Dowiedz się
Edyp (fragment)Tragedię Król Edyp Sofoklesa nazywa się powszechnie „tragedią przeznaczenia” lub „tragedią losu” i określenie to wyraża zasadniczą myśl utworu.
[..] Edyp to człowiek uczciwy, szlachetny, sprawiedliwy, mądry i przezorny – właściwie ma niemal same zalety charakteru. Wszak świadomie opuścił Korynt, rezygnując ze statusu królewicza, byle tylko nie stworzyć najmniejszej okazji do spełnienia się złowrogiej przepowiedni. Wybawił Teby od zmory Sfinksa, a następnie usilnie dąży do tego, by uchronić miasto od nowej zagadkowej klęski, co jest rysem bezinteresownej szlachetności a zarazem poczucia obowiązku wobec kraju. Prowadząc dochodzenie, dąży do wyjaśnienia sprawy i dojścia do prawdy za wszelką cenę. W działaniu kieruje się wyłącznie logicznymi i racjonalnymi przesłankami, nie zaś uczuciami. Wykazuje wielkie poczucie godności i wiarę w potęgę rozumu ludzkiego. Jest to więc ze wszech miar człowiek wybitny – zarówno w ujęciu Sofoklesa, jak i w naszym rozumieniu. I właśnie owa wielkość niejako implikuje jego klęskę. Bo tylko przemożne dążenie bohatera do prawdy i sprawiedliwości doprowadziło do straszliwego samopoznania.Źródło: Andrzej Lubach, Edyp (fragment), [w:] praca zbiorowa, Mit człowiek literatura, Warszawa 1992, s. 154–155.
Po co Sofokles pokazał Ateńczykom fragment historii Teb? Przecież dobrze znali tę opowieść z mitów. Nie chodziło jednak o zaskoczenie widzów nieznanymi im losami Edypa. Powód ich przedstawienia był inny. Możemy go poznać z fragmentu dzieła Arystotelesa. Arystoteles bywa określany najwszechstronniejszym uczonym antyku. O jego znaczeniu w dziedzinie filozofii świadczyć może to, że nazywano go po prostu Filozofem. Ten uczeń Platona wpłynął na rozwój fizyki, matematyki, nauk przyrodniczych, astronomii, logiki, etyki, retoryki. Był również wybitnym znawcą literatury, choć nie tworzył jej, a podpowiadał innym, jak mają pisać. Temu służyła jego Poetyka.
Poetyka
Poetyka to dzieło napisane ok. 335 r. p.n.e.; niezachowane w całości – z dwóch ksiąg pozostała pierwsza. Arystoteles przedstawił w nim swoje rozumienie, czym jest literatura (nazywana poezją). Zajął się też cechami trzech gatunków: epopei, komedii i tragedii. Jego tekst to czasem nieprecyzyjne notatki, które Arystoteles prawdopodobnie rozwijał w trakcie wykładów. W Poetyce autor wyjaśniał powody, dla których twórcy piszą tragedie. O ile pozostałe gatunki mają naśladować (mimesismimesis) rzeczywistość, o tyle tragedia powinna jeszcze wywołać w widzach katharsiskatharsis.
Składniki tragedii
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D4HBX9OKL
Nagranie fragmentu "Poetyki" Arystotelesa, czyta Maciej Gudowski.
ArystotelesArystoteles w Poetyce podał definicję tragedii, w której wskazał na niezbędne składniki dzieł należących do tego gatunku literackiego:
PoetykaTragedia jest to naśladowcze przedstawienie akcji poważnej, skończonej i posiadającej (odpowiednią) wielkość, wyrażone w języku ozdobnym, odmiennym w różnych częściach dzieła, przedstawienie w formie dramatycznej, a nie narracyjnej, które przez wzbudzenie litości i trwogi doprowadza do oczyszczenia [kátharsis] tych uczuć.
Źródło: Arystoteles, Poetyka, tłum. H. Podbielski, Wrocław 1989, s. 19.
Ponieważ Arystoteles nie wyjaśnił zbyt dokładnie swoich poglądów na temat katharsis, do dziś trwają spory o sens tego pojęcia w języku greckim. W sekcji Konteksty znajduje się się kilka propozycji jego interpretacji. Zapoznaj się z ich treścią.
