Księga Hioba, czyli o cierpieniu sprawiedliwego
Księga Hioba, czyli o cierpieniu sprawiedliwego
Najtrudniejsze stronice BibliiJest to dzieło oryginalne hebrajskie, zredagowane ze świadomością powszechności problemu, dlatego świat biblijnego Hioba umiejscowiony jest w Arabii – a może w Idumei, biblijnym Edomie, o którym prorok Abdiasz mówi, że przebywa w nim
mądrość i zrozumienie[…]. Przedstawione więc w Księdze Hioba doświadczenie jest własnością ogólnoludzką. Zdaniem Carlyle’a należy ona do czołówki literatury poetyckiej świata, a według Flauberta jest najpiękniejszym z dzieł starożytnych.Źródło: Zenon Ziółkowski, Najtrudniejsze stronice Biblii, Warszawa 1989, s. 243.
Jedną z najważniejszych postaci w Biblii jest Hiob. To bohater starotestamentowej Księgi Hioba. Pochodząca z ok. V w. p.n.e. księga, złożona z 42. rozdziałów, rozpoczyna się przedstawieniem tytułowej postaci.
Nawet pobieżna lektura owej księgi pozwala dostrzec, iż przeplata się w niej poezja z prozą, a partie opisowe sąsiadują z dialogami i monologami. Księga Hioba rozpoczyna się i kończy rozdziałami o charakterze narracyjnym, jej środkową część wypełniają natomiast fragmenty poetyckie: monologi oraz dialog Hioba z przyjaciółmi. Sama forma dialogu jest bardzo nietypowa dla Biblii hebrajskiej. W takiej formie, w jakiej występuje w Księdze Hioba, nie pojawia się właściwie nigdzie indziej w Starym Testamencie. Można więc przypuścić, iż nie mamy tu do czynienia z dziełem jednego autora, lecz raczej z utworem, który kształtował się przez dłuższy okres. Dowodzi tego zarówno połączenie w obrębie tej księgi form poetyckich i prozatorskich, jak i istnienie wstawek takich jak mowy ElihuElihu – postać ta nie jest wspomniana ani w rozdziałach wstępnych, ani w zakończeniu, a pojawia się nagle w rozdziale 32.
Opowieść o Hiobie w odróżnieniu od większości znanych nam historii biblijnych rozgrywa się w bliżej nieokreślonym miejscu i czasie. O Hiobie wiadomo tylko tyle, iż żył w ziemi Us.
Hi 1, 1–31 Żył w ziemi Us człowiek imieniem Hiob. Był to mąż sprawiedliwy, prawy, bogobojny i unikający zła. 2 Miał siedmiu synów i trzy córki. 3 Majętność jego stanowiło siedem tysięcy owiec, trzy tysiące wielbłądów, pięćset jarzm wołów, pięćset oślic oraz wielka liczba służby. Był najwybitniejszym człowiekiem spośród wszystkich ludzi Wschodu.
Źródło: Hi 1, 1–3, [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu.
Księga Hioba - dzieło o cierpieniu
Cierpienie to stan będący reakcją na ból fizyczny lub psychiczny, a wynikający z niedomagań organizmu, przeżycia smutnych wydarzeń albo z braku możliwości osiągnięcia jakiegoś celu. Kojarzy się zazwyczaj negatywnie, ale w kulturze wytworzyły się teorie wskazujące na pozytywny aspekt tego stanu. Dziełem ukazującym sens cierpienia jest m.in. Pismo Święte. W Starym Testamencie często podkreśla się, że udręka kształtuje człowieka i daje okazję do oczyszczającej pokuty. W Nowym Testamencie szczególnie mocno uwypukla się mękę Jezusa, widząc w niej nieodzowny warunek uzyskania zbawienia przez wiernych Chrystusowi.
Księga Hioba to stworzony z 1035 wersetówwersetów biblijny poemat dydaktycznypoemat dydaktyczny, który niemal w całości poświęcono próbie wytłumaczenia, dlaczego człowiek cierpi. Nieznany autor, żyjący między V a III w. p.n.e., przedstawił historię człowieka bardzo bogobojnego i szczęśliwego. Mimo że stracił on dom, majątek, dzieci, a na końcu – zdrowie, nie odwrócił się od Boga. Przyjaciele Elifaz, Bildad i Sofar przybyli, aby pocieszyć Hioba, najpierw milczeli, potem zaś radzili, aby przyznał się do grzechu. Widząc ogrom nieszczęść, jakie go dotknęły, uznali, że musi być grzesznikiem, skoro Pan Bóg tak go doświadczył. Hiob nie zgodził się z takim twierdzeniem, gdyż uważał, że zło, które go spotkało, nie jest skutkiem grzechu, którego się dopuścił. W spór między nimi włączył się jeszcze tajemniczy młodzieniec Elihu, wykazujący, że żaden z rozmówców nie ma racji. Wreszcie głos zabrał Bóg, który najpierw skarcił Hioba i jego przyjaciół za chęć wyjaśnienia wyroków boskich, ale później w nagrodę za wierność obdarzył głównego bohatera tej księgi zdrowiem, nową rodziną i wielkim majątkiem.
