Przeanalizuj mapę i wyjaśnij, dlaczego w dwóch regionach Polski występują nowe dialekty mieszane. Zwróć uwagę na położenie tych regionów.
R1ILpV8cwzswy
(Uzupełnij).
RBORCZT1EC3V4
Ilustracja przedstawia interaktywną mapę administracyjną Polski na poziomie województw. Zaznaczono na niej zasięg dialektów występujących w Polsce. Dialekt mazowiecki jest używany w zachodniej i północnej części województwa podlaskiego, w południowo‑zachodniej części województwa warmińsko‑mazurskiego, w południowo‑wschodniej części województwa pomorskiego, niewielkiej północno‑wschodniej części województwa kujawsko‑pomorskiego, w znacznej północnej i środkowej części województwa mazowieckiego, w niewielkiej północno‑wschodniej części województwa łódzkiego i w północnej części województwa lubelskiego sięgającej jednej trzeciej jego długości. Dialekt mazowiecki: uchodzi za najbardziej ekspansywny; jego cechy rozpowszechniły się i wciąż rozpowszechniają na pozostałe tereny Polski. Do cech typowo mazowieckich należą mazurzenie, czyli wymowa s, z, c w miejsce sz, ż, cz (syja, zaba, cas = szyja, żaba, czas; ważne: dźwięki [ž] lub [š] pochodzące z dawnego miękkiego r’, a w pisowni oddawane przez rz, wymawiane są tak jak w języku ogólnopolskim, np. pszysywany, pożecka = przyszywany, porzeczka), a także fonetyka międzywyrazowa ubezdźwięczniająca (nieś_ostrożnie). Dawne samogłoski pochylone mają inne kontynuanty niż w polszczyźnie ogólnej, np. tyż, stolorz; przejście nagłosowego ja- w je-, np. jebłko zamiast jabłko; formy typu stojał zamiast stał; narzędnik liczby mnogiej z końcówką palcamy zamiast palcami. Dialekt małopolski jest stosowany w znacznej części województwa lubelskiego, w województwach podkarpackim i świętokrzyskim, w znacznej części województwa małopolskiego, w północno‑wschodniej połowie województwa opolskiego, w małej północno‑wschodniej części województwa śląskiego, w małej południowo‑wschodniej części województwa łódzkiego. Dialekt małopolski: W dialekcie małopolskim występują takie cechy jak mazurzenie (syja, zaba), a gdzieniegdzie tzw. siakanie (wymowa typu śli = szli); fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca (nieź ostrożnie; cecha nie wszędzie spotykana z uwagi na ekspansję fonetyki ubezdźwięczniającej z Mazowsza); wymowa k zamiast ch w wygłosie (na nogak) i i zamiast ej w końcówkach rozkaźnika (dej); inny rozwój samogłosek pochylonych (krzok, syr), zanik samogłosek nosowych (ido, ciognol), wymowa łojciec, łobuch); w odmianie rozszerzenie użycia końcówki -ów (myszów, mrówków), nierozróżnianie kategorii męskoosobowości (te chłopy robiły). Dla pewnych obszarów, jak Podhale, charakterystyczny jest akcent inicjalny, czyli padający na pierwszą sylabę wyrazu (w przeciwieństwie do paroksytonicznego – na przedostatniej sylabie – na większości terytorium Polski). Dialekt śląski jest używany w południowej części województwa opolskiego, w znacznej części województwa śląskiego, w małych południowych częściach województw wielkopolskiego i łódzkiego, w małej północno‑wschodniej części województwa dolnośląskiego. Dialekt śląski: cechuje się fonetyką międzywyrazową udźwięczniającą (nieź_ostrożnie), na niektórych terenach także mazurzeniem (zwłaszcza na północy); występuje tu zanik nosowości samogłosek nosowych (pójda na ta msza, szanuj matka, mundry = pójdę na tę mszę, szanuj matkę, mądry). Na południu, tak jak w pewnych rejonach Małopolski, występuje akcent inicjalny, czyli akcentowana jest pierwsza sylaba wyrazu. Dialekt wielkopolski jest stosowany w niemal całym województwie wielkopolskim, w znacznej części województwa kujawsko‑pomorskiego, w północnej części województwa pomorskiego, w zachodniej części województwa łódzkiego oraz na obrzeżach województw dolnośląskiego i lubuskiego. Dialekt wielkopolski: wyróżniają na tle innych przede wszystkim dwie cechy: brak mazurzenia (czyli wymawia się: mysz, kaczka, waży, nie: mys, kacka, wazy; miejsce) i fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca (czyli wymawia się: brad_Jacka, nieź_ostrożnie, piędź_monet, nie: brat_Jacka, nieś_ostrożnie, pięć_monet). Charakterystyczna jest też dźwięczność spółgłoski w po bezdźwięcznej (kwiat, twardy) w opozycji do niemal powszechnej wymowy kfiat, tfardy. Poza tym spotyka się inny niż w polszczyźnie ogólnej rozwój tzw. samogłosek