Niezależnie od tego, na czym polegało oczyszczenie, przedstawienie wywoływało w widzach emocje. Swoją aprobatę lub niezadowolenie okazywali oni wyraźnie, np. klaszcząc, gwiżdżąc, tupiąc, rzucając kamykami lub orzechami. Jednak obyczaj zakazywał, aby autor dążył do wywołania nadmiernych emocji. Zdarzało się, że doprowadzenie widowni do płaczu kończyło się karą dla twórcy! Istniały również ograniczenia w pokazywaniu wydarzeń okrutnych.
Składniki tragedii według Arystotelesa
naśladowanie rzeczywistości w ramach zasady prawdopodobieństwa;
poważna tematyka;
rozmiary pozwalające na ukazanie wydarzeń w ciągu kilku godzin;
poważny styl;
przedstawianie wydarzeń przez bohaterów przed widzami;
wywołanie odpowiednich emocji w widzach;
uzyskanie efektu w postaci kátharsis.
Przywołana definicja łączy się z jedną z podstawowych zasad sztuki antycznej – stosownością (łac. decorumdecorum), również wspomnianą w Poetyce. Stosowność wymagała od twórców uzyskania harmonii między gatunkiem literackim, tematem, typem bohatera oraz stylem języka. Oznaczało to na przykład, że w eposach pierwszoplanowymi postaciami mogą być tylko bogowie, herosi, władcy, wielcy wojownicy, biorący udział w wydarzeniach przełomowych dla danej społeczności. To samo dotyczyło tragedii – należało wybrać poważny temat i za pomocą podniosłego stylu wypowiadania się ukazać działania bohaterów należących do wyższych sfer społecznych.
Charakter i „właściwości myślenia” bohatera dzieła literackiego
Analizując poszczególne składniki tragedii, Arystoteles poświęcił wiele miejsca na opisanie bohatera odpowiedniego dla tragedii. W konstruowaniu głównej postaci twórca powinien – według autora Poetyki – wziąć pod uwagę następującą zależność:
PoetykaSkoro więc tragedia jest naśladowczym przedstawieniem akcji prowadzonej przez postacie działające, postacie te muszą odznaczać się jakimiś właściwościami myślenia [diánoia] i charakteru [éthos]. Dzięki tym właściwościom oceniamy przecież ich postępowanie. Charakter i „właściwości myślenia” są więc dwoma naturalnymi źródłami działania postaci, od którego zależy ich powodzenie lub nieszczęście.
Źródło: Arystoteles, Poetyka, tłum. H. Podbielski, Wrocław 1989, s. 20.
Arystoteles w taki sposób wyjaśniał, jak rozumie wspomniane pojęcia:
PoetykaO ile właściwości charakteru są uzasadnieniem dokonywanego przez postaci wyboru postępowania w sytuacjach, gdzie taki wybór nie jest rzeczą oczywistą [...] – o tyle „myślenie” zawarte jest w takich wypowiedziach, w których wykazuje się, że jakaś rzecz przedstawia się tak lub że się ma inaczej oraz w tych, gdzie wypowiada się jakieś ogólne prawdy.
Źródło: Arystoteles, Poetyka, tłum. H. Podbielski, Wrocław 1989, s. 24–25.
Osiągnięcie głównego celu tragedii, który polega na wywołaniu w widzach kátharsis, jest uzależnione od odczuwania litości oraz trwogi. Do warunków umożliwiających wzbudzenie takich emocji Arystoteles zaliczał stworzenie odpowiedniego charakteru postaci. Przy jego konstruowaniu twórca musi wziąć pod uwagę cztery właściwości:
Poetyka– Po pierwsze to, że przede wszystkim [charaktery] muszą być szlachetne. [...] Charakter mogą wyrażać tylko takie słowa lub czyny, które wskazują wyraźnie na kierunek postępowania; jeśli on jest szlachetny, to ich charakter będzie szlachetny. [...]
– Druga sprawa, to – stosownośćstosowność. Cechą charakteru może być np. męstwo, ale przecież nie jest stosowne dla kobiety być mężną lub uczoną.
