Witkacy

R1FUM6BJL8UDC

Obraz przedstawia mężczyznę. Ma on pociągłą twarz oraz lekki zarost, brązowe oczy i prosty nos. Na głowie ma założoną czarną puchatą czapkę. Jest ubrany w gruby płaszcz.

Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) (1885–1939) doświadczył wielu katastrof – zarówno tych związanych z wydarzeniami historycznymi, jak i dotyczących jego życia osobistego. Wychowywał się w atmosferze młodopolskiej, wśród dekadenckich nastrojów, które ówcześni twórcy – między innymi jego ojciec Stanisław Witkiewicz (1851–1915) – usiłowali przełamać nowymi ideami rozwoju duchowego lub artystycznego. Witkacy poświęcił się sztuce, która stanowiła – jego zdaniem – główną wartość ludzkiego życia i remedium na poczucie pustki. Z czasem zaczął jednak wieszczyć, że i ten przejaw człowieczeństwa zaniknie, a ludzkie życie zostanie w przyszłości całkowicie pozbawione indywidualizmu, a zatem również twórczości. Witkacy boleśnie przeżył samobójstwo swojej narzeczonej, Jadwigi Janczewskiej (1889–1914). Podróż do Nowej Gwinei, podjęta w celu odzyskania zdrowia psychicznego, nie przyniosła mu spodziewanego ukojenia. Pisarz wrócił do Europy, w której właśnie wybuchła I wojna światowa, zaciągnął się wówczas do wojska carskiego. W Rosji był świadkiem rewolucji październikowej, która zmieniła jego postrzeganie rzeczywistości. Tematyka katastroficzna pojawiała się odtąd niemal we wszystkich jego dziełach. Przykładem tego doświadczenia jest m.in. dramat Szewcy.

Życie bez idei

Z większości dzieł Witkacego można wyczytać przekonanie o tym, że wiek XX jest czasem wymierania wartości, którymi żyła dotychczas ludzkość. Autor Szewców wymienia trzy podstawowe dziedziny twórczości człowieka określające jego egzystencję. Są to kolejno: religia, sztuka i filozofia. Przez wieki każda z nich zapewniała jednostce sens życia, porządkowała wizję świata, dawała szczęście i spełnienie. W miarę rozwoju cywilizacyjnego ludzie przestali jednak odczuwać te wartości jako istotne. Z kolei współczesna sztuka w poszukiwaniu nowości skłoniła się do wynaturzonych form. Filozofia zaś wkrótce znalazła swój koniec w postaci doskonałego systemu, który będzie odpowiedzią na wszystkie pytania.

Gdy nie istnieje żadna idea, której można się poświęcić, tajemnica, którą można zgłębić, ani cel, do którego można dążyć, życie jednostki staje się zupełnie bezwartościowe i nudne, uważał Witkiewicz. To przekonanie często wyrażają bohaterowie dzieł Witkacego, na przykład Sajetan Tempe z Szewców:

Spuścizna literacka Witkacego jest świadectwem poszukiwania nowej wartości, która mogłaby zastąpić stare. Bohaterowie Szewców próbują wszelkich sposobów zapełnienia egzystencjalnej pustki, a rzeczywistość dookoła nieustannie się zmienia pod wpływem kolejnych rewolucji. Witkiewicz często ukazuje, że u podłoża ich pragnień najczęściej znajduje się desperacja. Wyraża przekonanie o bezpowrotnym przeminięciu okresu wielkich idei.

Niemożność nasycenia

W czasie bankructwa systemów religijnych, filozoficznych i społecznych, które kształtowały wcześniej obraz świata, szczególnie trudny jest los jednostek wrażliwych. Większość postaci dramatów Witkacego i powieści to ludzie głęboko refleksyjni, o bogatym życiu wewnętrznym. Nie są w stanie zadowolić się prozą życia, poszukują wciąż nowych wrażeń – intelektualnych, duchowych, a także cielesnych. Jednak żadne, nawet najmocniejsze doświadczenie, nie daje im oczekiwanego nienasycenia.

To nienasycenie Witkacy nazywa „metafizycznymmetafizykametafizycznym”, ponieważ w jego przekonaniu nie wynika ono z samej materialnej kondycji człowieka. Zwraca uwagę na stopień uświadomienia właściwy tylko ludziom. Człowiek postrzega siebie jako istotę odrębną od świata, mimo że z tego świata pochodzi i w nim został ukształtowany. Stąd wynika zadziwienie własnym istnieniem, doświadczane mocno zwłaszcza przez osoby uwrażliwione, zwane przez Witkiewicza schizoidamischizoidschizoidami. Ta właściwość ludzkiej natury odpowiada za nasze człowieczeństwo, ale w dobie przemian cywilizacyjnych staje się źródłem cierpienia:

Ludzie, którzy zdolni są jeszcze do przeżywania „uczuć metafizycznych” w czasach, gdy tradycyjne sposoby ich doświadczania zanikają, mają przed sobą trudny los. Stoją przed tragicznym wyborem: albo skazać się na wieczne niespełnienie, albo porzucić człowieczeństwo i poddać mechanizacji życia czy – mówiąc językiem Witkacego – ulec „zbydlęceniu”.

