O języku poetyckim Młodej Polski

Ewolucję (a czasem rewolucję) języka poetyckiego determinują dwa kluczowe czynniki. Pierwszy to potrzeba dostosowania języka do zmieniającego się światopoglądu, umożliwiająca wyrażenie nowych treści – zgodnie ze słowami Juliusza Słowackiego: „Język ma powiedzieć wszystko, co pomyśli głowa”. Drugi czynnik to konieczność odświeżenia języka, który ulega konwencjonalności, blokując oryginalne wypowiedzi. Edmond Gilliard metaforycznie określa to jako „oczyszczanie słów”. Między tymi ideami lokują się modernistyczne dążenia do stworzenia nowego języka poetyckiego.

W dobie Młodej Polski najbardziej uprzywilejowaną formą wypowiedzi literackiej była poezja. Szczególnie cenioną jej właściwością było niecodzienne użycie języka. Liryka miała opisywać to, co tajemnicze, nienazwane – być wyrazem doniosłych przeżyć, potężnych namiętności i bardzo osobistych, wręcz intymnych doznań. Wszelką trywialność, pospolitość tematu, a nawet jakikolwiek związek z namacalną rzeczywistością traktowano jako wykroczenie przeciw sztuce poetyckiej. Tendencja ta objawiła się w niechęci do poezji opisowej, którą uznano za zbyt podobną do prozy. Odtąd wiersz nie miał niczego nazywać wprost, lecz jedynie sugerować stany duszy niedające się wyrazić powszednimi słowami i „zwyczajnymi” wyrażeniami.

Poezja symboliczna

Dla poezji młodopolskiej decydujące okazały się osiągnięcia francuskiego symbolizmu, który w operowaniu symbolem widział jedyną możliwość dotarcia do idealnego bytu. Poezja, według twórców tego nurtu, nie powinna się skupiać na materii, będącej jedynie cieniem. Jej zadaniem jest docieranie do tego, co niematerialne, nieuchwytne dla zmysłów. Powrócił zatem dylemat, przed którym stali już romantycy, zawierający się w pytaniu: Jak wyrażać niewyrażalne?

RQP5O7UMD6U36

Na fotografii widoczny jest mężczyzna w eleganckim stroju, siedzący w zamyślonej pozie. Ma starannie przystrzyżoną brodę i krótkie włosy, a jego spojrzenie jest skupione, skierowane w bok. Ubrany jest w tweedową marynarkę, białą koszulę i muszkę, co nadaje mu klasyczny, dystyngowany wygląd. Tło zdjęcia jest rozmyte, stanowi wnętrze pokoju. Fotografia jest w odcieniach sepii.

Odpowiedź symbolistów nie jest zbyt odległa od udzielanej przez niektórych romantyków: za pomocą pojęć funkcjonujących w języku (określających materialne elementy świata) oraz odpowiedniego ich zestawienia należy zasugerować niematerialny świat idei. Tak działa symbol – rozpoznawalny znak wyrażający konkretną treść, odsyła nas do związanej z nim w pewien sposób idei. Symboli nie da się przetłumaczyć na język konkretów, ich zadanie nie polega na mówieniu w inny sposób o czymś, co ma już swoją nazwę, ale na mówieniu o czymś, na co brak w języku określenia, o czym zatem w ogóle mówić się nie da. Przykładem próby takiego wykorzystania języka jest wiersz Leopolda Staffa Deszcz jesienny:

Opisany w tym fragmencie pejzaż nie jest jedynie odwzorowaniem rzeczywistości, lecz pełni funkcję symboliczną, odzwierciedlającą wewnętrzne przeżycia osoby mówiącej w wierszu. Pokazanie przestrzeni zewnętrznej – parku lub ogrodu przesłoniętego deszczem i osnutego mgłą – ma sugerować określone stany emocjonalne, tworząc pejzaż wewnętrzny, czyli artystyczny obraz duszy.

Jednym ze środków stylistycznych, który wzmacnia ten efekt, jest synestezja – technika polegająca na łączeniu wrażeń z różnych zmysłów w jednej metaforze lub obrazie poetyckim. Dzięki niej w opisie deszczowego krajobrazu dźwięki mogą być „widoczne”, kolory „słyszane”, a zapachy „odczuwalne dotykiem”, co intensyfikuje odbiór tekstu i potęguje jego nastrojowość. Jest to zabieg charakterystyczny dla poezji Młodej Polski, gdzie artyści dążyli do wyrażania stanów psychicznych za pomocą synestetycznych, zmysłowych obrazów.

Celem symbolistów było wykreowanie odpowiedniego nastroju, zasugerowanie treści nieuchwytnych i niewyrażalnych w języku prozy, wykładu czy zwykłej rozmowy. Osiągnięciu tego celu służyło nie tylko zastosowanie wspomnianych już obrazów zastępujących trudne do nazwania stany emocjonalne. Jednym z najistotniejszych chwytów była antropomorfizacja stanów emocjonalnych – „wieczornych snów mary” formują korowód postaci o smutnych twarzach, odzianych w żałobne szaty, odchodzących w dal w poszukiwaniu miejsca na swoje groby.

