Nawiązania

Zdrada to jedno z najtrudniejszych doświadczeń w życiu człowieka. Zarówno dla zdradzonego, jak i zdradzającego. Dla pierwszego to bolesne doświadczenie utraty zaufania, dla drugiego wyrzuty sumienia; zdradzać bowiem można tylko kogoś bliskiego, kto nam zaufał i komu się obiecywało wierność. Zdrada nigdy nie pozostaje bez konsekwencji. To złamanie zasad moralnych i niszczenie siebie samego.

Polecenie 1

Przeanalizuj mapę myśli przedstawiającą różne realizacje motywu zdrady. Wybierz kilka tekstów spośród wymienionych w multimedium, a następnie określ funkcje tego motywu w każdym z tych przypadków.

RmmmNx1S4msDb
(Uzupełnij).
R1KWHeQHcjsOo

Mapa myśli.

Elementy należące do kategorii Literackie ujęcie motywu

·         Nazwa kategorii: Zdrada Boga

·         Nazwa kategorii: Zdrada przyjaciół, rodziny w imię korzyści materialnych

·         Nazwa kategorii: Zdrada przyjaciół, dokonywana w imię zemsty

·         Nazwa kategorii: Zdrada dokonywana ze strachu – najczęściej w systemach totalitarnych

·         Nazwa kategorii: Zdrada pokazywana prześmiewczo i ironicznie

·         Nazwa kategorii: Zdrada przyjaciół, rodziny w imię korzyści politycznych – zdobycia władzy

·         Nazwa kategorii: Zdrada władcy lub wasala

·         Nazwa kategorii: Zdrada ojczyzny

·         Nazwa kategorii: Zdrada polityczna, dokonywana w imię wyższych celów, postawa wallenrodyczna

·         Nazwa kategorii: Krytyka postawy wallenrodycznej, tęsknota za tym, aby kłamstwo i przemoc nazywać po imieniu

·         Nazwa kategorii: Zdrada między kobietą a mężczyzną

·         Nazwa kategorii: niesłusznie podejrzewana i prowadząca do tragedii

·         Nazwa kategorii: Analiza ludzkich postaw moralnych, w szczególności problemu

·         zdrady

Koniec elementów należących do kategorii Literackie ujęcie motywu

Elementy należące do kategorii Zdrada Boga

·         Nazwa kategorii: Dante „Boska komedia”

·         Nazwa kategorii: Z. Herbert „Siódmy anioł”

Koniec elementów należących do kategorii Zdrada Boga

Elementy należące do kategorii Zdrada przyjaciół, rodziny w imię korzyści materialnych

·         Nazwa kategorii: A. Szczypiorski „Początek”

Koniec elementów należących do kategorii Zdrada przyjaciół, rodziny w imię korzyści materialnych

Elementy należące do kategorii Zdrada przyjaciół, dokonywana w imię zemsty

·         Nazwa kategorii: A. Mickiewicz „Pan Tadeusz”

Koniec elementów należących do kategorii Zdrada przyjaciół, dokonywana w imię zemsty

Elementy należące do kategorii Zdrada dokonywana ze strachu – najczęściej w systemach totalitarnych

·         Nazwa kategorii: A. Mickiewicz III część „Dziadów”

·         Nazwa kategorii: H. Sienkiewicz „Krzyżacy”

·         Nazwa kategorii: G. Orwell „Folwark zwierzęcy”, „Rok 1984”

·         Nazwa kategorii: M. Bułhakow „Mistrz i Małgorzata”

·         Nazwa kategorii: A. Sołżenicyn „Jeden dzień Iwana Denisowicza”

·         Nazwa kategorii: G. Herling‑Grudziński „Inny świat”

Koniec elementów należących do kategorii Zdrada dokonywana ze strachu – najczęściej w systemach totalitarnych

Elementy należące do kategorii Zdrada pokazywana prześmiewczo i ironicznie

·         Nazwa kategorii: T. Konwicki „Mała apokalipsa”

Koniec elementów należących do kategorii Zdrada pokazywana prześmiewczo i ironicznie