R1JEC95CTJM31

Na zdjęciu widać czarno‑białą fotografię lub portret, na którym centralnie widoczna jest ludzka twarz – oczy, nos i usta. Całość jest przysłonięta i zniekształcona przez pękniętą szybę. Linia największego pęknięcia przecina twarz niemal symetrycznie, dzieląc ją na dwie części. Twarz wydaje się niewidoczna w całości – tylko fragmenty są oświetlone.

Zanikanie indywiduum

Dramat wrażliwych jednostek nie ma optymistycznego zakończenia. Zdaniem Witkacego uczucia wyższe są skutkiem ubocznym rozwoju świadomości i wkrótce zanikną. Kluczowym powodem jest – według pisarza – coraz większe uspołecznienie ludzkości. We współczesnym świecie rządzonym przez masy poszczególni ludzie nie mają znaczenia. Jeśli skupiają się na swych wewnętrznych przeżyciach, są dla ogółu nieużyteczni. Ich gatunek skazany jest na wymarcie – otwarte pozostaje tylko pytanie, kiedy to nastąpi:

R1JVgFaNxh1no

Obraz przedstawia kobietę i mężczyznę. Kobieta obejmuje rękę mężczyzny. Mężczyzna ma zniekształcone, wydatne czoło, orli nos oraz nienaturalnie wielką rękę. Spogląda na kobietę.

Wyobraźnię Witkacego można nazwać katastroficzną. Zdaniem autora Szewców najbardziej przerażające nie są jednak przewroty polityczne mogące wydarzyć się w przyszłości. Rewolucje i walki zbrojne są tylko tłem, na którym przebiega o wiele straszliwsza przemiana. Być może przyszła ludzkość funkcjonująca na podobieństwo mrowiska będzie szczęśliwa, lecz pozbawi się wszelkiej wartości nadającej sens egzystencji – utraci człowieczeństwo na rzecz społeczeństwa nasyconych marionetek.

System totalitarny

Witkacy uznawał rewolucję za ostatni moment w dziejach ujawniający najsilniejsze lęki i pragnienia ludzkości. Później przewidywał okres stagnacji, w którym społeczeństwo zostanie całkowicie zautomatyzowane. Dążenie do równości i sprawiedliwości doprowadzi ostatecznie do powstania totalitarnych rządów, a wolność i twórczość zostaną poświęcone na rzecz bezpieczeństwa i dobrobytu. Witkiewicz domyślał się, że rządy opresyjne wobec podwładnych okażą się niewystarczające dla utrzymania porządku, dlatego przewidywał, iż przyszła władza będzie zaspokajać wszelkie potrzeby obywateli. Ludzie odurzeni przyjemnościami oferowanymi przez system zapomną o człowieczeństwie i zostaną sprawnie funkcjonującymi maszynami.

Witkiewicz zauważał, że uwielbienie dla przywódców często zostaje wykorzystane jako środek do manipulowania społeczeństwem. Od samego człowieka ważniejsza staje się idea, którą on symbolizuje. Dlatego w Szewcach tytułowi robotnicy decydują się na zabicie Sajetana.

Podobne czystki na szczytach władzy odbywały się w dwudziestoleciu międzywojennym między innymi w Związku Radzieckim, a sytuacja polityczna panująca u wschodnich sąsiadów mogła zainspirować wydarzenia ukazane w dramacie. Poglądy i działania tytułowych Szewców w wielu aspektach przypominają metody stosowane przez rosyjskich komunistów oraz przekonania, którymi się kierowali.

Ostateczna diagnoza Witkacego nie jest pochlebna dla przyszłej ludzkości. Zdaniem autora Szewców zmechanizowane społeczeństwo będzie szczęśliwe, lecz pozbawione wyższych przeżyć, okaże się nic niewarte. O zgubnym wpływie narzuconych ideologii pisał również filozof Fryderyk Nietzsche (1844–1900), którego prace czytał Witkiewicz. W przeciwieństwie do polskiego twórcy niemiecki myśliciel dopuszczał inny scenariusz – powstanie rasy nadludzi, którzy nie ulegną zewnętrznym wpływom i sami wyznaczą sobie życiowe pryncypia.

RtWDa4g5DjDyn1

Zdjęcie przedstawia młodego mężczyznę. Jest to portret jego twarzy. Mężczyzna ma proste, półdługie włosy. Są one zaczesane do góry. Twarz mężczyzny jest owalna. Mężczyzna ma gęste wąsy. Ma założone małe, owalne, druciane okulary.

Zgodnie z historiozofią Witkacego taki rozwój sytuacji był nieprawdopodobny. Artysta dostrzegał możliwości, by człowiek mógł przezwyciężyć zewnętrzny nacisk totalitarnego systemu. Uznawał taką walkę za z góry przegraną, ponieważ w istocie nie byłaby ona zwrócona przeciw władzy, a przeciw nieuchronnym prawom historii, których jednostka nie może zmienić.

Słownik