Fascynacja Orientem

RshgW5BmeKy0Z1

Obraz przedstawia trzech mężczyzn na koniach. Mężczyzna na pierwszym planie w prawej uniesionej przed siebie ręce trzyma strzelbę. Ubrany jest w niebieski, przepasany strój z powiewającymi z tyłu rękawami. Ma czerwone, luźne spodnie. Jego koń ma uniesione przednie kopyta, lekko przysiada na tylnych nogach. Po lewej stronie obrazu kolejni dwaj Czerkiesi. Wszyscy trzej mają na głowach dopasowane nakrycia z długim piórem na czubku. Wokół koni znajdują się psy — ukazane w szybkim biegu. Po lewej stronie obrazu jest strome wzniesienie, w tle po prawej stronie znajduje się płaskowyż.

Romantycy odkryli Wschód (inaczej Orient lub Lewant) dla siebie i dla literatury. U źródeł romantycznego orientalizmuorientalizmorientalizmu leżały kryzys kultury europejskiej i sprzeciw wobec wzorców racjonalistycznych, powstanie u schyłku oświecenia nowych dyscyplin naukowych, takich jak filologie orientalne czy archeologia, a przede wszystkim liczne podróże. Przemawiająca do wyobraźni wschodnia egzotykaegzotyzmegzotyka zainspirowała licznych twórców epoki. Wśród pisarzy wykorzystujących obraz Wschodu można wymienić między innymi Johanna Wolfganga Goethego jako twórcę cyklu poetyckiego Dywan Zachodu i Wschodu, Lorda Byrona, autora wschodnich powieści poetyckich (m.in. Giaur, Korsarz), czy François‑René de Chateaubrianda, który opublikował Opis podróży z Paryża do Jerozolimy. W literaturze polskiej do najważniejszych dzieł o tematyce wschodniej należą liczne utwory Juliusza Słowackiego (m.in. Lambro, Arab, Ojciec zadżumionych), ale przede wszystkim Sonety krymskie Adama Mickiewicza – cykl 18 utworów napisanych pod wpływem wrażeń z podróży na Krym.

Orientalizm romantyczny wynikał z fascynacji opozycyjnym wobec zachodniego wzorcem kultury. Orient postrzegany był jako specyficzny, nieznany obszar cywilizacyjny. Zainteresowanie budziła tamtejsza przyroda. Objawiała ona swoją siłę, panowała nad tym, co stwarza człowiek. Dla Europejczyka, przekonanego do tej pory o wyższości cywilizacji nad naturą, było to nowe, intrygujące poznawczo doświadczenie. Romantycy patrzyli na człowieka Orientu jak na obcego – zarazem z lękiem i fascynacją. Obcy posiadał nieznaną Europejczykom mądrość, co pociągało romantyków (taką rolę u Mickiewicza odgrywa Mirza). Jednocześnie był nieodgadniony, tajemniczy, a nawet groźny.

R1IXKWrUK3siN

Obraz przedstawia jasny, parterowy budynek po lewej stronie i rozłożyste drzewo po prawej. Pomiędzy budynkiem a drzewem jest plac. W tle są skały, fragment morza oraz bezchmurne, błękitne niebo.

Konfrontacja stereotypów z rzeczywistością Lewantu prowadziła jednak nie tyle do zrozumienia tamtejszego człowieka, ile do zbudowania nowego stereotypu, który zdominował myślenie zachodnie na następne stulecie. W istocie człowiek Zachodu szukał na Wschodzie siebie samego i w egzotycznej przestrzeni znajdował odbicie własnych lęków, przesądów i nadziei. W sonetach Mickiewicza to przeżycia Pielgrzyma (alter ego poety) są najistotniejszym tematem cyklu.

Opis niecodziennych przeżyć i odmiennego świata wymagał szukania nowych środków wyrazu. Obrazowanie poetyckieobrazowanie poetyckieObrazowanie poetyckie Mickiewicza opiera się na egzotyce językowych zapożyczeń, ale także na metaforycznym ujęciu otaczającej rzeczywistości, dzięki czemu krajobraz Krymu zmienia się w przestrzeń na poły realną, na poły zaś wizyjną.

Ałuszta

R1NWtIyPu3Um91

Ilustracja przedstawia zaułek między drewnianymi budynkami. Budynki znajdują się na kilku poziomach wzniesienia, którego zbocza są wzmocnione kamieniami. Pomiędzy budynkami rośnie kilka drzew. Na wyższe poziomy prowadzą kamienne schody. Po dróżce idzie jedna postać.