Elementy należące do kategorii Zdrada przyjaciół, rodziny w imię korzyści politycznych – zdobycia władzy

·         Nazwa kategorii: W. Szekspir „Makbet, „Hamlet”

·         Nazwa kategorii: J. Słowacki „Balladyna”

·         Nazwa kategorii: G. Orwell „Folwark zwierzęcy”

Koniec elementów należących do kategorii Zdrada przyjaciół, rodziny w imię korzyści politycznych – zdobycia władzy

Elementy należące do kategorii Zdrada władcy lub wasala

·         Nazwa kategorii: „Dzieje Tristana i Izoldy”

·         Nazwa kategorii: W. Szekspir „Hamlet, „Makbet”

Koniec elementów należących do kategorii Zdrada władcy lub wasala

Elementy należące do kategorii Zdrada ojczyzny

·         Nazwa kategorii: H. Sienkiewicz „Trylogia”

·         Nazwa kategorii: A. Mickiewicz III część „Dziadów”

Koniec elementów należących do kategorii Zdrada ojczyzny

Elementy należące do kategorii Zdrada polityczna, dokonywana w imię wyższych celów, postawa wallenrodyczna

·         Nazwa kategorii: A. Mickiewicz „Konrad Wallenrod”

Koniec elementów należących do kategorii Zdrada polityczna, dokonywana w imię wyższych celów, postawa wallenrodyczna

Elementy należące do kategorii Krytyka postawy wallenrodycznej, tęsknota za tym, aby kłamstwo i przemoc nazywać po imieniu

·         Nazwa kategorii: Z. Herbert „Potwór Pana Cogito”, „Pięciu”

Koniec elementów należących do kategorii Krytyka postawy wallenrodycznej, tęsknota za tym, aby kłamstwo i przemoc nazywać po imieniu

Elementy należące do kategorii Zdrada między kobietą a mężczyzną

·         Nazwa kategorii: dokonana

·         Nazwa kategorii: niesłusznie podejrzewana i prowadząca do tragedii

Koniec elementów należących do kategorii Zdrada między kobietą a mężczyzną

Elementy należące do kategorii niesłusznie podejrzewana i prowadząca do tragedii

·         Nazwa kategorii: mitologia: „Herakles i Dejanira”

·         Nazwa kategorii: W. Szekspir „Otello”

Koniec elementów należących do kategorii niesłusznie podejrzewana i prowadząca do tragedii

Elementy należące do kategorii Analiza ludzkich postaw moralnych, w szczególności problemu

zdrady

·         Nazwa kategorii: N. Machiavelli „Książę”

·         Nazwa kategorii: Cz. Miłosz „Zniewolony umysł”

Koniec elementów należących do kategorii Analiza ludzkich postaw moralnych, w szczególności problemu zdrady

Elementy należące do kategorii dokonana

·         Nazwa kategorii: Zdrada między kobietą a mężczyzną

·         Nazwa kategorii: mitologia: „Parys i Helena”

·         Nazwa kategorii: Homer „Iliada”

·         Nazwa kategorii: „Dzieje Tristana i Izoldy”

·         Nazwa kategorii: Ch. de Laclos „Niebezpieczne związki”

·         Nazwa kategorii: G. Byron „Giaur”

·         Nazwa kategorii: A. Mickiewicz „Świtezianka”, „Lilie”

·         Nazwa kategorii: Z. Krasiński „Nie‑boska komedia”

·         Nazwa kategorii: B. Prus „Lalka”

·         Nazwa kategorii: W. Reymont „Chłopi”

·         Nazwa kategorii: S. Żeromski „Wierna rzeka”

·         Nazwa kategorii: G. Flaubert „Pani Bovary”

·         Nazwa kategorii: L. Tołstoj „Anna Karenina”

·         Nazwa kategorii: M. Bułhakow „Mistrz i Małgorzata”

·         Nazwa kategorii: G. Zapolska „Granica”

·         Nazwa kategorii: Witkacy „W małym dworku”, „Nienasycenie”

·         Nazwa kategorii: S. Mrożek „Tango”

Koniec elementów należących do kategorii dokonana

Polecenie 2

Na podstawie mapy myśli zapisz cechy wspólne i różnice pomiędzy poszczególnymi rodzajami zdrady, odwołując się do podanych przykładów literackich i filmowych.