Biblia a literatura polska. AntologiaKto jest autorem Księgi Hioba? Nic pewnego o nim nie wiadomo. Powstała ona między V a III wiekiem przed Chr., a więc po niewoli babilońskiej. Zburzenie Jerozolimy i jej świątyni, uprowadzenie ludu do Babilonu wyryło się mocno w świadomości Żydów. O tym, że Księga powstała po niewoli, świadczy sam temat (poszukiwanie sensu życia, zła i cierpienia) oraz znajomość proroctw Jeremiasza […], Ezechiela […], Księgi Psalmów […] i Księgi Przysłów.
Źródło: Kazimierz Bukowski, Biblia a literatura polska. Antologia, Poznań 1988, s. 159.
Księga Hioba należy do tak zwanej literatury mądrościowejliteratury mądrościowej. Piśmiennictwo o tym charakterze rozwijało się bujnie na terenie całego Bliskiego Wschodu, od Babilonu po Egipt. Podobne teksty znajdujemy we wszystkich kulturach Wschodu. Wiele dzieł o charakterze mądrościowym weszło również w skład Biblii: wystarczy wspomnieć Księgę Przysłów czy też z dzieł późniejszych Mądrość Syracha.
Cierpienie a grzech
Twórcy Starego Testamentu wielokrotnie dawali wyraz przekonaniu, że wszystko pochodzi od Boga. W cierpieniu widziano następstwo grzechu. Ból fizyczny i psychiczny to, jak twierdzono, stan uzależniony od postępowania człowieka i będący rodzajem kary już na ziemi, za życia.
Zło czynione człowiekowi niewinnemu – przypadek HiobaKsięga Hioba należy do etapu myślowego, kiedy idea indywidualnej odpłaty w tym życiu natrafiła w sposób namacalny na nierozwiązalne trudności praktyczne. Aby zrozumieć nie tylko tę księgę, [...] trzeba pamiętać, iż Hebrajczycy mieli bardzo mgliste pojęcie o życiu pozagrobowym. W chwili śmierci człowiek nie przestawał istnieć całkowicie, lecz istniał dalej w pewien niejasny i nieokreślony sposób w SzeoluSzeolu; ale w tej posępnej siedzibie zmarłych wszyscy, bogaci i biedni, dobrzy i źli, byli równi. W tej sytuacji jest rzeczą nieuniknioną, że na większości stronic Starego Testamentu odpłatę za dobro czy zło rozpatrywano wyłącznie w ziemskiej perspektywie, uwzględniając jedynie sankcje doczesne.
Źródło: Andrzej Gieralowski, Zło czynione człowiekowi niewinnemu – przypadek Hioba, [w:] Studia Philosophica Wrat is lav iens ia vol. XII, Akademia Ignatianum w Krakowie 2017.
W Księdze Hioba można dostrzec dyskusję z poglądem zakładającym, że wszelkie cierpienie wynika z grzechu tego, kogo dotyka udręka. Dla tytułowego bohatera poematu związek cierpienia z moralną winą nie był już oczywisty. Niedostrzeganie tej zależności zwiększyło poczucie niesprawiedliwości i wzmogło mękę.