Niektórzy młodopolscy poeci uważali lirykę za język zarezerwowany tylko dla wtajemniczonych. Dawali temu wyraz, posługując się zawiłym stylem opartym na wyszukanych słowach i kunsztownych metaforach. Istotny był też wysoki ton twórczości, która miała obwieszczać sprawy najwyższej wagi i otwierać dostęp do świata nadnaturalnego. HieratycznyhieratycznyHieratyczny język liryki Młodej Polski opisała Maria Podraza‑Kwiatkowska w książce Symbolizm i symbolika w poezji Młodej Polski:

Nastrojowość tekstu poetyckiego

W poetyce Młodej Polski nabrały znaczenia dwie kategorie estetyczne: impresjonizmimpresjonizmimpresjonizm i symbolizmsymbolizmsymbolizm. Według założeń impresjonistów sztuka miała wywoływać u odbiorcy wrażenia podobne do zmysłowych – odwoływać się do chwilowych doznań doświadczanych pod wpływem zjawisk przyrody. Ich subtelność, a przede wszystkim ulotność, sprawiały, że do opisu konieczne było użycie nieoczywistych i niejednoznacznych określeń. Podobnie jak na gruncie malarstwa, impresjonizm w poezji odwoływał się do indywidualnych przeżyć czytelnika odbierającego dzieło przez pryzmat własnego usposobienia.

Nie inaczej było w przypadku symbolizmu, który skupiał się jednak na zupełnie innych aspektach egzystencji – poruszeniach duchowych. Poezja symbolistyczna koncentrowała się na życiu wewnętrznym. Rzeczywistość transcendentnatranscendencjatranscendentna, jeszcze bardziej nieuchwytna niż świat doznań zmysłowych, również wymagała stylu pozbawionego dosłowności. Z tego względu twórcy operujący poetyką impresjonistyczną i symbolistyczną zmienili sposób tworzenia liryki. Codzienne słowa nie mogły opisać niezwykłego świata ludzkich doznań, dlatego celem młodopolskich liryków stało się przede wszystkim zasugerowanie odbiorcy określonego nastroju.

Unikanie bezpośredniości okazało się z czasem jedną z głównych cech charakterystycznych poezji Młodej Polski. Właściwość ta pojawiała się w twórczości dekadentówdekadentyzmdekadentów, którym przewodził Kazimierz Przerwa‑Tetmajer (1865–1940), a także u poszukiwaczy wiedzy tajemnej – takich jak Stanisław Przybyszewski (1868–1927) czy Tadeusz Miciński. W cyklu sonetów Jana Kasprowicza (1860–1926) Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach nieokreśloność stanowi ważny element poetyki. Nawet u Leopolda Staffa (1878–1957), twórcy wiernego klasycznym wzorcom, pełniła ona istotną rolę. Przykładem poetyki sugestii może być pejzaż wewnętrzny wykreowany przez artystę w wierszu Odjazd w marzenie:

Nacisk na nastrojowość stał się znamieniem młodopolskiej poezji, której zarzucano w dwudziestoleciu międzywojennym sztuczność i niepotrzebną mglistość. Uważano, że za rozmytymi znaczeniami i tajemnymi słowami nie kryje się żadna głębsza treść. Było to widoczne zwłaszcza w twórczości naśladowczej, która posługiwała się modernistycznymi konwencjami bez świadomości ich celu. Jednak następcy młodopolan nie odcięli się w pełni od poprzedniej epoki. Przejęli wiele naleciałości stylistycznych, a zwłaszcza nowy sposób myślenia o twórczości poetyckiej. 

Środki artystycznego wyrazu

Uznając wagę przemian, które zadecydowały o kształcie polskiego języka poetyckiego na przełomie XIX i XX stulecia, nie sposób nie zauważyć, że są one konsekwencją znacznie dawniejszego pragnienia przyświecającego poetom próbującym mówić własnym głosem, pełniej i lepiej. Symbolista francuski Jean Moréas o ideale języka poetyckiego pisał następująco: słowa nieskażone, zdania mocno napięte na przemian ze zdaniami faliście słabnącymi, znaczące pleonazmypleonazmpleonazmy, tajemnicze elipsyelipsaelipsy, zawieszony anakolutanakolutanakolut, wszelkie tropy odważne i różnokształtne; i wreszcie szlachetny język – przywrócony i odnowiony – szlachetny, bujny i zwinny język francuski […].

Jedną z najważniejszych kategorii estetycznych w dobie Młodej Polski był patos. Podniosłe miało być wszystko: od tematu wiersza, przez jego konstrukcję i użyte w nim wyrazy, aż po sposób lektury. Młodopolskie czasopisma literackie, takie jak krakowskie „Życie” czy warszawska „Chimera”, dokładały starań, aby drukowanym utworom towarzyszyła też odpowiednia oprawa graficzna. Artystom przełomu XIX i XX wieku nie wystarczało piękno literatury – chcieli je wzbogacić również o piękno wizualne.

RVDBORdnK6dts

Rysunek przedstawia kulę, na której leży pół-kobieta, pół-kot patrząca się na słońce. Pod rysunkiem napis Chimera.

Niezwykłość wypowiedzi poetyckiej moderniści potęgowali doborem środków stylistycznych, nadających wierszowi uroczystą tonację. Wykorzystywali anafory, powtórzenia, stosowali szyk przestawny, posługiwali się też między innymi hiperbolamihiperbolahiperbolami i oksymoronamioksymoronoksymoronami. Emocjonalny charakter liryki wyrażano poprzez interpunkcję, naginając czasem reguły języka polskiego, stosując ją według indywidualnych zasad. Mnożenie wykrzyknień i nagromadzenie wielkich liter stało się z czasem wyznacznikiem młodopolskiego stylu. 

Słownik