać się o miejsce w poselstwie, którego jak zapewniasz, nie odmówiono by mi. Sam sądzę, że minister lubi mnie od dawna; długo mnie namawiał, bym wstąpił do urzędu, i są takie chwile, gdy chcę to uczynić. Ale gdy znów pomyślę o tym i przypomnę sobie bajkę o koniu, który zniecierpliwiony wolnością daje sobie nałożyć siodło i uzdę i zajeżdżony zostaje na śmierć, nie wiem, co mam czynić. I, mój drogi, nie jestże ta moja tęsknota do zmiany stanu głębokim, przykrym niepokojem, który mnie wszędzie ścigać będzie?

CART2 Źródło: Johann Wolfgang Goethe, Cierpienia młodego Wertera, Wrocław 2001.