Bohater – porte‑paroleporte‑paroleporte‑parole autora

Bohatera Małej apokalipsy Tadeusza Konwickiego uznaje się za porte‑parole samego autora. Konwicki wystąpił z PZPRPZPRPZPR, kiedy uświadomił sobie, że jego twórcza swoboda jest tylko pozorna, ponieważ z jednej strony ogranicza ją wewnętrzna i zewnętrzna cenzura, z drugiej – założenia realizmu socjalistycznegosocrealizmrealizmu socjalistycznego. Konstrukcja bohatera oraz świata przedstawionego w powieści stanowią najdobitniejszy wyraz tego autorskiego doświadczenia. Jak zauważa Peter Káša:

Literaturoznawcy i krytycy podkreślają, że we wszystkich powieściach Tadeusza Konwickiego czytelnik spotyka tego samego bohatera wyposażonego w biografię autora. To pisarz, człowiek wyobcowany, powracający do lat młodości, do Wilna i Kolonii Wileńskiej. Ryszard Przybylski uważa, że ta postać przechodzi z kart jednej powieści do drugiej (Ryszard K. Przybylski, Autor i jego sobowtór, Wrocław 1987, s. 165).

Wędrówka bohatera

Fabuła Małej apokalipsy została przez Konwickiego ograniczona do jednego dnia. Główny bohater to nietworzący od wielu lat literat, niegdyś sławny, działający w opozycji antykomunistycznej. Rezygnacja z pisania, udanie się na „wewnętrzną emigrację” stanowią efekt świadomego wyboru, mają mu przynieść upragnioną wolność.
Czytelnik nie dowiaduje się o bohaterze niczego konkretnego. Nie poznaje jego przeszłości, a nawet imienia. Najpełniej charakteryzuje go język, którym się posługuje – zdradzający inteligenta, niestroniącego od kpiny, ironii, czarnego humoru.

R114JBFQU9MMP

Na zdjęciu na pierwszym planie widać łysiejącego mężczyznę w średnim wieku w podkoszulce na ramiączkach, który mówi coś w kierunku publiczności. Prawą rękę ma uniesioną na wysokości klatki piersiowej. W tle znajdują się cztery inne postaci zgromadzone wokół metalowej betoniarki. Postaci otacza półmrok i dym.

W  Małej apokalipsieistotny staje się przede wszystkim „stan duszy” bohatera: jego wewnętrzna wędrówka, doświadczanie zdeformowanego świata. Jak sam stwierdza:

Ten filozoficzno‑psychologiczny monolog wewnętrznymonolog wewnętrznymonolog wewnętrzny zostaje przerwany przez dźwięk dzwonka zapowiadającego niczym w Procesie Kafki absurdalny ciąg zdarzeń. Bohatera odwiedzają dwaj opozycyjny pisarze – Rysio i Hubert, którzy przynoszą informację, że został wyznaczony do zrealizowania ważnej misji. Ma dokonać aktu samospalenia przed komitetem partii na znak protestu oraz w imię obudzenia i odkupienia narodu. Peter Káša twierdzi, że:

R14DESHU3TFSA

Na zdjęciu widać dwie postaci. Łysiejącego mężczyznę w podkoszulku klęczącego nad stosem książek, i kobietę z długimi blond włosami, ubraną w cętkowane futro, kucającą obok niego i czytającą notatki z kartki.

Wyjście z mieszkania można uznać za symboliczne wkroczenie do warszawskiego labiryntu, w którym inaczej odczuwa się nie tylko przestrzeń, ale także samego siebie. Bohater spotyka po drodze najróżniejsze osoby – przedstawicieli władzy, działaczy opozycji, znajomych i nieznajomych. Kolejne postacie pojawiają się i znikają niczym zjawy w WeseluWyspiańskiego. Nawet jeśli mają jakieś twarze, prezentują swoje jednostkowe historie, nie są one istotne. Konwicki eksponuje w Małej apokalipsie zbiorowy dramat, w którym biorą udział wszyscy. Nieustannie podkreśla tragizm, który stanowi jego zdaniem istotną cechę ludzkiej kondycji, a już szczególnie kondycji polskiej. Jak twierdzi Andrzej Werner:

Powieść kończy dramatyczne wezwanie, apel bohatera:

Samospalenie

R1ENTUE9TSUCZ

Na zdjęciu widać krzyczącego mężczyznę o krótkich blond włosach ubranego w granatowy garnitur i niebieską koszulę, który ma rozłożone ramiona na boki. Jego prawe ramię trawi niewielki ogień. Na jego twarzy rysuje się złość i przerażenie. Wokół niego widać zgromadzony tłum, który odsuwa się od niego w strachu.

Ważnym motywem pojawiającym się w Małej apokalipsie Tadeusza Konwickiego jest ogień. Główny bohater w czasie swej wędrówki po Warszawie nosi bańkę z benzyną, ponieważ ma dokonać aktu samospalenia. Ogień to symbol oczyszczenia, odnowy. W zamyśle Konwickiego Mała apokalipsa miała przynieść wyzwolenie z fałszywych wyobrażeń, iluzji oraz kłamstw.

R1MGHXM6X1HGO1

Zdjęcie przedstawia palącego się mężczyznę. Mężczyzna znajduje się na trybunie stadionu. Jego ciało płonie. Przy nim jest dwóch mężczyzn próbujących ugasić płonące ubrania mężczyzny. Widać uciekających ludzi i przyglądających się sytuacji milicjantów.

Samospalenie to forma samobójstwa, niejednokrotnie o charakterze politycznym, zamanifestowanie niezgody na zastaną rzeczywistość. W czasie trwania komunizmu w wielu państwach dochodziło do aktów samospalenia tuszowanych przez reżimowe władze. 8 września 1968 roku, w czasie obchodów ogólnokrajowych dożynek na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie, podpalił się Ryszard Siwiec. 
Protestował przeciwko interwencji polskich wojsk w Czechosłowacji, łamaniu prawa do wolności oraz samorządności w Polsce. Śmierć Siwca obserwowały władze Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, zagraniczni dyplomaci oraz około 100 tysięcy zgromadzonych na stadionie widzów. 

R1TCNO6PFGT1L1

Zdjęcie przedstawia młodego mężczyznę. Jego twarz jest owalna, brwi wyraźnie zarysowane, oczy głęboko osadzone. Mężczyzna ma krótkie, ciemne, falujące włosy.

W roku 1969 w podobny sposób protestował student historii i ekonomii politycznej na Uniwersytecie Karola w Pradze, Jan Palach — podpalił się, aby wyrazić swój sprzeciw wobec wkroczenia wojsk Układu Warszawskiego do Czechosłowacji.

Słownik