Zło czynione człowiekowi niewinnemu – przypadek HiobaWśród kulturowych obrazów zła wyróżnia się biblijna opowieść o Hiobie, który został dotknięty cierpieniem tak wielkim, że stało się ono synonimem zła doświadczanego przez niewinnych ludzi w całej historii świata. Cierpienie niewinnych było zawsze tym, czego ludzie nie mogli zaakceptować i nie akceptują także dzisiaj. Tym tłumaczy się nieustające zainteresowanie historią Hioba, stanowiącą paradygmat radykalnego zła dla wielu dawnych i współczesnych jej komentatorów. […] Wszyscy oni usiłowali wyjaśnić sens tego, co zdarzyło się Hiobowi, który z bogatego i opływającego w materialne i duchowe dobra, otoczonego liczną rodziną i szczęśliwego człowieka, stał się nędzarzem znoszącym wielkie nieszczęścia, dotkniętym przez ciężkie choroby oraz pozbawionym wszystkiego, co posiadał, łącznie z dziećmi, które poniosły śmierć. Do tego jego niewinność była kwestionowana przez pozostającą przy życiu żonę i przyjaciół, uznających „zasadę odpłaty” za wystarczające wyjaśnienie cierpienia. Złem fundamentalnym, leżącym u źródeł każdego cierpienia doznanego przez Hioba, było oskarżenie przez szatana, iż jego sprawiedliwość i pobożność nie są szczere, gdyż posiadając wszystko, bardziej niż Bogu ufał temu, co posiadał. W oskarżeniu tym, jak sądził św. Augustyn, tkwi sedno biblijnej opowieści o złu wyrządzonym niewinnemu człowiekowi. Kluczową kwestią, zwłaszcza dla współczesnego czytelnika, jest, jak się wydaje, pytanie o odpowiedzialność za zło czynione niewinnemu bohaterowi Księgi Hioba. […] Kto […] sprawił, że Hiob został dotknięty przez radykalne zło, chociaż nie było ono w jakikolwiek sposób przez niego zasłużone? Szatan czy Bóg? Jeśli ten drugi, to czy można uważać Boga za dobrego? Czy może jednak odpowiedzialnością za zło niewinnych trzeba obarczyć ludzi nadających swym złym czynom boski charakter?
Źródło: Andrzej Gieralowski, Zło czynione człowiekowi niewinnemu – przypadek Hioba, [w:] Studia Philosophica Wrat is lav iens ia vol. XII, Akademia Ignatianum w Krakowie 2017.
Sens cierpienia w Księdze Hioba
Wykład Pisma Świętego Starego TestamentuStarożytni Hebrajczycy nie lubili abstrakcyjnego myślenia [...]; oni byli nastawieni na konkret życiowy. Tak i w Księdze JobaKsiędze Joba spotykamy się z konkretem: na przykładzie sprawiedliwego człowieka, dotkniętego wielkim cierpieniem, próbuje autor [...] odpowiedzieć na pytanie o właściwą przyczynę tego zła. Stara sie pokazać, że nie sprzeciwia się ono ani mądrości, ani sprawiedliwości Bożej. [...] Autor‑literat [... ] w rozmaity sposób naświetla bolesny problem, wprowadza na scenę nowych rozmówców, zmienia nastrój narracji – wszystko po to, aby jakoś ułatwić czytelnikowi zrozumienie wartości i sensowności nawet niezasłużonego cierpienia.
Czy ostatecznie autor rozwiązuje trudny problem, który postawił? Niektórzy uczeni sądzą, że niestety odpowiedzi nie daje. Inni zbierają niejako całą treść Księgi, formułując odpowiedź, że rozwiązaniem jest stwierdzenie, iż Bóg jest niezgłębiony, tajemniczy, że On tylko zna sens cierpienia. Jeszcze inni [...] doszukują się upragnionego wyjaśnienia w mowach Elihu, [...] a ostatnio w zmianie usposobienia Joba, który na mowę Boga reaguje „zamilknięciem” [...].
Księga nie przynosi rozwiązania problemu w sposób bezdyskusyjny, zupełnie jasny. Podsumowanie zawiera się w kilku punktach:
Bóg doświadcza cierpieniem również sprawiedliwych;
cierpienie ma walor wychowawczy;
człowiek winien raczej czcić tajemnicze plany Opatrzności, niż je badać;
Bóg ostatecznie otoczy opieką każdego sprawiedliwego.
Źródło: Michał Pater, Wykład Pisma Świętego Starego Testamentu, Poznań-Warszawa 1978, s. 414–415.
Słownik
imię Elihu wywodzi się z języka hebrajskiego, składa się z dwóch części: El - bóg lub mój bóg oraz ihu - on jest, Elihu można interpretować jako: on jest moim bogiem, w Księdze Hioba Elihu jest krytykiem Hioba i jego przyjaciół
(sapiencjalna; łac. sapientia - mądrość) literatura należąca do jednej z głównych kategorii ksiąg biblijnych, nastawiona na dydaktyzm i podanie odpowiedzi na zasadnicze pytania dotyczące sensu życia ludzkiego
(gr. parádeigma) przyjęty sposób widzenia rzeczywistości w danej dziedzinie
gatunek literatury dydaktycznej, obszerny utwór zapisany wierszem lub wersetami, zawierający pouczenia o charakterze moralnym
(łac. versus – wiersz) wyodrębniony graficznie fragment tekstu, obejmujący kilka zestawionych podrzędnie lub współrzędnie zdań, spoisty wewnętrznie, zwykle numerowany; podział na wersety występuje w Biblii i tekstach na nią stylizowanych, jak również w Koranie; wersety pełnią w prozie rytmicznej rolę zbliżoną do tej, jaką pełnią wersy lub zwrotki w poezji