Witkacy

R19duXCDzrLji

Zdjęcie przedstawia portret mężczyzny. Jest ukazane jego popiersie. To dojrzały mężczyzna. Ma szczupłą, pociągłą twarz. Mężczyzna uważnie przygląda się widzowi. Jest ubrany w płaszcz. Trzyma prawą rękę za pazuchą.

Rewolucja bolszewicka

Okres służby Stanisława Ignacego Witkiewicza w armii carskiej od grudnia 1914 roku do listopada 1917 jest najmniej zbadanym fragmentem biografii pisarza. Po samobójstwie narzeczonej Jadwigi Janczewskiej pisarz próbował walczyć z depresją. Z tego względu wybrał się na wyprawę do Nowej Gwinei razem ze swoim przyjacielem, antropologiem Bronisławem Malinowskim. Gdy usłyszał o wybuchu I wojny światowej, powrócił do Europy i wstąpił do armii carskiej. Był zdania, że Polska może odzyskać niepodległość, jeśli w konflikcie wojennym poprze Rosję.

Zachowało się niewiele listów Witkacego z tego czasu. Doświadczenie walki zbrojnej musiało jednak wpłynąć na jego twórczość, a także na sposób postrzegania procesów społecznych. Pod koniec służby pisarz był świadkiem rewolucji październikowej, zwanej bolszewickąbolszewizm (leninizm)bolszewicką. Później w swoich dziełach wielokrotnie przedstawiał przewroty inspirowane tymi wydarzeniami.

W Szewcach można zauważyć powiązanie między ideologią komunistyczną a kultem pracy wyznawanym przez tytułowych rzemieślników. Wywołana przez Sajetana Tempego rewolucja ma wiele wspólnego z październikowymi walkami. Późniejsze czystki w rządzie szewców przypominają z kolei czystki dokonywane w sowieckich szeregach:

Młodzi nacjonaliści

W 1934 roku, gdy Witkacy kończył pisać Szewców, powstał Obóz Narodowo‑RadykalnyObóz Narodowo‑Radykalny (ONR) Obóz Narodowo‑Radykalny. Grupa młodych działaczy politycznych, zniechęconych umiarkowaną polityką starszego pokolenia, założyła nacjonalistyczną organizację, z której następnie wyłoniło się skrajne ugrupowanie: Ruch Narodowo‑RadykalnyRuch Narodowo‑Radykalny (Falanga)Ruch Narodowo‑Radykalny, zwany Falangą. Cechami wspólnymi jego członków były młody wiek i potrzeba czynu, również zbrojnego.

Falangiści rekrutowali się przede wszystkim spośród młodzieży wychowanej w niepodległej Polsce, negatywnie oceniającej działanie państwa. Odczuwali niestabilność życiową i finansową, wywołaną między innymi kryzysem gospodarczym w Europie. Niepewna sytuacja i zwątpienie w ustrój kapitalistyczny sprzyjały radykalizacji nastrojów. Młodzi poszukiwali obszaru, w którym mogliby wykorzystać swój zapał do działania. Opierając się na błędnym rozumieniu wartości narodowych i religijnych, dopuszczali się między innymi aktów agresji wobec mniejszości żydowskiej w Polsce.

Witkiewicz odzwierciedlił te negatywne tendencje w Szewcach, wprowadzając do dramatu organizację „Dziarskich Chłopców”. Działania grupy są pod wieloma względami zgodne z linią polityczną Falangi. Pisarz mógł również inspirować się Włochami Benita Mussoliniego (1883–1945) oraz nazistowskimi Niemcami, „Dziarscy Chłopcy” zaprowadzają bowiem rządy zbliżone do faszystowskich.

Edward Abramowski

Część interpretatorów Szewców wskazuje Edwarda Abramowskiego (1868–1918) jako możliwy pierwowzór postaci Towarzysza Abramowskiego, pojawiającego się w trzecim akcie dramatu. Edward Abramowski był filozofem, socjologiem i psychologiem, wpływowym myślicielem w Polsce przełomu XIX i XX wieku. Przyjaźnił się ze Stefanem Żeromskim (1864–1925); jego cechy nosi także Szymon Gajowiec, bohater Przedwiośnia.

R1ADHL7D4T312

Zdjęcie przedstawia portret młodego mężczyzny. Jego postać widoczna jest od pasa w górę. Mężczyzn siedzi wsparty prawą ręką na fotelu. Prawą dłonią wspiera głowę. Mężczyzna ma pociągłą twarz. Ma krótką brodę i wąsy. Jego włosy są proste, zaczesane ku górze. Mężczyzna ubrany jest w koszulę i marynarkę.

Przekonania polityczne Abramowskiego nie były tożsame z programem technokratów w Szewcach, choć można w nich zauważyć punkty styczne. Myśliciel postulował zakładanie spółdzielni, promował ideę kooperacji, w czym Witkacy prawdopodobnie zauważył dążenie do uspołecznienia ludzkości. W przeciwieństwie jednak do postaci dramatu Edward Abramowski doceniał wartość indywidualizmu, a państwo uważał za instytucję destrukcyjnie wpływającą na jednostkę. Uznawał też konieczność moralnego przeobrażenia ludzkości przed nadejściem rewolucji.

Towarzysz Abramowski w Szewcach również dąży do przeobrażenia człowieka, lecz zamierza to osiągnąć innymi środkami. Ideałem jest dla niego społeczeństwo całkowicie zautomatyzowane.

Przemówienia rewolucjonistów

W czasach I wojny światowej Witkacy jako rosyjski poddany zaciągnął się do służby w wojsku carskim. W latach 1914–1917 służył w Pawłowskim Pułku Lejbgwardii, elitarnym oddziale piechoty stacjonującym w Petersburgu. Tam w roku 1917 był bezpośrednim świadkiem rewolucji październikowej. Wydarzenie to wpłynęło na jego światopogląd, teorie historiozoficzne oraz katastroficzne przekonania. Zaznajomiło go też z retoryką rewolucjonistów.

RZ6sZ4iRfCzmr

Obraz przedstawia wiec robotniczy. Na dużym placu, między zabudowaniami fabrycznymi, zgromadzony jest tłum robotników w roboczych ubraniach. Na niewielkiej, drewnianej platformie widać postać przemawiającego Lenina. W tle znajdują się dymiące kominy.

Mowy wygłaszane w Szewcach przez reprezentantów ścierających się ze sobą stronnictw mają wiele wspólnego z wypowiedziami polityków żyjących w czasach Witkacego. Pisarz parafrazował w tekście dramatu poglądy polskich nacjonalistów, socjalistycznych działaczy społecznych, zaczerpnął też wiele ze stylu wypowiedzi rosyjskich działaczy, z Włodzimierzem Leninem (1870–1924) na czele, który został wprost wspomniany w tekście dramatu:

Sajetan, przywódca rewolucji szewców, wielokrotnie wygłasza przemowy dotyczące koniecznych zmian w organizacji przyszłego społeczeństwa. Nieustannie dyskutuje z innymi postaciami dramatu, co może przywodzić na myśl niekończące się dysputy toczone podczas politycznych wieców:

Ton, a także treść dyskusji Sajetana i Scurvy’ego wpisują się w rewolucyjną retorykę, którą Witkacy poznał podczas pobytu w Rosji. Wypowiedzi bohaterów dotykają kwestii politycznych szeroko dyskutowanych w okresie artystycznej działalności autora Szewców. Nie wyrażają jednak jego osobistych poglądów. Pisarz streścił przekonania bolszewików i faszystów po to, by przedstawić własną teorię historiozoficzną dotyczącą następujących po sobie przemian społecznych.

Słownik