– Trzecia natomiast – podobieństwopodobieństwo. [...]
– Czwartą sprawą, którą trzeba mieć na uwadze, jest konsekwencja. Bo jeśli nawet postać będąca przedmiotem naśladowania jest niekonsekwentna i takim została obdarzona charakterem, to musi już być niekonsekwentna konsekwentnie.
Źródło: Arystoteles, Poetyka, tłum. H. Podbielski, Wrocław 1989, s. 50–51.
Bohater tragiczny
Uwagi dotyczące zasad doboru bohatera tragicznego Arystoteles podsumował w następujący sposób:
PoetykaSkoro więc [...] musi być ona [tj. tragedia] naśladowczym przedstawieniem zdarzeń budzących litość i trwogę – co jest przecież szczególną właściwością tego rodzaju sztuki naśladowczej – jasny stąd wniosek, że nie należy pokazywać ani ludzi nieposzlakowanych popadających ze szczęścia w nieszczęście, gdyż to nie wzbudza litości ni trwogi, a tylko oburzenie, ani też zmiany losu ludzi niegodziwych z nieszczęścia w szczęście, bo nic nie jest bardziej obce duchowi tragedii niż taka właśnie struktura; nie spełnia an przyjemności, ani nie wzbudza litości i trwogi. Podobnie też człowiek zbyt niegodziwy nie powinien popadać ze szczęścia w nieszczęście. Takie przedstawienie może wprawdzie dostarczyć przyjemności, nie wzbudza jednak litości ni trwogi, gdyż litość wzbudza w nas nieszczęście człowieka, który jest do nas podobny. [...] Pozostaje zatem wybór kogoś pośredniego między nimi. Takim bohaterem jest więc człowiek, który nie wyróżnia się osobliwie ani dzielnością i sprawiedliwością, ani też nie popada w nieszczęście przez swą podłość i nikczemność, lecz ze względu na jakieś zbłądzenie. Należy on przy tym do ludzi cieszących się wielkim szacunkiem i powodzeniem [...].
Źródło: Arystoteles, Poetyka, tłum. H. Podbielski, Wrocław 1989, s. 41–42.
Fatum i ironia
Grecy (i Rzymianie) nie wierzyli w przypadek. Świadczy o tym obecność w panteonie bogów takich istot, jak: Mojry, Tyche, Ananke, Fortuna. Czy wiesz, co reprezentują?
Sprawdź, korzystając z dostępnego źródła, kim były te postaci w wierzeniach ludzi żyjących w czasach antycznych.
Opisując dzieje Edypa można użyć następujących definicji:
(łac., od fari – mówić) – to, co przepowiedziane, zły los, zrządzenie bogów; w kulturze rzymskiej nazwą tą określano bóstwo przeznaczenia (odpowiednik greckich Ananke i Mojr); fatum więc to niezawiniony, a przy tym nieszczęśliwy bieg wydarzeń w życiu człowieka i całych społeczności (np. rodzin czy miast), przed fatum nie ma ucieczki – to los zesłany przez bogów; można jedynie, dzięki kapłanom‑wróżbitom, ten los poznać
Pozostałe pojęcia wiążące się z losami postaci tragicznej to:
zderzenie dwóch równorzędnych racji, dwóch porządków, w którym dążenia, wybory jednostki zestawione są z siłami wyższymi (przypisanym losem, normą moralną, prawem), a wszelkie próby przeciwstawienia się im skazane są na klęskę
nieprzezwyciężona sprzeczność naznaczająca los bohatera tragedii, którego czyny wbrew jego woli i wiedzy prowadzą nieuchronnie do zagłady; ironia tragiczna nazywana jest często ironią losu, ironią obiektywną lub dramatyczną, jej istotą jest sprzeczność między znaczeniem użytych słów a intencją zawartą w kontekście; ironia tragiczna nie jest konstrukcją stylistyczną i nie widać jej w przekazie słownym, przejawia się w działaniach bohatera, jej źródłem jest niezgodność między stanem jego wiedzy o sobie samym a rzeczywistą sytuacją, znaną widzowi lub czytelnikowi, często jej celem jest wytworzenie dystansu między podmiotem wypowiedzi a samą wypowiedzią
Edyp jako bohater tragiczny
W postępowaniu tak scharakteryzowanej postaci objawiał się tragizmtragizm. To pojęcie oznaczało nieuchronne zbliżanie się bohatera do katastrofy, która wynikała z nierozwiązywalnego konfliktu między dwiema ważnymi i równorzędnymi wartościami lub z działania fatum. Przeświadczenie o istnieniu fatumfatum, tzn. przeznaczenia wpływającego na egzystencję każdego człowieka, było jednym z głównych elementów wierzeń starożytnych Greków. To przekonanie poświadczył SofoklesSofokles w tragedii Król Edyp. Akcja dzieła nie pozwala jednak na potraktowanie tytułowej postaci jako istoty pasywnie poddającej się losowi. Władca Teb wziął aktywny udział w wypełnianiu się przeznaczenia - to Edyp podjął decyzję o opuszczeniu Koryntu, a następnie wysłaniu Kreona do wyroczni, a także sprowadzeniu do miasta wieszcza Terezjasza oraz pasterza.