pochylonych e, a (tygo, dobrygo, śnig, bioły) oraz samogłosek nosowych (mundry, robiom, wszyndzie), upraszczanie grup spółgłoskowych (czeba, szczelać) czy nieco inne od ogólnopolskich formy odmiany czasownika (robita, robim). Dialekt kaszubski jest używany w środkowej części województwa pomorskiego. Kaszubski: na mocy Ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym z 6 stycznia 2005 r. (art. 19) ma status języka regionalnego, a zatem z prawnego punktu widzenia nie jest dialektem polszczyzny. W języku kaszubskim tworzona jest literatura, powstają przekłady na kaszubski, uczy się tego języka w szkołach. Charakterystyczne cechy kaszubszczyzny mocno odcinają ją od dialektów języka polskiego. Do najbardziej wyrazistych należy tzw. kaszubienie, czyli wymowa spółgłosek ś, ź, ć dź tak jak s, z, c dz (sedzec = siedzieć), k’, g’ jako cz, dż (tacze = takie) oraz tzw. szwa (zapis: ë) dźwięk pośredni między e i a, rozwinięty z dawnych krótkich i, y, u (Kaszëbë, wsadzëc = Kaszuby, wsadzić). Nowe dialekty mieszane występują w województwie zachodnio‑pomorskim, lubuskim, dolnośląskim, w północnej części województwa warmińsko‑mazurskiego oraz w części województwa pomorskiego. Nowe dialekty mieszane : to termin oznaczający dialekty powstałe z wymieszania cech gwarowych różnego pochodzenia, w dużej mierze związanego z sytuacją ziem polskich po II wojnie światowej. Mieszanie się ludności, a co za tym idzie: mieszanie się charakterystycznych dla różnych rejonów cech językowych, dokonywało się m.in. w wyniku przymusowych przesiedleń z terenów południowo‑wschodnich, napływu repatriantów z Kresów Wschodnich czy nowego osadnictwa. Termin nie do końca oddaje faktyczny stan współczesny, ponieważ wiele cech gwarowych w mowie ludności zamieszkującej te tereny zanikło na rzecz polszczyzny ogólnej.
Ilustracja przedstawia interaktywną mapę administracyjną Polski na poziomie województw. Zaznaczono na niej zasięg dialektów występujących w Polsce. Dialekt mazowiecki jest używany w zachodniej i północnej części województwa podlaskiego, w południowo‑zachodniej części województwa warmińsko‑mazurskiego, w południowo‑wschodniej części województwa pomorskiego, niewielkiej północno‑wschodniej części województwa kujawsko‑pomorskiego, w znacznej północnej i środkowej części województwa mazowieckiego, w niewielkiej północno‑wschodniej części województwa łódzkiego i w północnej części województwa lubelskiego sięgającej jednej trzeciej jego długości. Dialekt mazowiecki: uchodzi za najbardziej ekspansywny; jego cechy rozpowszechniły się i wciąż rozpowszechniają na pozostałe tereny Polski. Do cech typowo mazowieckich należą mazurzenie, czyli wymowa s, z, c w miejsce sz, ż, cz (syja, zaba, cas = szyja, żaba, czas; ważne: dźwięki [ž] lub [š] pochodzące z dawnego miękkiego r’, a w pisowni oddawane przez rz, wymawiane są tak jak w języku ogólnopolskim, np. pszysywany, pożecka = przyszywany, porzeczka), a także fonetyka międzywyrazowa ubezdźwięczniająca (nieś_ostrożnie). Dawne samogłoski pochylone mają inne kontynuanty niż w polszczyźnie ogólnej, np. tyż, stolorz; przejście nagłosowego ja- w je-, np. jebłko zamiast jabłko; formy typu stojał zamiast stał; narzędnik liczby mnogiej z końcówką palcamy zamiast palcami. Dialekt małopolski jest stosowany w znacznej części województwa lubelskiego, w województwach podkarpackim i świętokrzyskim, w znacznej części województwa małopolskiego, w północno‑wschodniej połowie województwa opolskiego, w małej północno‑wschodniej części województwa śląskiego, w małej południowo‑wschodniej części województwa łódzkiego. Dialekt małopolski: W dialekcie małopolskim występują takie cechy jak mazurzenie (syja, zaba), a gdzieniegdzie tzw. siakanie (wymowa typu śli = szli); fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca (nieź ostrożnie; cecha nie wszędzie spotykana z uwagi na ekspansję fonetyki ubezdźwięczniającej z Mazowsza); wymowa k zamiast ch w wygłosie (na nogak) i i zamiast ej w końcówkach rozkaźnika (dej); inny rozwój samogłosek pochylonych (krzok, syr), zanik samogłosek nosowych (ido, ciognol), wymowa łojciec, łobuch); w odmianie rozszerzenie użycia końcówki -ów (myszów, mrówków), nierozróżnianie kategorii męskoosobowości (te chłopy robiły). Dla pewnych obszarów, jak Podhale, charakterystyczny jest akcent inicjalny, czyli