Quintus Horatius Flaccus (Horacy)

RpWw0SwbEcbOB

Postać mężczyzny w długiej szacie wykuta w kamieniu, w lewej ręce trzyma zwój, prawa ręka swobodnie opuszczona. Na głowie ma wieniec laurowy. Jest ustawiona na wysokim masywnym postumencie z marmuru. Wyryte są na nim napisy po łacinie.

R1XqZf3atHreu1

Obraz przedstawia mężczyznę w średnim wieku siedzącego przy kamiennym, bogato rzeźbionym stole. Ma ciemne proste włosy do ramion, ozdobione wieńcem laurowym. Ubrany jest w białą szatę z rękawami sięgającymi do łokci. Przez prawe ramię ma przewiązaną chustę w kolorze oliwkowym. Do chusty, na ramieniu, przypięty został czerwony kamień. Patrzy przed siebie, jest zamyślony, ma łagodny wyraz twarzy. W prawej ręce trzyma pióro, lewą położył na kartce. Obok leżą zapisane zwoje papieru i stoi mała amfora. Za jego plecami na drewnianych elementach oparcia krzesła stoją dwie małe postacie kobiece. Ta z lewej jest naga od pasa w górę, w prawej uniesionej ręce trzyma wstęgę, druga jest naga, ma skrzydła.

Żył w latach 65‑8 p.n.e., najważniejszy rzymski poeta i twórca traktatów poświęconych teorii literatury (czyli tekstów na temat zasad tworzenia literatury). Syn wyzwoleńca (eks‑niewolnika) z Wenuzji. Ojciec zapewnił mu dobre wykształcenie, m.in. w Grecji (wtedy już podległej Rzymowi). W czasie sporów po zabiciu Juliusza Cezara opowiedział się po stronie Brutusa i innych spiskowców, gdyż uważał, że bronili oni republiki przed tyranią. Po klęsce Brutusa powrócił do Italii. Mimo że pozbawiono go majątku, dzięki najpopularniejszemu wówczas pisarzowi Wergiliuszowi zyskał przychylność bogatego arystokraty rzymskiego i miłośnika sztuki – Mecenasa. To on ułatwił Horacemu rozpoczęcie drogi literackiej (m.in. podarował mu posiadłość w Sabinum). Kontynuował ją Horacy na dworze cesarza Oktawiana Augusta.
Pozostały po nim:

• Pieśni (Carmina) – podzielony na cztery księgi zbiór kilkudziesięciu utworów poetyckich (nieprzeznaczonych do śpiewu), mają one urozmaiconą tematykę: miłosną, obyczajową, biesiadną, polityczną, filozoficzną i okolicznościową. Przez kilkanaście następnych wieków uznaje się je za wzór liryki w tym gatunku;

• Satyry, w których Horacy krytykował nie ludzi, ale określone wady człowieka czy społeczeństwa; taka postawa satyryka stała się w późniejszych czasach proponowanym wzorcem;

• Epody, a wśród nich utwór, który zaczyna się od słów „Beatus ille…”, tzn. „Szczęśliwy ów…”, opowiadający ironicznie o rozkoszach życia na wsi;

• Listy, czyli wierszowane wypowiedzi, z których najważniejszy był List do Pizonów, przedstawiający zasady twórczości poetyckiej.

Poezja Horacego jest świadectwem przekonań filozoficznych jego epoki. Można w niej odnaleźć m.in. inspiracje filozofią epikurejską oraz stoicką. W trakcie studiów w Atenach Horacy uczestniczył w wykładach i dyskusjach filozofów, podchodził jednak krytycznie do głoszonych przez nich teorii. Część poglądów pochwalał, inne zaś oceniał negatywnie. Postawa Horacego polegała na świadomym wyborze i łączeniu określonych elementów filozofii epikurejskiej i stoickiej oraz innych szkół.