R1VvYF6Pu7Oqi
(Uzupełnij).
R17vfQ5rdx2HK

Mapa myśli.

Elementy należące do kategorii Wybrane konteksty

·         Nazwa kategorii: Malarstwo

·         Nazwa kategorii: Muzyka

·         Nazwa kategorii: Film

·         Nazwa kategorii: Filozofia

Koniec elementów należących do kategorii Wybrane konteksty

Elementy należące do kategorii Malarstwo

·         Nazwa kategorii: Giotto „Pocałunek Judasza”

·         Nazwa kategorii: L. da Vinci „Ostatnia Wieczerza”

·         Nazwa kategorii: E. Munch „Zazdrość”

Koniec elementów należących do kategorii Malarstwo

Elementy należące do kategorii Muzyka

·         Nazwa kategorii: piosenka J. Kaczmarskiego „Rejtan, czyli raport ambasadora”

·         Nazwa kategorii: piosenka Maanamu „Zdrada”

Koniec elementów należących do kategorii Muzyka

Elementy należące do kategorii Film

·         Nazwa kategorii: „Ojciec chrzestny” reż. F.F. Coppola (1972)

·         Nazwa kategorii: „Człowiek z marmuru” reż. A. Wajda (1977)

·         Nazwa kategorii: „Ostatni dzwonek” reż. Magdalena Łazarkiewicz, (1989)

Koniec elementów należących do kategorii Film

Elementy należące do kategorii Filozofia

·         Nazwa kategorii: Ks. Józef Tischner w Filozofii dramatu rozpatrywał różne przejawy

zła, m.in. zdradę. Wskazywał na ważny aspekt, że zdradzający

najczęściej sam został zdradzony, albo był o tym przeświadczony.

„Zło wciąga do zdrady. Zdrada jest owocem nienawiści. Jest

to nienawiść umieszczona na płaszczyźnie dialogicznej. Zdradzić

może tylko ten, kto wie, czym jest wierność. (...) Co znaczy

zdradzić? Znaczy coś więcej niż tylko: nie być wiernym. Znaczy:

najpierw obiecywać wierność, a następnie zdradzić. Wierność

domaga się wzajemności. Posiada ona strukturę dialogiczną, jak

pytanie i odpowiedź. Zdrada również ma strukturę dialogiczną –

jest jak fałszywa odpowiedź na poprawne pytanie”.

Koniec elementów należących do kategorii Filozofia

Polecenie 3

Zapoznaj się z zamieszczoną poniżej prezentacją multimedialną dotyczącą motywu judaszowej zdrady w sztuce, szczególnie z obrazem autorstwa Giotto i opisem Bożeny Fabiani. Na tej podstawie opisz, w jaki sposób są skontrastowane postaci Judasza i Jezusa.

R10SCOCxEKTTV
(Uzupełnij).