padający na pierwszą sylabę wyrazu (w przeciwieństwie do paroksytonicznego – na przedostatniej sylabie – na większości terytorium Polski). Dialekt śląski jest używany w południowej części województwa opolskiego, w znacznej części województwa śląskiego, w małych południowych częściach województw wielkopolskiego i łódzkiego, w małej północno‑wschodniej części województwa dolnośląskiego. Dialekt śląski: cechuje się fonetyką międzywyrazową udźwięczniającą (nieź_ostrożnie), na niektórych terenach także mazurzeniem (zwłaszcza na północy); występuje tu zanik nosowości samogłosek nosowych (pójda na ta msza, szanuj matka, mundry = pójdę na tę mszę, szanuj matkę, mądry). Na południu, tak jak w pewnych rejonach Małopolski, występuje akcent inicjalny, czyli akcentowana jest pierwsza sylaba wyrazu. Dialekt wielkopolski jest stosowany w niemal całym województwie wielkopolskim, w znacznej części województwa kujawsko‑pomorskiego, w północnej części województwa pomorskiego, w zachodniej części województwa łódzkiego oraz na obrzeżach województw dolnośląskiego i lubuskiego. Dialekt wielkopolski: wyróżniają na tle innych przede wszystkim dwie cechy: brak mazurzenia (czyli wymawia się: mysz, kaczka, waży, nie: mys, kacka, wazy; miejsce) i fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca (czyli wymawia się: brad_Jacka, nieź_ostrożnie, piędź_monet, nie: brat_Jacka, nieś_ostrożnie, pięć_monet). Charakterystyczna jest też dźwięczność spółgłoski w po bezdźwięcznej (kwiat, twardy) w opozycji do niemal powszechnej wymowy kfiat, tfardy. Poza tym spotyka się inny niż w polszczyźnie ogólnej rozwój tzw. samogłosek pochylonych e, a (tygo, dobrygo, śnig, bioły) oraz samogłosek nosowych (mundry, robiom, wszyndzie), upraszczanie grup spółgłoskowych (czeba, szczelać) czy nieco inne od ogólnopolskich formy odmiany czasownika (robita, robim). Dialekt kaszubski jest używany w środkowej części województwa pomorskiego. Kaszubski: na mocy Ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym z 6 stycznia 2005 r. (art. 19) ma status języka regionalnego, a zatem z prawnego punktu widzenia nie jest dialektem polszczyzny. W języku kaszubskim tworzona jest literatura, powstają przekłady na kaszubski, uczy się tego języka w szkołach. Charakterystyczne cechy kaszubszczyzny mocno odcinają ją od dialektów języka polskiego. Do najbardziej wyrazistych należy tzw. kaszubienie, czyli wymowa spółgłosek ś, ź, ć dź tak jak s, z, c dz (sedzec = siedzieć), k’, g’ jako cz, dż (tacze = takie) oraz tzw. szwa (zapis: ë) dźwięk pośredni między e i a, rozwinięty z dawnych krótkich i, y, u (Kaszëbë, wsadzëc = Kaszuby, wsadzić). Nowe dialekty mieszane występują w województwie zachodnio‑pomorskim, lubuskim, dolnośląskim, w północnej części województwa warmińsko‑mazurskiego oraz w części województwa pomorskiego. Nowe dialekty mieszane : to termin oznaczający dialekty powstałe z wymieszania cech gwarowych różnego pochodzenia, w dużej mierze związanego z sytuacją ziem polskich po II wojnie światowej. Mieszanie się ludności, a co za tym idzie: mieszanie się charakterystycznych dla różnych rejonów cech językowych, dokonywało się m.in. w wyniku przymusowych przesiedleń z terenów południowo‑wschodnich, napływu repatriantów z Kresów Wschodnich czy nowego osadnictwa. Termin nie do końca oddaje faktyczny stan współczesny, ponieważ wiele cech gwarowych w mowie ludności zamieszkującej te tereny zanikło na rzecz polszczyzny ogólnej.
Mapa - zasięg dialektów występujących w Polsce
Źródło: Aotearoa, Wikimedia Commons.
Polecenie 2
Na podstawie opisu rozmieszczenia dialektów w Polsce oraz własnych przemyśleń, odpowiedz, dlaczego istnienie różnych dialektów w Polsce jest ważne dla kultury oraz jakie wartości kulturowe mogą być przekazywane dzięki dialekto
Na podstawie opisu rozmieszczenia dialektów w Polsce oraz własnych przemyśleń, odpowiedz, dlaczego istnienie różnych dialektów w Polsce jest ważne dla kultury oraz jakie wartości kulturowe mogą być przekazywane dzięki dialekto
Na podstawie opisu rozmieszczenia dialektów w Polsce oraz własnych przemyśleń, odpowiedz, dlaczego istnienie różnych dialektów w Polsce jest ważne dla kultury oraz jakie wartości kulturowe mogą być przekazywane dzięki dialekto
Wskaż, czemu może służyć i w jaki sposób wzbogacać kulturowo wielość dialektów.