Jedno z miejsc najrozkoszniejszych Krymu; tam już wiatry północne nigdy nie dochodzą, i podróżny w listopadzie szuka częstokroć chłodu pod cieniem ogromnych orzechów włoskich, jeszcze zielonych.

Krańcowy punkt południowego Krymu, leży Ałuszta u wstępu iście rajskiej doliny. Dwa okoliczne wąwozy stanowią jeden nieprzerwany ciąg ogrodów i winnic, urozmaiconych gdzieniegdzie grupami wysmukłych cyprysów i ogromnych włoskich topoli. Dzisiejsza wieś Ałuszta stoi na gruzach zamku Alustan, zbudowanego w VI w. przez Justyniana I, i słynie z obfitości win i wybornych owoców (Rzętkowski, 183).

Poeta kreuje koloryt lokalnykoloryt lokalnykoloryt lokalny świata Wschodu, a jednocześnie akcentuje siłę uczuć, jakie wzbudza ta obca przestrzeń. Podróży przez nieznany kraj towarzyszy tym samym podróż do swojego wnętrza i do nieznanych obszarów psychiki.

Nowatorstwo sonetów Adama Mickiewicza

Teksty dokumentujące podróże zawierają zazwyczaj rozbudowane, pełne szczegółów opisy. Nierzadko są również wzbogacone rysunkami lub zdjęciami, które pomagają przybliżyć odbiorcy odległe miejsca i krainy. Przedstawienie wrażeń z krymskiej wędrówki w cyklu poetyckim wymagało od Adama Mickiewicza ogromnej dyscypliny językowej. Sonety krymskie to krótkie, w większości zaledwie czternastowersowe obrazy. Rygor formy gatunkowej sprawiał, że wszystkie opisy i refleksje musiały być zwięzłe, a jednocześnie sugestywne i wyraziste. Poeta starannie dobierał słowa i korzystał z bogactwa środków stylistycznych, by zamknąć w sonetach całą gamę wrażeń i emocji.

Pierwszy wers sonetu Stepy akermańskie był aż pięciokrotnie zmieniany. Kolejne warianty miały brzmienie:

1. Poznałem stepowego podróż oceanu,

2. Żeglowałem i w suchych stepach oceanu,

3. Wjechałem na suchego stepy oceanu,

4. Okrążyły mię stepy na kształt oceanu,

5. Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu.

Śledzenie zmian zachodzących w tekście pozwala wyobrazić sobie trud zmagań poety z formą, jaką wybrał dla swojego dzieła.

RohMkQgMnDY6V1

Ilustracja przedstawia stronę tytułową Sonetów. Napis: Sonety Adama Mickiewicza. Cytat: quand'era in parte altr'uom da quel ch'io sono, Petrarca. Moskwa w Drukarni Uniwersytetu. Nakładem Autora. 1826.

Chcąc wyrazić pełen wachlarz przeżyć, których dostarczyła mu podróż krymska, Mickiewicz rozluźnił reguły sonetu. Przede wszystkim zrezygnował z precyzyjnego podziału na część opisową i refleksyjną, a ponadto wprowadził w obręb utworów elementy dialogu i miniaturowe scenki dramatyczne. Warto zwrócić uwagę na bogactwo środków stylistycznych, którymi posłużył się autor. Poeta za ich pomocą kreuje świat, buduje nastrój i zarysowuje lokalny koloryt Orientu. Opisuje przyrodę, ale także oddaje złożone emocje bohaterów lirycznych. Dba o warstwę znaczeniową, jak i brzmieniową utworów.

Artystyczne nowatorstwo sonetów wprawiało w zdumienie. Klasycy ze swym tradycyjnym podejściem do sztuki poetyckiej wyrażali się o cyklu Mickiewicza nieprzychylnie. Krytyk literacki i poeta Kajetan Koźmian określił Sonety krymskie jako „paskudztwo” i dodał, że Mickiewicz, na przekór dobremu smakowi, rozsądkowi gmatwaniną słów niepojętego języka niepojęte i dzikie pomysły baje. Z drugiej strony publicysta i teoretyk polskiego romantyzmu Maurycy Mochnacki uznał, że Sonety to szacowny zbiór najniepospolitszych piękności co do stylu poetyckiego i harmonii rymów tudzież ze względu malownych obrazów, głębokich uczuć i poważnych myśli.

Tak skrajne opinie były wynikiem zdziwienia wywołanego nowym, niezwykłym powiązaniem tematu z formą sonetu i niespotykanym dotąd sposobem językowego kształtowania utworów.

Słownik