Fakt, że król Edyp sam doprowadził do swojej klęski, to przejaw istnienia ironii tragicznejironii tragicznej. Jej obecność powoduje, że w działaniach bohatera tragicznego dostrzegalny jest paradoks polegający na aktywnym doprowadzaniu do spełnienia się losu. Katastrofa człowieka nie wynika jednak wyłącznie z woli bogów, lecz ze zbłądzenia (gr. hamatriahamatria), np. popełnienia przypadkowej zbrodni. Tym, co mogło do niej doprowadzić, jest natomiast pycha (gr. hybrishybris).
Historia filozofii starożytnejStarożytni Grecy terminem hybris oznaczali „arogancję”, niepowściąganą gwałtowność kogoś, kto nie potrafi nałożyć swemu działaniu hamulców, które się biorą z respektowania praw drugiego, z poczucia sprawiedliwości, z litości [...]. Arogancja ta [...] bezpośrednio obraża bogów. [...] Każde uporczywe rozwijanie osobistej dumy, które [...] sprawia, że stajemy się mało wrażliwi na dobro innych, jest hybris; każda obrona niesprawiedliwego stanowiska – czy to w społeczności, czy to w rodzinie – jest hybris.
Źródło: Giovanni Reale, Historia filozofii starożytnej, t. 5, tłum. E. I. Zieliński, Lublin 2004, s. 94.
Teatr greckiNajboleśniejszym wnioskiem płynącym ze sztuki jest to, że odkrywanie prawdy wcale nie musi służyć poprawie naszego życia – przeciwnie, może na nas spuścić nieoczekiwane plagi. Ponieważ jednak niezbywalną cechą człowieka jest chęć dowiedzenia się wszystkiego, czego można się dowiedzieć, widzimy w Edypie wzór kondycji wielkiego bohatera tragicznego śledztwa. Pytanie, czy zakończenie tragedii ma widzom przynieść ulgę, czy pogrążyć w rozpaczy, pozostaje otwarte […].
Źródło: Oliver Taplin, Teatr grecki, [w:] Historia teatru , red. John Bertrand Russel, tłum. Hanna Baltyn-Karpińska, Warszawa 2007, s. 29.
Słownik
(łac. decorum – stosowność) – zasada polegająca na zharmonizowaniu elementów dzieła literackiego i odpowiedniości stylu (np. słownictwa, składni) z treścią (tematem, typem bohatera, wydarzeniami)
(łac. fari – mówić) – to, co powiedziane, przepowiedziane przez boga, zły los, nieszczęście; Grecy tym słowem określali bóstwa związane z przeznaczeniem (np. Mojry); fatum wiązało się z nieuchronnością tego, co zdecydują bogowie
(gr.) – grzech; tragiczna wina, która jest efektem nieodpowiedniej oceny sytuacji (zbłądzenia) ze strony bohatera
(gr.) – pycha, duma, prowadząca do upadku
niemożliwa do uniknięcia sprzeczność pragnień bohatera z jego przeznaczeniem
konieczność wyboru spośród przeciwstawnych, a przy tym równorzędnych wartości, powodująca, że każda decyzja niesie ze sobą negatywne konsekwencje