R1ILpV8cwzswy
(Uzupełnij).
Polecenie 3
Zapoznaj się z opisem do ilustracji interaktywnej i wskaż kilka cech wspólnych dla różnych gwar.
Zapoznaj się z opisem do ilustracji interaktywnej i wskaż kilka cech wspólnych dla różnych gwar.
Zapoznaj się z opisem do ilustracji interaktywnej i wskaż kilka cech wspólnych dla różnych gwar.
Zapoznaj się z ilustracją interaktywną i wskaż kilka cech wspólnych dla różnych gwar.
R1ILpV8cwzswy
(Uzupełnij).
R1MT5FPF2NTH5
Ilustracja interaktywna przedstawia mapę administracyjną Polski z podziałem na województwa. Są to województwa: pomorskie, warmińsko‑mazurskie, podlaskie, lubelskie, podkarpackie, małopolskie, śląskie, opolskie, dolnośląski, lubuskie, zachodnio‑pomorskie, wielkopolskie, łódzkie, świętokrzyskie, mazowieckie i kujawsko‑pomorskie. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Tekst gwarowy – Dąbrówka Wielkopolska (Wielkopolska zachodnia) {audio}Przykład: „No kcinyIndeks górny j u nos, jak ... miała tam poródzić córka dziecko, no to matka już nasykowaa (!) poduszki, kószulke, pieluszki, nie, żeby wszystkIndeks górny ło bułoIndeks górny e pogotowiu. A potym, jak buło tak dalyko już do urodzyniu, no tIndeks górny ło musioł sie tyn móIndeks górny nż starać. Musioł jachać po arkusiere, żyby wszysko dobrze buo, a jag nie mógła arkusiera, musioł po liekarza jachać, no. Tero dziecko sie urodziłoIndeks górny e [...]”.
Komentarz: W tym fragmencie wypowiedzi mieszkanki Dąbrówki Wielkopolskiej występują liczne cechy gwarowe. Z cech dialektu wielkopolskiego warto wyszczególnić: fonetykę międzywyrazową udźwięczniającą (jag_nie), brak mazurzenia (mimo pojedynczej formy: nasykowaa (=naszykowała), w której sz zostało zastąpione przez s); uproszczenia grup spółgłoskowych (kcinyj, wszysko = chrzciny, wszystko), realizacja dawnych samogłosek pochylonych e, a jako y, o (u nos, dalyko, tyn) i rozłożona (na połączenie samogłoski ze spółgłoską nosową) wymowa samogłosek nosowych (mónż = mąż).
Indeks górny Źródło nagrania i zapisu: Jerzy Sierociuk, Tekst gwarowy — Dąbrówka Wielkopolska. Chrzciny. Nagranie z archiwum fonograficznego Zakładu Dialektologii Polskiej UAM w Poznaniu. Fragment rozmowy nagranej przez prof. Zenona Sobierajskiego 06.05.1951 r.; informatorką była p. Agnieszka Kostera, ur. 1899 r.; przepisał Jerzy Sierociuk, http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis‑dialektow&l2=dialekt‑wielkopolski&l3=wielkopolska‑zachodnia&l4=teksty‑dabrowka‑wielkopolska‑tekst1., 2. Tekst gwarowy – Borucza 1 (Mazowsze dalsze) {audio}Przykład: „Koło mnie sonsiad był, to Indeks górny łorał no, ale nie woły tylko krowy, normalne dojone. Nawet u mojego dziadka, mój dziadek to wołamy. Była para wołów, tylko buhaje były, wycyszczone i była para wołów do orania, a krowy do dojenia, sobje trzymali cztery krów, dwje jałówki, no. To mój dziadek, a Indeks górny łojciec jak zacoł gospodarzyć to juz późnij, juz konie nastawały, pługi, to tomy sochamy wołamy to, to nie, nie pługamy takamy metalowemy tylko sochamy”.
Komentarz: W mowie mieszkańca wsi na Mazowszu dalszym dostrzegalne jest mazurzenie (zacoł, juz), choć z odstępstwami: nawet w jednym wyrazie mazurzenie ściera się z brakiem mazurzenia (wycyszczone). W tym fragmencie nie ma warunków do stwierdzenia typowej dla dialektu mazowieckiego fonetyki wyrazowej ubezdźwięczniającej. Występuje za to końcówka -my zamiast -mi w narzędniku liczby mnogiej (pługamy, metalowemy, sochamy) oraz inne cechy gwarowe, nieograniczone do dialektu mazowieckiego, np. w zakresie wymowy nosówek (sonsiad, zacoł) czy prelabializacji (łojciec).
