Michaił Bułhakow Mistrz i Małgorzata

Przede wszystkim opisywany nie utykał na żadną nogę, nie był ani mały, ani olbrzymi, tylko po prostu wysoki. Co zaś dotyczy zębów, to z lewej strony koronki były platynowe, a z prawej złote. Miał na sobie drogi popielaty garnitur i dobrane pod kolor zagraniczne pantofle. Szary beret fantazyjnie załamał nad uchem, pod pachą niósł laskę z czarną rączką w kształcie głowy pudla. Lat na oko miał ponad czterdzieści. Brunet. Prawe oko czarne, lewe nie wiedzieć czemu zielone. Brwi czarne, ale jedna umieszczona wyżej niż druga. Słowem – cudzoziemiec.

CART2 Źródło: Michaił Bułhakow, Mistrz i Małgorzata, Warszawa 2001, s. 15.

Aniela Słupecka Jeszcze o podtekstach filozoficznych „Mistrza i Małgorzaty” Michaiła Bułhakowa

Ten ostatni [Woland, przyp. red.], będąc wysłannikiem piekieł, powinien robić to, co tradycyjnie do niego należy: psuć, niszczyć, wodzić na pokuszenie i jednocześnie wymierzać karę za popełnione grzechy. Taka postawa byłaby zgodna z powszechnymi wyobrażeniami, według których diabeł z jednej strony gubi duszę ludzką, z drugiej zaś – skazuje ją na cierpienia. Bułhakowowski Woland nie jest typowym diabłem. Realizuje w powieści tylko jedną z funkcji tradycyjnie przypisywanych mocom piekielnym. Nie niszczy, nie psuje, nie wodzi na pokuszenie. Wymierza natomiast karę za przestępstwa popełnione bez jego udziału. Co więcej, powieściowi wysłannicy piekieł – Woland, Behemot, Fagot‑Korowiow, Asasello – używają swej siły wyłącznie do czystych celów: przywracają porządek w różnych dziedzinach życia, tropią aferzystów, donosicieli, kłamców itp. Dlatego też Woland i jego świta wydają się być raczej sługami sprawiedliwości, niż piekieł. Nie ma w powieści scen świadczących o tym, że szajka Wolanda przybyła do Moskwy po to, by zabawić się kosztem niewinnych ludzi. Woland nie przypomina Szatana znęcającego się nad porządnymi ludźmi. Wprost przeciwnie, niemal wszystkie jego działania, przyjmowane przez nas jako logiczne następstwa zamanifestowanych wcześniej postaw, zaspokajają naturalne poczucie sprawiedliwości. Wydaje się, że powieściowy Książe Ciemności nie spełnia podstawowych warunków, by mógł być uznany za uosobienie idei Zła. Zło bowiem nie jest celem, do którego zmierza Woland, jest natomiast środkiem, narzędziem w walce z ludzkimi przywarami i niesprawiedliwością. Bułhakowowski „diabeł” jest zdolny nawet do dokonywania aktów miłosierdzia. Nie może więc być „częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro”. Bo przecież nie zło pragnie czynić. Wprost przeciwnie, wydaje się, że bezustannie zmierza ku dobru. Nie tylko wówczas, gdy pomaga Małgorzacie odzyskać mistrza, lub gdy uwalnia Friedę od strasznej kary, ale również wtedy, gdy wraz z „szajką” swoich pomocników demaskuje łapówkarzy, biurokratów, złodziei i nierobów. Popełnia więc, według określenia Tatarkiewicza, czyny stwarzające dobro, posiadające cechy czynów słusznych obiektywnie, a zatem – sprawiedliwe. Co więcej, naczelną zasadą działania Wolanda i jego towarzyszy są pewne stałe kryteria etyczne dające się sprowadzić do stwierdzenia: uznana wina wymaga bezwzględnie osądzenia i ukarania.

CART1 Źródło: Aniela Słupecka, Jeszcze o podtekstach filozoficznych „Mistrza i Małgorzaty” Michaiła Bułhakowa, „Zeszyty Naukowe Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy. Studia Pedagogiczne”, nr 13/1983, s. 66–67.