Slajd 1 z 6

R1I6MTGF1FNBX
Ilustracja interaktywna przedstawia obraz, na którym Judasz całuje Jezusa. Jezus jest wyższy, ma półdługie włosy i brodę, a wokół głowę aureolę. Judasz ubrany jest w złotą szatę, którą okrywa Jezusa podczas obejmowania go. Wokół jest zgromadzony tłum ludzi w długich szatach. Część z nich trzyma płonące pochodnie i kije. Wśród tłumu są dwie grupy żołnierzy. Jednej z postaci po lewej stronie ktoś odcina nożem ucho. W tle jest nocne niebo. Opisy punktów znajdujących się na ilustracji: 1. […] Ożywioną akcję wprowadza Giotto dopiero na trzecim fresku z tego cyklu – na Pocałunku Judasza. Zgiełk, tłum, pochodnie, dzidy, maczugi, dźwięk rogu, słowem, jak w Ewangelii św. Mateusza – „wielka rzesza z mieczmi i z kijmi” (Mt 26,47). Na pierwszych dwóch planach poszczególne gestykulujące postacie, w głębi – zbity tłum, głowa obok głowy, ludzie bez twarzy zasłaniający się wzajem. Uwagę naszą przyciągają Jezus i Judasz – stanowiący niemal jedność, bo Judasz właśnie zarzucił swój żółty płaszcz na Jezusa i przyciągnął Go mocno do siebie. Otyły, niski, zbliża swą pucołowatą gębę do twarzy Jezusa i bezczelnie patrzy Mu w oczy, zbierając się do pocałunku. Jezus nieco wyższy, niezwykle spokojny, odpowiada spojrzeniem sięgającym dna duszy. Obaj ukazani są w profilu. Chociaż oko każdego z nich Giotto zaznacza tylko dwiema kreskami i kropką ciemnej farby, malując, jak zwykle, oczy w kształcie trójkącika, osiąga zdumiewającą siłę spojrzenia, spięcie wzroku odpowiadające wadze wydarzenia.
Indeks dolny Źródło: Bożena Fabiani, Judasz w malarstwie nowożytnym, KUL. 2. W całej twórczości Giotta nie ma równie wstrętnej gęby (Judasza). I w całej twórczości nie ma twarzy równie pięknej, co twarz Chrystusa. Jest to twarz rosłego, przystojnego mężczyzny, twarz z marmuru, pełna godności, a nie chrześcijańskiej pokory [...] Zdegenerowany, kryminalny pysk Judasza, ze zwierzęco niskim czołem i z wargami wydętymi do pocałunku, a naprzeciw boski profil Chrystusa, sama jasność i szlachetność. Nikczemny spłoszony wzrok zdrajcy i czysty wzrok syna cieśli z Nazaretu. Fałsz i prawda zderzone w centralnym punkcie malowidła.
Indeks dolny Źródło: Waldemar Łysiak, Malarstwo białego człowieka, 2009.
Giotto di Bondone, Pocałunek Judasza, fresk w kaplicy Scrovegnich w Padwie, ok. 1305
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RElsD4TA0f4MK
Ilustracja interaktywna przedstawia obraz, na którym Jezus wraz z apostołami siedzą przy stole. Jezus znajduje się na środku. Ma długie włosy, brodę, czerwono‑błękitną szatę i rozłożone na stole ręce. Jest spokojny. Blat stołu jest pokryty obrusem, są na nim postawione srebrne naczynia i bochenki chleba. Po lewej stronie od Jezusa siedzi sześć osób, po prawej również sześć. Są one ubrane w długie, kolorowe szaty. Zgromadzeni dyskutują ze sobą, żywo reagują i mocno gestykulują rękami. Na ich twarzach rysują się różne emocje. Jedną z postaci przedstawionych po lewej stronie obrazu jest Judasz, który trzyma sakiewkę. W tle obrazu są okna i przejście, za którymi znajduje się górski krajobraz. Opisy punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Poważnie zniszczone, bo malowane nietrwałymi farbami na tynku, dzieło Leonarda, mimo uszkodzeń nadal zachwyca – przemyślanym ustawieniem grup postaci, ukazaniem wyrazów twarzy i gestów. 