R1JZgxvxdg0iB

Obraz przedstawia grupę ludzi skupioną wokół poety, który czyta na głos ze zwoju trzymanego w lewej ręce, prawą rękę ma uniesioną, jakby gestykulował. Po jego lewej stronie stoi kosz, z którego ciemnoskóry mężczyzna wyciąga kolejne zwoje. Wszyscy znajdują się na zewnątrz okazałego budynku, poeta siedzi na szerokich schodach, oparty o podstawę wysokiej kamiennej kolumny. Za nim stoi czterech mężczyzn, jeden z nich trzyma kieliszek z winem, w tle fragment łukowatego wejścia do budynku. Kolejne cztery osoby siedzą na krzesłach. Z lewej strony mężczyzna i kobieta przy stoliku, drzewo, pod którym stoi dwóch żołnierzy rzymskich w hełmach z grzebieniami. U ich stóp, przy kolejnej kolumnie siedzą trzy kobiety, jedna z nich trzyma w ręce wachlarz.

Narodziny filozofii w Grecji

RfquGMiNVqN7N1

Rycina przedstawia starszego mężczyznę w todze, siedzącego na tronie, z pucharem w prawej dłoni. Za plecami mężczyzny znajduje się niewielki łuk podtrzymywany przez dwie kolumny obrośnięte pnączem. Po bokach mężczyzny stoją dwie duże amfory.

Refleksja nad istnieniem (jego źródłem, sensem, możliwością zdefiniowania prawdy) to cecha konstytutywnacecha konstytutywnakonstytutywna człowieczeństwa. Początkowo mity udzielały odpowiedzi na pytania o to, kim są bogowie, skąd się wzięli ludzie, co się dzieje z człowiekiem po śmierci. W VII w. p.n.e. rozważania te przybrały formę nauki nazwanej filozofią. EtymologiaetymologiaEtymologia pojęcia wskazuje na cel filozofii – to „umiłowanie mądrości”. Przedstawiciele tej nauki zadawali sobie podobne pytania, ale dawali na nie odmienne odpowiedzi. Powstały różne nurty filozoficzne, w ramach których usiłowano wyjaśniać zagadnienia ontologiczneontologiaontologiczne, epistemologiczneepistemologiaepistemologiczne i etyczneetykaetyczne. Wśród tych nurtów znalazły się: epikureizm oraz stoicyzm.

Stoicyzm

Kierunek filozoficzny zwany stoicyzmem zawdzięcza swoje miano miejscu, o nazwie Kolorowa Brama lub Pstry PortykportykPortyk, w którym spotykali się pierwsi przedstawiciele tej ateńskiej szkoły. Założycielem jej był Zenon z Kition (ok. 335 – ok. 263 r. p.n.e.), który głosił m.in., że:

• bogowie stworzyli uporządkowany świat, którym wciąż się interesują,

• wszelkie zło istniejące w świecie ma swój głębszy sens,

• człowiek powinien pogodzić się z losem, jaki przydzielili mu bogowie,

• akceptacja świata musi łączyć się z dążeniem do uniezależnienia się od złej lub dobrej fortuny,

• drogą do tego uniezależnienia jest praktykowanie cnoty utożsamianej z moralną doskonałością.

Według stoików nawet w rzeczywistości, w której istnieje zło, człowiek może osiągnąć szczęście. Polega ono na dążeniu do uwolnienia się od namiętności, które są przyczyną zniewolenia. Skoro ludzie nie mają wpływu np. na zmienność losów czy nadejście śmierci, powinni uznać apatięapatiaapatię, polegającą na niczym niezmąconym spokoju ducha, za stan pożądany.

Epikureizm

ReWvNKGvKz8E21

Zdjęcie przedstawia prawy profil mężczyzny. Jest on dojrzały. Na jego czole widoczne są liczne, poziome zmarszczki. Mężczyzna ma zapadnięte oczy. Jego włosy są krótkie, falujące na bokach, czoło łyse. Mężczyzna ma gęstą brodę i wąsy.