Indeks górny Źródło nagrania i zapisu: Justyna Garczyńska, Tekst gwarowy — Borucza 1. Jak orano wołami. Informator: mężczyzna; 78 lat; urodził się w Boruczy; ukończył trzy klasy szkoły podstawowej; w wojsku nie był; rolnik, zaraz po wojnie przez pewien czas pracował jako furman w Warszawie (woził gruz), http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis‑dialektow&l2=dialekt‑mazowiecki&l3=mazowsze‑dalsze&l4=mazowsze‑dalsze‑gwara‑regionu&l5=teksty‑borucza‑tekst1, 3. Tekst gwarowy – Rabka Zdrój (Podhale) Przykład: „Witom wos bardzo piyknie. Jo sie nǀozywom Kryśka Kojs, ǀurodziłak sie w Rabce. Tu tez sie wychowałam i strośnie pokochaIndeks górny łam te nose górecki. Bo wiycie, Rabka to sie znǀajduje pomiyndzy dwoma pasmami gór, jedne to Bǀeskidy, a drugie to zaś Gorce. I tak se ta Rabka w tej dziedzinie znajduje sie, tu se żyją górole, które nazywają sie tak poprawnie to Zǀagórzany, a te zaś górole z Zǀakopanego to nos nazywają tak brzyćko, bo mówią o nas, że my są bǀagienniki, co nos to straśnie mierzi, bo my sie jako bǀagiynniki nie cǀujemy”.
Komentarz: Znakiem | zaznaczono akcent inicjalny – charakterystyczny dla Podhala. Obecne jest także mazurzenie (górecki, nie cujemy). Jak w Małopolsce w ogóle, mamy tu do czynienia z zastępowaniem ch przez k w końcówkach fleksyjnych (urodziłak sie), jak również wymowa wos, jo, nozywom czy wiycie, pomiyndzy (podwyższenie artykulacji e, a → y, o, rozłożona wymowa nosówki ę → yn). Zauważ, że wspomniane cechy nie występują konsekwentnie w całej wypowiedzi.
Indeks górny Źródło zapisu: Agata Liberek, Alina Kępińska, Rabka Zdrój Tekst gwarowy. Legenda o Zwyrtale. Zapis: Agata Liberek, weryfikacja zapisu i opracowanie tekstu: Alina Kępińska. Informator: Pani Krystyna Kojs, urodzona w Rabce‑Zdroju, http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis‑dialektow&l2=dialekt‑malopolski&l3=podhale&l4=podhale‑gwara‑regionu&l5=teksty‑rabka1, 4. Tekst gwarowy – Hucina (Małopolska środkowa) {audio}Przykład: „Jagem juz zacon do szkoły chodzić, tam te kije, deszczułki robiuł i druty zakładoł i... i bez droge my śly i piscely my tak, takie. Tako somsiatka była. Ona tak miała pieci synów miała. No jo tak zacon jus późni - ze tam ten... te skrzypce my kupily – rzempoluem”.
Komentarz: Podobnie jak w tekście mieszkanki Podhala, także tutaj, w wypowiedzi mieszkańca Huciny w Małopolsce środkowej, mamy do czynienia z mazurzeniem (juz, zacon) czy inną niż w polszczyźnie ogólnej realizacją samogłosek nosowych (zacon, pieci, somsiatka, rzempoluem = zaczął, pięciu, sąsiadka, rzępoliłem); pojawiają się też inne cechy – twarda wymowa końcówek -mi, -li (śly, my, piscely = szli, my, piszczeli) oraz fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca (jagem = jakem, forma złożona: jak+em)
Indeks górny Źródło nagrania i zapisu: Izabela Stąpor, Lasowiacy Tekst 7: Szkoła, początki muzykowania. Nagranie i zapis: Izabela Stąpor. Informator: Władysław Pogoda; zamieszkały w Hucinie (daw. Przyłęk), gmina Niwiska, http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis‑dialektow&l2=dialekt‑malopolski&l3=lasowiacy&l4=lasowiacy‑gwara‑regionu&l5=teksty‑hucina‑tekst7, 5. Tekst gwarowy – Kuniów (Śląsk północny) {audio}Przykład: Polok przised, tak Polok przised do sklepu, wloIndeks górny ł, i ta jeden ŚluIndeks górny nzok buł w sklepie, przy ladzie i tan dyskutowoł, no a tyn, tyn Polok tak nie wiedzioł, cy to Indeks górny łon jest Niymiec, PoloIndeks górny łk ni, bo tako goIndeks górny łdka jakoś, on co ta ni za bardzo rozumioł i go sie pytoIndeks górny ł: – Pan Polak? A tyn ŚluIndeks górny nzak pado: – Ni, po gruntfarba. Bo lak zech kupił juz wcora.