2. Leonardo wybrał moment, w którym Jezus, siedząc pośród swoich uczniów oznajmia: »Zaprawdę powiadam Wam, jeden z Was mnie zdradzi (Mt 26,21)«. Zaskoczenie i przerażenie apostołów wieścią o nieuchronnej zdradzie wyraża się w ogromnym zróżnicowaniu gestów i reakcji. Przy lewym skraju stołu poruszony Bartłomiej aż wstaje z miejsca, obok niego Jakub Młodszy i Andrzej unoszą dłonie w geście wyrażającym zaskoczenie. Piotr również wstaje i spogląda gniewnie w prawą stronę. Przed nim siedzi zdrajca Judasz, który odchyla się do tyłu zaszokowany, ale w prawej ręce ściska sakiewkę z pieniędzmi, zapłatę za wydanie mistrza. Po raz pierwszy w historii nowożytnych przedstawień Ostatniej Wieczerzy Judasz nie jest umieszczony po przeciwnej stronie stołu, a znajduje się wśród innych postaci, siedząc obok Jana, który nie reaguje gwałtownie (nie wie przecież jeszcze, kto jest owym zdrajcą), tylko spuszczając wzrok, splata przed sobą dłonie i przyjmuje pozę wręcz kontemplacyjną.
Indeks dolny Źródło: Frank Zoellner, Leonardo, 2005, s. 50, 55.
Leonardo da Vinci, Ostatnia wieczerza, ok. 1495–1498
Fresk na ścianie refektarza w Santa Maria delle Grazie w Mediolanie
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R1JHOnI5ikevt
Ilustracja interaktywna przedstawia obraz ze sceną pojmania Jezusa. Jest ciemny, posiada czarne tło bez szczegółów. Znajduje się na nim ściśniętych siedem postaci. Jezus ma ciemne włosy i brodę, ubrany jest w czerwono‑błękitną szatę. Ma przymknięte oczy i złożone ręce. Obejmuje go Judasz, który trzyma usta blisko twarzy Jezusa. Judasz ma widoczną łysinę na czubku głowy, brodę, zmarszczki na twarzy i pomarańczową szatę. Wokół znajdują się żołnierze w zbrojach i hełmach. Jeden kieruje rękę w stronę Jezusa. Po lewej jedna z postaci wznosi ręce i krzyczy. Opis punktu znajdującego się na ilustracji: 1. Obraz skandalizującego włoskiego malarza, prekursora baroku, przedstawia scenę pojmania Chrystusa w Ogrójcu. Obraz wykonany w typowej dla Caravaggia technice chiaroscuro (mocnego światłocienia) ma wszystkie cechy charakterystyczne dla jego twórczości: ostre światłocienie, dynamizm, dramatyzm, emocjonalność postaci. W przedstawieniu Judasza widoczny jest naturalizm, w czym artysta znacznie wyprzedza swoją epokę. Uwagę zwraca zbyt krótka lewa ręka Judasza. Do dziś nie wiadomo, czy był to błąd, czy celowy zabieg artysty. Na obrazie malarz umieścił prawdopodobnie również swój autoportret – w osobie widocznego z prawej strony młodzieńca trzymającego lampę.
Indeks dolny Źródło: Barbara Munk, Motyw Judasza w literaturze polskiej przełomu XIX i XX wiek, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Historicolitteraria” X (2010).
Michelangelo Merisi de Caravaggio, Pojmanie Chrystusa, 1602
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RCgShol9Um9qj
Ilustracja interaktywna przedstawia obraz, na którym jest dwóch stojących przed sobą mężczyzn. Wokół panuje ciemność z czerwoną poświatą. Po lewej stoi mężczyzna z długimi włosami, brodą i szatą. Ma lekko otwarte usta, patrzy w prawą stronę obrazu, gdzie znajduje się małe źródło ciepłego światła. Stoi przed nim drugi mężczyzna. Jest zgarbiony, ma spiczastą brodę, trzyma głowę blisko twarzy pierwszego mężczyzny, ubrany jest w ciemną szatę. Opisy punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Eilif Peterssen to norweski malarz przełomu wieków, w którego twórczości widoczne są wpływy naturalizmu i symbolizmu. Na obrazie Judasz Iskariota wyraźnie widać wpływy Szkoły Monachijskiej, która charakteryzowała się realizmem, nastrojowością i stonowaną paletą barw, głównie brązów i szarości. 2. Kontynuację biblijnych zainteresowań, a także ich poszerzenie i pogłębienie, możemy zaobserwować w kulturze na przełomie dziewiętnastego i dwudziestego wieku, kiedy to w wyniku złożonych procesów społecznych i psychologicznych zaostrzył się kryzys światopoglądowy i nastąpiło odwrócenie systemu wartości w życiu człowieka. W tej sytuacji Biblia stała się jednym z trwałych punktów odniesienia w poszukiwaniu odpowiedzi na podstawowe pytania dotyczące ludzkiej egzystencji. Wojciech Kaczmarek pisze: »aby wyrazić condition człowieka XIX wieku, starano się właśnie w tej księdze odnaleźć tajemnicę ludzkiego losu, tajemnicę życia i śmierci«.