Epikur (341–270 r. p.n.e.) założył swoją szkołę filozoficzną w 306 r. p.n.e. w jednym z ateńskich ogrodów. Główne założenia tego kierunku filozoficznego to:

• nie trzeba bać się bogów, ponieważ nie zajmują się oni ludźmi,

• śmierć kończy egzystencję człowieka, a po śmierci nie ma nagrody czy kary,

• racjonalne postępowanie objawia się w poszukiwaniu szczęścia w życiu doczesnym,

• szczęście polega na unikaniu cierpienia i dążeniu do przyjemności.

Założenia te wskazują na pewne związki epikureizmu z hedonizmem, czyli dążeniem do doznawania wszelkiego typu przyjemności. Jednak Epikur podkreślał umiar w czerpaniu z przyjemności. Dostrzegał różne poziomy radości życia i dowodził, że to, co jest w danym momencie odczuwane jako dobre, może przerodzić się w cierpienie.

Ideałem głoszonym przez epikurejczyków było osiągnięcie ataraksjiataraksjaataraksji, czyli niczym niezmąconego spokoju duchowego, oraz aponiiaponiaaponii oznaczającej brak bólu cielesnego.

R1bwdsoSHvVTt

Zdjęcie przedstawia ścianę budynku wykonanego z kamienia, na środku której znajdują się drzwi. Nad drzwiami znajduje się półkoliste okno otoczone cegłą. Obok drzwi została umieszczona tablica informacyjna. Napis nieczytelny. Budynek znajduje się pomiędzy dwoma budynkami. Z prawej strony widoczny jest jednopiętrowy budynek z drewnianymi, przeszklonymi drzwiami. Z lewej strony widoczny jest dwupiętrowy budynek.

Filozofia Horacego

Wprawdzie w trakcie studiów w Atenach Horacy uczestniczył w wykładach różnych filozofów, jednak bardzo duży wpływ na jego postawę życiową miał ojciec. Radom i wskazówkom ojca zawdzięczał przyszły poeta powściągliwość w postępowaniu, umiejętność poprzestawania na małym, przezorność, prostolinijność i uczciwość (Stanisław Stabryła, Wstęp, [w:] Horacy, Dwadzieścia dwie ody, przeł. A. Ważyk, oprac. S. Stabryła, Wrocław 1991, s. XXVI.). Niewykluczone, że ten rodzaj praktycznej filozofii sprawił, iż twórca nie był bezkrytycznym wyznawcą dwóch nurtów: epikureizmu i stoicyzmu, które w dużym stopniu wpłynęły na jego postrzeganie świata. W jednym z listów poetyckich żartobliwie i z aprobatą nazywał siebie wieprzem z Epikura trzody, ale po latach określił uleganie epikureizmowi „rozumkowaniem”. Podobnie niejednoznaczny był w stosunku do stoicyzmu. Twórca pochwalał cnotę i „złoty środek” (oznaczający umiejętność odrzucania skrajności na rzecz umiaru we wszystkim), a obie te wartości i zasady miały duże znaczenie dla stoików. Natomiast negatywnie oceniał (zwłaszcza w satyrach) bezrefleksyjne uleganie założeniom stoicyzmu, np. nieumiejętność rozróżniania wielu przejawów zła i potępianie w takim samym stopniu drobnych kradzieży oraz okrutnych zbrodni. Postawa Horacego polegała na świadomym wyborze określonych elementów filozofii epikurejskiej i stoickiej. Był zwolennikiem synkretyzmu filozoficznego, polegającego na łączeniu w jedną całość różnych, często sprzecznych, koncepcji lub idei. Twórca sygnalizował to w liście poetyckim zawierającym wątki autobiograficzne:

Wybudowałem pomnik

Jedną z najbardziej znanych pieśni rzymskiego poety jest Wybudowałem pomnik (łac. Exegi monumentum). Horacy wyraża w niej przekonanie o własnej wielkości jako twórcy. W tej pieśni odnajdujemy też odwołania do biografii autora. Wielką zasługą Horacego było wyniesienie poezji łacińskiej na poziom artystyczny dorównujący literaturze greckiej. Świadomy swych osiągnięć, poeta nie waha się dać temu wyraz w pieśni Exegi monumentum. Jej najsłynniejsze zdanie głosi: Non omnis moriar (Nie wszystek umrę). Fraza ta, będąca wyrazem przeświadczenia Horacego, że jego dzieło zapewni mu nieśmiertelność, zyskała nowe znaczenie w tradycji chrześcijańskiej. Stała się w niej wyznaniem wiary w życie wieczne – stąd jej obecność na nagrobkach.

Horacy w utworach literackich przywoływał więc idee przedstawiane przez myślicieli zaliczanych do różnych kierunków filozoficznych – choć dominują u niego odniesienia do epikureizmu i stoicyzmu, nie brakuje w pieśniach, satyrach i epodach rzymskiego twórcy nawiązań m.in. do cyników. Te trzy kierunki łączyło m.in. podkreślanie, jak wielką wartość stanowi cnota. Dla cyników była jedynym prawdziwym dobrem, utożsamianym z obojętnością dla dóbr pozornych (np. przyjemności cielesnych) i uniezależnieniem się wobec losu. Stoicy również stawiali cnotę na szczycie hierarchii wszelkich wartości, twierdząc, że polega ona na rozumnym życiu w zgodzie z naturą ludzką, co jest równoznaczne nieuleganiu namiętnościom oraz poszanowaniu sprawiedliwości, męstwa i roztropności. Epikurejczycy także doceniali cnotę, ale widzieli w niej nie cel, a środek do uzyskania szczęścia – ono natomiast oznaczało – według nich – bytowanie pozbawione cierpienia.

Do Taliarcha

Ważne miejsce wśród pieśni Horacego zajmuje utwór Do Taliarcha (w innych przekładach występuje też pod tytułem Do Sorakte). Poeta zestawia w tej pieśni dwie przestrzenie: zewnętrzną – z dominującą nad krajobrazem górą Sorakte i wewnętrzną, domową symbolizowaną przez komin, przy którym mogą ogrzać się biesiadnicy. Te dwie odmienne przestrzenie można odnieść do dwu różnych wymiarów ludzkiego życia.

Pierwszy z nich łączy się z żywiołami natury podległymi prawu przemijania i śmierci, zależnymi jedynie od boskich wyroków. Drugi, na który człowiek ma wpływ, tworzą ludzkie doświadczenia, uczucia, np. miłość, a także drobne codzienne radości – spotkania z przyjaciółmi, biesiadowanie. Konwencja pieśni biesiadnej posłużyła tu jako pretekst do refleksji inspirowanej filozofią Epikura. Myśl greckiego filozofa ujął poeta w zdaniu: Carpe diem (Chwytaj dzień), czyli korzystaj z każdej chwili radości, póki los i młodość ci sprzyjają.

Do Deliusza

Ta sama idea zaczerpnięta z filozofii epikurejskiej, jednak w odmiennym, stoickim kontekście, została wpisana w przesłanie pieśni Do Deliusza. Utwór ma charakter refleksyjny i dydaktyczny. Jego adresat znany był współczesnym jako utracjusz i człowiek łatwo zmieniający swe polityczne sympatie, wojskowy, który przechodził z jednego obozu do drugiego. Nie przypadkiem właśnie do takiego człowieka, niestałego w poglądach i zachowaniach, kierowane jest przesłanie zawarte w utworze. Badacze twórczości Horacego dostrzegają w tym dziele przykład światopoglądowego eklektyzmu, czyli połączenia różnych, nie zawsze zbieżnych ze sobą poglądów na sens i cel życia.

Słownik