Komentarz: A oto przykład śląskiego dowcipu, którego sama treść wiele mówi o różnicach dialektalnych i o tym, jak nieświadomość tych różnic może wpływać na skuteczność komunikacji. W języku autora wypowiedzi, mieszkańca Kuniowa, widać kilka cech dialektu śląskiego. Pojawia się mazurzenie (przised = przyszedł); zwróć uwagę na zgodną z ogólnopolską wymową realizację głoski oddawanej w piśmie dwuznakiem rz), ścieśnienia samogłosek (tyn, wiedzioł, Niymiec), liczne uproszczenia artykulacyjne (przised, buł, pado = przyszedł, był, powiada; także labializacja: łon). Obecna jest też szeroka wymowa samogłosek nosowych w wygłosie (po gruntfarba = po gruntfarbę, tj. farbę podkładową).
Indeks górny Źródło nagrania i zapisu: Monika Kresa, Tekst gwarowy — Kuniów 1. Polak czy po lak?. Nagranie: Monika Kresa, Ewa Kurowska. Przepisanie i opracowanie: Monika Kresa. Weryfikacja: Halina Karaś. Informator: Antoni Sobania – urodził się w 1946 roku w Kuniowie, http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis‑dialektow&l2=dialekt‑slaski&l3=slask‑polnocny&l4=slask‑polnocny‑gwara&l5=kuniow‑tekst1, 6. Tekst gwarowy – Cewice (Kaszuby środkowe) {audio}Przykład: „Drożdżówka to je richtych młodzowy kuch. Przepis jest taki. Kilo muczi, jedna sz’klanka cëkry, jedna sz’klanka mlika, sz’esc jaj i dzesoc deko drożdży i kostka palmë. Drożdże rozrobic w cepłym mlékłu z pół szklankóm mléka i dodac dwie łëżci cëkry i troche muczi, żebë to łumieszac drewnianom łëżkom. […]”
Komentarz: W języku mieszkanki Cewic na Kaszubach środkowych można spotkać główne cechy języka kaszubskiego: kaszubienie, czyli wymowa spółgłosek ś, ź, ć, dź jak s, z, c, dz (sz’esc, dzesoc); wymowa zmiękczonych k’, g’ jako cz, dż (muczi); a także obecność „szwa” kaszubskiego w miejsce dawnych i, y, u (cëkry, palmë, żebë = cukru, palmy, żeby).
Indeks górny Źródło nagrania i zapisu: Małgorzata Klinkosz, Tekst 2 – Jak piec młodzowy kuch ‘drożdżówkę’. Informator: Regina Gańska, ur. 13.09.1946 r. w Kamienicy Szlacheckiej w rodzinie kaszubskiej, w której rodzice mówili po kaszubsku, http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=kaszubszczyzna&l2=kaszuby‑srodkowe&l3=kaszuby‑srodkowe‑tekst2
Ilustracja interaktywna przedstawia mapę administracyjną Polski z podziałem na województwa. Są to województwa: pomorskie, warmińsko‑mazurskie, podlaskie, lubelskie, podkarpackie, małopolskie, śląskie, opolskie, dolnośląski, lubuskie, zachodnio‑pomorskie, wielkopolskie, łódzkie, świętokrzyskie, mazowieckie i kujawsko‑pomorskie. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Tekst gwarowy – Dąbrówka Wielkopolska (Wielkopolska zachodnia) {audio}Przykład: „No kcinyIndeks górny j u nos, jak ... miała tam poródzić córka dziecko, no to matka już nasykowaa (!) poduszki, kószulke, pieluszki, nie, żeby wszystkIndeks górny ło bułoIndeks górny e pogotowiu. A potym, jak buło tak dalyko już do urodzyniu, no tIndeks górny ło musioł sie tyn móIndeks górny nż starać. Musioł jachać po arkusiere, żyby wszysko dobrze buo, a jag nie mógła arkusiera, musioł po liekarza jachać, no. Tero dziecko sie urodziłoIndeks górny e [...]”.
Komentarz: W tym fragmencie wypowiedzi mieszkanki Dąbrówki Wielkopolskiej występują liczne cechy gwarowe. Z cech dialektu wielkopolskiego warto wyszczególnić: fonetykę międzywyrazową udźwięczniającą (jag_nie), brak mazurzenia (mimo pojedynczej formy: nasykowaa (=naszykowała), w której sz zostało zastąpione przez s); uproszczenia grup spółgłoskowych (kcinyj, wszysko = chrzciny, wszystko), realizacja dawnych samogłosek pochylonych e, a jako y, o (u nos, dalyko, tyn) i rozłożona (na połączenie samogłoski ze spółgłoską nosową) wymowa samogłosek nosowych (mónż = mąż).