Indeks dolny Źródło: Barbara Munk, Motyw Judasza w literaturze polskiej przełomu XIX i XX wiek, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Historicolitteraria” X (2010).
Eilif Peterssen, Judasz Iskariota, 1878
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R1RHcfzQt7CP8
Ilustracja interaktywna przedstawia obraz prezentujący prawy profil mężczyzny. Jest pochylony, znajduje się przy skale. Ma rude włosy i brodę, czerwoną szatę i skórę z pomarańczowym odcieniem. Na głowie ma srebrną opaskę. Przed nim rozpościera się krajobraz miejski z gęstą zabudową w kolorze jasnożółtym. Nad miastem znajdują się ciemne chmury. Opis punktu znajdującego się na ilustracji: 1. Postać Judasza – grzesznika (rudego zdrajcy z haczykowatą brodą i sprzedawczyka odzianego w żółtą szatę) zakorzeniona głęboko w tradycji, zostaje poddana częściowej rehabilitacji dopiero w modernizmie, kiedy w kręgu zainteresowań znalazły się kontrowersyjne jednostki. […] Młodopolski Judasz to przede wszystkim wyraziciel niepokojów epoki. Jego osoba skłania do refleksji na temat cierpienia, wolnej woli człowieka, ludzkiej moralności i odpowiedzialności za czyny, grzeszności oraz relacji z Bogiem. Chociaż Iskariota nadal postrzegany jest jako zdrajca, to jego postępek jest tylko impulsem do szukania motywów takiego zachowania i do rozważań natury etycznej. Modernizm nie zdołał wprawdzie zrehabilitować Judasza, ale uczynił z niego postać wielopłaszczyznową i głęboko tragiczną.
Indeks dolny Źródło: Barbara Munk, Motyw Judasza w literaturze polskiej przełomu XIX i XX wiek, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Historicolitteraria” X (2010).
Edward Okuń, Judasz, 1901
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RFlI6J4xtQ8Fp
Ilustracja interaktywna przedstawia zdjęcie jasnej rzeźby. Przedstawia dwie męskie postaci w długich szatach. Mężczyzna z lewej jest wyższy, mężczyzna z prawej obejmuje jego głowę i trzyma swoją twarz blisko niej. Rysy rzeźby są kanciaste i geometryczne. Po bokach rzeźby są ściany z kamiennych bloków. Po lewej jest tabliczka z różnymi liczbami. Opis punktu znajdującego się na ilustracji: 1. Hiszpański rzeźbiarz Josep Maria Subirachs, który otrzymał zlecenie na wykonanie Fasady Męki Pańskiej na Sagrada Familia w Barcelonie, zapewne nie przypuszczał, że jego dzieło wzbudzi aż tyle kontrowersji. Rzeźby wywołały zbiorowy protest ze względu na zbytnią kanciastość i geometryczność. Niektórzy uważają, że nie pasują one do miękkich, secesyjnych linii Antonio Gaudiego, głównego projektanta bazyliki. Jednak mimo licznych protestów rzeźby na fasadzie pozostały.
Josep Maria Subirachs, Pocałunek Judasza, 1984
Fasada Sagrada Familia w Barcelonie
Źródło: Guerinf, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sagrada_Familia_(carr%C3%A9_magique).JPG#/media/File:Sagrada_Familia_(carr%C3%A9_magique).JPG [dostęp: 29.01.2026], Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 4

Na podstawie obrazów przedstawionych w prezentacji zapisz, jak utrwalona w kulturze jest zdrada. Weź pod uwagę kompozycję dzieł malarskich, kolorystykę w nich dominującą, a także ocenę Judasza, jaka wyłania się z opisów dołączonych do poszczególnych dzieł.

Na podstawie opisów obrazów przedstawionych w prezentacji zapisz, jak utrwalona w kulturze jest zdrada. Weź pod uwagę kompozycję dzieł malarskich, kolorystykę w nich dominującą, a także ocenę Judasza, jaka wyłania się z opisów dołączonych do poszczególnych dzieł.

R10SCOCxEKTTV
(Uzupełnij).
Ćwiczenia
Rola poety i poezji w Konradzie Wallenrodzie