R9medUieLU3cB
Zdjęcie przedstawia marmurową, antyczną płaskorzeźbę. Znajduje się na niej szereg postaci bawiących się, grających na instrumentach: lirze, fletach, tamburynie. Postacie są nagie lub półnagie.

Gatunki starożytnej poezji lirycznej

Bertel Thorvaldsen, Taniec Muz na Górze Helikonu, 1807
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Sztukę antycznej Grecji pod względem chronologicznym dzieli się na okresy: archaiczny (wieki IX‑VI p.n.e.), klasyczny (wieki V i IV p.n.e.) oraz hellenistyczny (wieki III‑I p.n.e.). Historycy kultury podkreślają, że przemiany, w poszczególnych okresach, dotyczyły nie tylko sztuki, ale także literatury. W każdym okresów dominowały różne rodzaje literackie:

  • w archaicznym epika (IX–VII wiek p.n.e.),

  • w klasycznym (VII–VI wiek p.n.e. nazywany epoką liryki) liryka,

  • w hellenistycznym (V–IV wiek p.n.e.) dramat.

Można też zastosować podział w zależności od dominującego rodzaju literackiego. Jako pierwsza szczególnie rozwijała się epika (Homer, Hezjod), później - liryka, a potem - dramat (Ajschylos, Sofokles, Eurypides).

Twórczości towarzyszyła refleksja o charakterze teoretycznoliterackim. Filozofem, który podzielił sztuki na opisujące rzeczywistość lub naśladujące ją, był uczeń Sokratesa, Platon (429 p.n.e. – 347 p.n.e.). Platon nie użył pojęcia „poezja” czy „liryka” w takim rozumieniu, w jakim są one stosowane obecnie. Podobnie postąpił jego uczeń Arystoteles (384–322 p.n.e.), autor Poetyki. Przedstawiając zasady podziału na gatunki literackie, stwierdził:

Arystoteles Poetyka

Wszystkie tego rodzaju sztuki, jak: epopeja, tragedia, komedia czy dytyrambdytyrambdytyramb, a nawet w przeważającej mierze muzyka na aulos i kitarę mają tę cechę wspólną, że są sztukami mimetycznymisztukami mimetycznymisztukami mimetycznymi (naśladowczymi). Różnią się zaś między sobą z trzech względów: ze względu na odmienne środki, różne przedmioty i odmienny sposób naśladowania. […]

CART1 Źródło: Arystoteles, Poetyka , tłum. Henryk Podbielski, Wrocław 1989, s. 3–4.
dytyramb
sztukami mimetycznymi
Już wiesz

Przypomnij sobie podział literatury na rodzaje oraz cechy odróżniające lirykę od pozostałych rodzajów literackich. Napisz krótką notatkę na ten temat.

R9Nkh5i6YbXRI
Miejsce na notatki

Grecy wymyślili nie tylko nazwę liryka, ale też samą lirykę. Słowo to kojarzy się (słusznie) z instrumentem muzycznym – lirą. To nie przypadek, bo w antyku poezję się śpiewało. Z tego względu stosowano też inną nazwę: melika. Słowo to również kojarzy się muzycznie – z melodią. Dziś zazwyczaj używamy kolejnego określenia pochodzącego z greki, w której występuje wyraz poiesis, oznaczający tworzenie, a w języku polskim brzmiący – poezja.

Twoje cele
  • Utrwalisz wiadomości o gatunkach lirycznych.

  • Określisz przynależność wybranych utworów antycznych do typów liryki.

  • Scharakteryzujesz podmiot liryczny i adresata lirycznego w wybranych wierszach antycznych poetów.

  • Przeanalizujesz wybrane utwory o tematyce miłosnej Safony i Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej.

  • Porównasz wiersze obu autorek, odnajdując podobieństwa i różnice.