Zdjęcie przedstawia stronę tytułową książki PróbyMontaigne’a wydanej w języku francuskim. Wokół tytułu znajduje się ornament z motywami roślinnymi, cherubinami.
Wydanie PróbMontaigne’a z 1588 roku
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Za ojców gatunku uważa się francuskiego pisarza i filozofa renesansu Michela de Montaigne’a, autora Prób, oraz Francisa Bacona, angielskiego filozofa i polityka, choć wcześniejsze formy eseju, nazywane „szkicami”, rozpoznajemy już w starożytności. Szkice tworzyli wówczas m.in. Platon, Seneka Młodszy, Marek Aureliusz i Cyceron. W polskiej literaturze cechy eseju nosiły już teksty twórców doby oświecenia, m.in. Stanisława Staszica, pełniej jednak widać znamiona tego gatunku w tekstach krytycznoliterackich okresu Młodej Polski, m.in. u Stanisława Brzozowskiego czy Stanisława Witkiewicza. W XX‑leciu międzywojennym twórczością eseistyczną zajmowali się Tadeusz Boy‑Żeleński, Bolesław Miciński, Jerzy Stempowski czy Stanisław Vincenz. Dwaj ostatni jako eseiści zasłynęli po wojnie. Wśród najwybitniejszych twórców eseju w XX w. znajdują się także m.in. Witold Gombrowicz, Gustaw Herling‑Grudziński, Konstanty Jeleński, Józef Czapski, Melchior Wańkowicz, Czesław Miłosz czy Aleksander Wat.
Cechy eseju
R1EdVOaf6P9Di1
Zdjęcie przedstawia okładkę czasopisma Kultura z listopada 1984 roku.
„Kultura” – polski emigracyjny miesięcznik wydawany w latach 1947–2000, początkowo w Rzymie, od 1948 w Paryżu przez Instytut Literacki, stanowiący centrum kulturalno‑polityczne dla emigracji polskiej po II wojnie światowej. To na jej łamach publikowali najwybitniejsi polscy eseiści, m.in.: Konstanty Jeleński, Józef Czapski czy Jerzy Stempowski
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Esej jest grą myśli. Jego autor jest ciekawy, szuka odpowiedzi, penetruje nieoczywiste ścieżki, czasami podąża tokiem myślenia odmiennym od reszty. Nieoczywistość dotyczy także kompozycji, która wymyka się tradycyjnemu podziałowi na wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Eseista nie stawia wyrazistej tezy, którą następnie stara się udowodnić. Zadaje pytania, a rozważania wokół jednego dylematu prowadzą go ku innemu. Nie oznacza to jednak, że esejowi brak jakiejkolwiek konstrukcji. Wśród najbardziej istotnych cech eseju, będących wyróżnikami gatunku, można wymienić:
indywidualizm autora - samodzielność, cechy osobowościowe wpływające na sposób myślenia, niezależność w myśleniu,
erudycyjność - autor eseju powinien swobodnie poruszać się w dziedzinie literatury i sztuki, co pozwala na budowanie skojarzeń, analogii, wychwytywanie powracających motywów,
intertekstualność, hybrydyczność - erudycja autora pozwala operować skrótami myślowymi i rozległymi, czasem zaskakującymi skojarzeniami, umożliwia stosowanie licznych odniesień do innych tekstów kultury, wykorzystywanie innych form w obrębie jednego tekstu (częste jest włączanie tekstów poetyckich czy publicystycznych),
subiektywizm - esej to forma autorska, zawsze prezentuje subiektywne poglądy i myśli autora,
Styl i język eseju jest literacki, wysublimowanywysublimowanywysublimowany, pełen artystycznych środków wyrazu, które podkreślają erudycję autora i odwołują się do wysokich kompetencji czytelniczych odbiorcy.
Esej jest formą otwartą, nie tylko pod względem konstrukcji, lecz także tematu. Można wyróżnić m.in. esej filozoficzny, naukowy, publicystyczny czy krytyczny (krytycznoliteracki).
wysublimowany
będący wyrazem wysokiego poziomu artystycznego lub umysłowego
Ketman Czesława Miłosza – przykładowy esej
Ketman to tytuł jednego z esejów Czesława Miłosza, składający się na zbiór Zniewolony umysł. Tom ten został napisany w 1951 roku, a wydany dwa lata później. Jego głównym tematem jest uwodzenie przez system totalitarny i komunizm inteligencji, która przyjmowała tę ideologię.