Indeks górny Źródło nagrania i zapisu: Jerzy Sierociuk, Tekst gwarowy — Dąbrówka Wielkopolska. Chrzciny. Nagranie z archiwum fonograficznego Zakładu Dialektologii Polskiej UAM w Poznaniu. Fragment rozmowy nagranej przez prof. Zenona Sobierajskiego 06.05.1951 r.; informatorką była p. Agnieszka Kostera, ur. 1899 r.; przepisał Jerzy Sierociuk, http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis‑dialektow&l2=dialekt‑wielkopolski&l3=wielkopolska‑zachodnia&l4=teksty‑dabrowka‑wielkopolska‑tekst1., 2. Tekst gwarowy – Borucza 1 (Mazowsze dalsze) {audio}Przykład: „Koło mnie sonsiad był, to Indeks górny łorał no, ale nie woły tylko krowy, normalne dojone. Nawet u mojego dziadka, mój dziadek to wołamy. Była para wołów, tylko buhaje były, wycyszczone i była para wołów do orania, a krowy do dojenia, sobje trzymali cztery krów, dwje jałówki, no. To mój dziadek, a Indeks górny łojciec jak zacoł gospodarzyć to juz późnij, juz konie nastawały, pługi, to tomy sochamy wołamy to, to nie, nie pługamy takamy metalowemy tylko sochamy”.
Komentarz: W mowie mieszkańca wsi na Mazowszu dalszym dostrzegalne jest mazurzenie (zacoł, juz), choć z odstępstwami: nawet w jednym wyrazie mazurzenie ściera się z brakiem mazurzenia (wycyszczone). W tym fragmencie nie ma warunków do stwierdzenia typowej dla dialektu mazowieckiego fonetyki wyrazowej ubezdźwięczniającej. Występuje za to końcówka -my zamiast -mi w narzędniku liczby mnogiej (pługamy, metalowemy, sochamy) oraz inne cechy gwarowe, nieograniczone do dialektu mazowieckiego, np. w zakresie wymowy nosówek (sonsiad, zacoł) czy prelabializacji (łojciec).
Indeks górny Źródło nagrania i zapisu: Justyna Garczyńska, Tekst gwarowy — Borucza 1. Jak orano wołami. Informator: mężczyzna; 78 lat; urodził się w Boruczy; ukończył trzy klasy szkoły podstawowej; w wojsku nie był; rolnik, zaraz po wojnie przez pewien czas pracował jako furman w Warszawie (woził gruz), http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis‑dialektow&l2=dialekt‑mazowiecki&l3=mazowsze‑dalsze&l4=mazowsze‑dalsze‑gwara‑regionu&l5=teksty‑borucza‑tekst1, 3. Tekst gwarowy – Rabka Zdrój (Podhale) Przykład: „Witom wos bardzo piyknie. Jo sie nǀozywom Kryśka Kojs, ǀurodziłak sie w Rabce. Tu tez sie wychowałam i strośnie pokochaIndeks górny łam te nose górecki. Bo wiycie, Rabka to sie znǀajduje pomiyndzy dwoma pasmami gór, jedne to Bǀeskidy, a drugie to zaś Gorce. I tak se ta Rabka w tej dziedzinie znajduje sie, tu se żyją górole, które nazywają sie tak poprawnie to Zǀagórzany, a te zaś górole z Zǀakopanego to nos nazywają tak brzyćko, bo mówią o nas, że my są bǀagienniki, co nos to straśnie mierzi, bo my sie jako bǀagiynniki nie cǀujemy”.
Komentarz: Znakiem | zaznaczono akcent inicjalny – charakterystyczny dla Podhala. Obecne jest także mazurzenie (górecki, nie cujemy). Jak w Małopolsce w ogóle, mamy tu do czynienia z zastępowaniem ch przez k w końcówkach fleksyjnych (urodziłak sie), jak również wymowa wos, jo, nozywom czy wiycie, pomiyndzy (podwyższenie artykulacji e, a → y, o, rozłożona wymowa nosówki ę → yn). Zauważ, że wspomniane cechy nie występują konsekwentnie w całej wypowiedzi.
Indeks górny Źródło zapisu: Agata Liberek, Alina Kępińska, Rabka Zdrój Tekst gwarowy. Legenda o Zwyrtale. Zapis: Agata Liberek, weryfikacja zapisu i opracowanie tekstu: Alina Kępińska. Informator: Pani Krystyna Kojs, urodzona w Rabce‑Zdroju, http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis‑dialektow&l2=dialekt‑malopolski&l3=podhale&l4=podhale‑gwara‑regionu&l5=teksty‑rabka1, 4. Tekst gwarowy – Hucina (Małopolska środkowa) {audio}Przykład: „Jagem juz zacon do szkoły chodzić, tam te kije, deszczułki robiuł i druty zakładoł i... i bez droge my śly i piscely my tak, takie. Tako somsiatka była. Ona tak miała pieci synów miała. No jo tak zacon jus późni - ze tam ten... te skrzypce my kupily – rzempoluem”.
