Ćwiczenia
Wypisz cechy symboli w literaturze symbolistycznej i ekspresjonistycznej, opierając się na spostrzeżeniach Jana Józefa Lipskiego dotyczących twórczości Jana Kasprowicza.
WstępW Hymnach, tak jak w Krzaku dzikiej róży, znaczną rolę odgrywa symbol, ale jest znaczna różnica między symbolem symbolistycznym a symbolem ekspresjonistycznym. Wystarczy zobaczyć, jak to wygląda np. w Dies irae:
[...] w pożarach spokojnego słońca szatańskim chichotem płoną świeże, niezwiędłe róże grzechu i winy! Na ich purpurze osiadł posępny i siny tej Konieczności cień.
(w. 26–32)
Róża jest tu w tym samym stopniu symbolem, co krzak dzikiej róży w innym wierszu Kasprowicza. Nie może być traktowana jedynie jako element metafory, określający grzech i winę. Świadczy przeciw temu jej funkcja w warstwie obrazowej hymnu, gdzie jest ona tego samego typu elementem wizualnym, co „głowa owinięta w cierniową koronę” lub „miliardy krzyży”. Symbol ten jest jednak uwikłany w metafory, które bezpośrednio podsuwają sposób jego odczytania, określają sferę jego zastosowań. Jest to sfera fenomenów psychicznych lub psychiczno‑etycznych. Dzięki temu symbol w ekspresjonizmie jest czytelniejszy niż w symbolizmie. Sens takich symbolów jak krzak dzikiej róży i spróchniała limba w cyklu Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach nie może być dokładnie odcyfrowany bez popadnięcia w dowolność, chociaż nie ma wątpliwości, dzięki stylistyce i obrazowaniu, że mamy do czynienia z symbolami. Uwikłania metaforyczne symbolu róży w Dies irae niejako palcem wskazują na wartość symbolu: „róże grzechu i winy” płoną „szatańskim chichotem”.
Źródło: Jan Józef Lipski, Wstęp, [w:] Jan Kasprowicz, Wybór poezji, oprac. Jan Józef Lipski, Kraków 1990.
Z poniższego fragmentu hymnu Święty Boże, Święty Mocny wypisz porównania, które można uznać za charakterystyczne dla etapu twórczości Kasprowicza reprezentowanego przez ten utwór.
Święty Boże, Święty MocnyO Mocny!
Ty się upajasz wielkością stworzenia,
a pośród nas tu głód!
Jak bedłki, tak jarmużu syty ginie lud.
A jako ryczący lew
Szatan po ziemi tej krąży,
na pokolenia
zarzuca zdradną sieć,
w synu na ojca zapalczywość budzi,
wynaturzony gniew,
że syn przed ojcem zamyka swój dom!
Bratu na brata wciska krwawy nóż,
a nasze siostry i żony
na straszny rzuca srom [...].
A my, ten ród potępiony,
krzyże ująwszy w dłonie
i zblakłe w krwawym pochodzie,
trupimi piszczelami znaczone chorągwie,
idziem o głodzie
po tym śmiertelnym wygonie,
w ten znojny,
w ten nieszczęśliwy czas,
w którym konają wieki
i wraz się rodzą nowe
na cięższą jeszcze niedolę –
idziemy, biedną pochyliwszy głowę,
jak ten zsieczony las –
idziemy, a kres tak daleki!Źródło: Jan Kasprowicz, Święty Boże, Święty Mocny, [w:] tegoż, Wybór poezji, oprac. Jan Józef Lipski, Kraków 1990, s. 202–203.
Wybierz autora, którego twórczość, podobnie jak poezja Kasprowicza, zmieniała się na przestrzeni lat. Scharakteryzuj przemiany zachodzące w stylu wybranego artysty w rozprawce na 400 słów.
Napisz rozprawkę na 200 słów: Czy w zmieniającej się nieustannie twórczości Jana Kasprowicza można znaleźć cechę wspólną łączącą ze sobą jego utwory poetyckie?