Pojęcie Ketman odnosi się do wyuczonej sztuki nieujawniania przez inteligentów żyjących w systemach totalitarnych własnych poglądów.
Aktorstwo dnia codziennego tym się różni od aktorstwa w teatrze, że wszyscy grają przed wszystkimi i wiedzą nawzajem o sobie, że grają. [...]
R1HfpRWNBKZTl1
Ilustracja przedstawia portret starszego mężczyzny. Postać ukazuje lewy półprofil. Twarz mężczyzny jest owalna. Ma on wysokie czoło i lekką łysinę. Jego włosy są siwe i falujące. Mężczyzna ma ciemne brwi i oczy z opadającymi powiekami. Postać patrzy przed siebie. Mężczyzna ma duży haczykowaty nos. Ma gęste wąsy z uniesionymi końcówkami. Jego usta są lekko otwarte. Mężczyzna ma wystylizowaną, kozią brodę. Opiera dłoń o lewy policzek. Jest ubrany w koszulę, kamizelkę i marynarkę.
Paul Mahaut, Portret Arthura de Gobineau, XIX wiek
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Aktorstwo praktykowane w skali równie masowej nieczęsto zdarzało się w dotychczasowej historii ludzkiego gatunku. A jednak próbując nieudolnie opisać tę nową odmianę obyczaju, natykamy się na uderzającą analogię w cywilizacji islamu na Bliskim Wschodzie. Nie tylko znano tam dobrze grę uprawianą w obronie własnych myśli i uczuć, ale przekształciła się ona w trwałą instytucję i została obdarzona nazwą: Ketman.
Czym jest Ketman? Opis jego znalazłem w książce GobineauReligions et Philosophies dans l'Asie Centrale. Gobineau spędził szereg lat w Persji […], a nie można mu odmawiać daru bystrej obserwacji, nawet jeżeli niekoniecznie należy zgadzać się z wnioskami tego bardzo niebezpiecznego pisarza. Zbieżności pomiędzy Ketmanem a obyczajem uprawianym w krajach Nowej Wiary są tak zastanawiające, że pozwolę sobie na dłuższe cytaty. Zdaniem ludzi na muzułmańskim Wschodzie, „posiadacz prawdy nie powinien wystawiać swojej osoby, swego majątku i swego poważania na zaślepienie, szaleństwo i złośliwość tych, których Bogu spodobało się wprowadzić w błąd i utrzymać w błędzie”. Należy więc milczeć o swoich prawdziwych przekonaniach, jeżeli to możliwe. „Jednakże - powiada Gobineau - są wypadki, kiedy milczenie nie wystarcza, kiedy może ono uchodzić za przyznanie się. Wtedy nie należy się wahać. Nie tylko trzeba wtedy wyrzec się publicznie swoich poglądów, ale zaleca się użyć wszelkich podstępów, byleby tylko zmylić przeciwnika. Będzie się wtedy wypowiadać wszelkie wyznania wiary, które mogą mu się podobać, będzie się odprawiać wszelkie obrządki, które uważa się za najbardziej niedorzeczne, sfałszuje się własne książki, wykorzysta się wszelkie środki wprowadzenia w błąd. […]
RSc6OvMjH5rq21
Ilustracja przedstawia stronę tytułową książki. Jest zatytułowana: Les religions et les philosophies dans l'Asie centrale par le comte De Gobineau. Pod tytułem znajduje się ozdobna szeroka ramka. Obok umieszczona jest pieczątka z równoramiennym krzyżem otoczonym rombem z szerokim konturem. Nad górnym rogiem znajduje się okazała korona.
Strona tytułowa książki Arthur de Gobineau, Les religions et les philosophies dans l'Asie centrale par le comte De Gobineau 1866
Źródło: Google Books, domena publiczna.
„Ketman napełnia dumą tego, kto go praktykuje. Wierzący dzięki temu osiąga stan trwałej wyższości nad tym, którego oszukał […]”.
Ketman islamu i Ketman dwudziestego wieku w Europie tym się jedynie zdają różnić, że śmiałość, do jakiej posuwał się SadraSadraSadra, musiałaby się dla niego w Europie natychmiast smutno skończyć. Niemniej Ketman w jego bardziej ścisłych i surowych formach jest powszechnie uprawiany w demokracjach ludowych. Podobnie jak w islamie, poczucie wyższości nad tymi, co niegodni są dostapić poznania prawdy, stanowi jedną z głównych uciech w życiu tamtejszym na ogół nie obfitującym w uciechy.