Komentarz: Podobnie jak w tekście mieszkanki Podhala, także tutaj, w wypowiedzi mieszkańca Huciny w Małopolsce środkowej, mamy do czynienia z mazurzeniem (juz, zacon) czy inną niż w polszczyźnie ogólnej realizacją samogłosek nosowych (zacon, pieci, somsiatka, rzempoluem = zaczął, pięciu, sąsiadka, rzępoliłem); pojawiają się też inne cechy – twarda wymowa końcówek -mi, -li (śly, my, piscely = szli, my, piszczeli) oraz fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca (jagem = jakem, forma złożona: jak+em)
Indeks górny Źródło nagrania i zapisu: Izabela Stąpor, Lasowiacy Tekst 7: Szkoła, początki muzykowania. Nagranie i zapis: Izabela Stąpor. Informator: Władysław Pogoda; zamieszkały w Hucinie (daw. Przyłęk), gmina Niwiska, http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis‑dialektow&l2=dialekt‑malopolski&l3=lasowiacy&l4=lasowiacy‑gwara‑regionu&l5=teksty‑hucina‑tekst7, 5. Tekst gwarowy – Kuniów (Śląsk północny) {audio}Przykład: Polok przised, tak Polok przised do sklepu, wloIndeks górny ł, i ta jeden ŚluIndeks górny nzok buł w sklepie, przy ladzie i tan dyskutowoł, no a tyn, tyn Polok tak nie wiedzioł, cy to Indeks górny łon jest Niymiec, PoloIndeks górny łk ni, bo tako goIndeks górny łdka jakoś, on co ta ni za bardzo rozumioł i go sie pytoIndeks górny ł: – Pan Polak? A tyn ŚluIndeks górny nzak pado: – Ni, po gruntfarba. Bo lak zech kupił juz wcora.
Komentarz: A oto przykład śląskiego dowcipu, którego sama treść wiele mówi o różnicach dialektalnych i o tym, jak nieświadomość tych różnic może wpływać na skuteczność komunikacji. W języku autora wypowiedzi, mieszkańca Kuniowa, widać kilka cech dialektu śląskiego. Pojawia się mazurzenie (przised = przyszedł); zwróć uwagę na zgodną z ogólnopolską wymową realizację głoski oddawanej w piśmie dwuznakiem rz), ścieśnienia samogłosek (tyn, wiedzioł, Niymiec), liczne uproszczenia artykulacyjne (przised, buł, pado = przyszedł, był, powiada; także labializacja: łon). Obecna jest też szeroka wymowa samogłosek nosowych w wygłosie (po gruntfarba = po gruntfarbę, tj. farbę podkładową).
Indeks górny Źródło nagrania i zapisu: Monika Kresa, Tekst gwarowy — Kuniów 1. Polak czy po lak?. Nagranie: Monika Kresa, Ewa Kurowska. Przepisanie i opracowanie: Monika Kresa. Weryfikacja: Halina Karaś. Informator: Antoni Sobania – urodził się w 1946 roku w Kuniowie, http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis‑dialektow&l2=dialekt‑slaski&l3=slask‑polnocny&l4=slask‑polnocny‑gwara&l5=kuniow‑tekst1, 6. Tekst gwarowy – Cewice (Kaszuby środkowe) {audio}Przykład: „Drożdżówka to je richtych młodzowy kuch. Przepis jest taki. Kilo muczi, jedna sz’klanka cëkry, jedna sz’klanka mlika, sz’esc jaj i dzesoc deko drożdży i kostka palmë. Drożdże rozrobic w cepłym mlékłu z pół szklankóm mléka i dodac dwie łëżci cëkry i troche muczi, żebë to łumieszac drewnianom łëżkom. […]”
Komentarz: W języku mieszkanki Cewic na Kaszubach środkowych można spotkać główne cechy języka kaszubskiego: kaszubienie, czyli wymowa spółgłosek ś, ź, ć, dź jak s, z, c, dz (sz’esc, dzesoc); wymowa zmiękczonych k’, g’ jako cz, dż (muczi); a także obecność „szwa” kaszubskiego w miejsce dawnych i, y, u (cëkry, palmë, żebë = cukru, palmy, żeby).
Indeks górny Źródło nagrania i zapisu: Małgorzata Klinkosz, Tekst 2 – Jak piec młodzowy kuch ‘drożdżówkę’. Informator: Regina Gańska, ur. 13.09.1946 r. w Kamienicy Szlacheckiej w rodzinie kaszubskiej, w której rodzice mówili po kaszubsku, http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=kaszubszczyzna&l2=kaszuby‑srodkowe&l3=kaszuby‑srodkowe‑tekst2
Ilustracja interaktywna przedstawia mapę administracyjną Polski z podziałem na województwa.
Wszystkie cytaty i nagrania tekstów gwarowych pochodzą z serwisu „Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe” pod red. Haliny Karaś (www.dialektologia.uw.edu.pl)
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 4
Na podstawie informacji zawartych w ilustracji interaktywnej napisz, w których gwarach nie występuje mazurzenie.
Na podstawie informacji zawartych w ilustracji interaktywnej napisz, w których gwarach nie występuje mazurzenie.
Na podstawie informacji zawartych w ilustracji interaktywnej napisz, w których gwarach nie występuje mazurzenie.
Na podstawie ilustracji interaktywnej wskaż, w których gwarach nie występuje mazurzenie.